in Welsh It is with great pleasure that I propose this motion. We will vote against the Conservative amendment because it does not add to the motion. We are not criticising the idea of a coalition in principle, but its failure to deliver on behalf of the people of Wales.

in Welsh Rhodri Morgan was elected First Minister of Wales on 15 February 2000. When he took office, a substantial degree of goodwill existed towards him, not only from Assembly Members of all parties but from the people of Wales. In the previous week, Alun Michael had lost a vote of no confidence, after an extremely difficult nine months in post. In addition to the goodwill that existed for a new start, there was a great deal of relief: it was as if a black cloud had lifted. There was an opportunity to move forward confidently. The First Minister’s words in accepting the post were extremely promising:

in Welsh ‘I believe in the power of democracy to improve the lives of our people in Wales… we should work together to see what we can do to work better for them all.’

in Welsh He also said:

yn Saesneg ‘Er mwyn sicrhau bod etholwyr yn ymddiddori fel y dylent yn yr unig sefydliad sydd yn cyflawni dros bobl Cymru, rhaid inni gysylltu â hwy a darparu’r gwasanaethau y mae arnynt eu hangen.’

in Welsh Within a further nine months, he decided that he would deliver for the people of Wales through establishing a coalition with the Liberal Democrats. I will not criticise him for taking that decision; after all he had seen what had happened to his predecessor who had endeavoured to govern without a majority. In today’s debate, it is the coalition’s record that is under the microscope, and the First Minister’s record as team captain.

in Welsh Despite the goodwill that existed at the start of the journey, a feeling of major disappointment exists two years and three months later. The coalition has failed to deliver: on the economy, on health and on public services. It has failed to utilise the Assembly as a truly national body: the Assembly has been used as a large county council rather than a national body that would express the aspirations of the nation.

in Welsh A clear indication of that was the process to determine the Government’s name. The obvious choice was the ‘Government of Wales’. What else could it have been? But no, Tony Blair was not happy with that. Rather than challenge Tony Blair, another name had to be found. So we got WAG: the Welsh Assembly Government. Although ‘WAG’ is a fair description of the Government’s record, it is an insult to this Government’s authority. The use of such a term is an example of how the coalition has belittled the Assembly. It is little wonder that the people of Wales feel that the Assembly Government has underperformed.

yn Saesneg Mae’r Prif Weinidog wedi dweud wrthym dro ar ôl tro ei fod yn dymuno cael ei farnu yn ôl ei record. Mae’n cael ei farnu gerbron y cyhoedd heddiw a chafwyd ef a’i Lywodraeth yn brin. Gadewch inni ystyried y gwasanaeth iechyd: mae’r record yn wirioneddol warthus. Gwnaeth Llafur addewidion teg, fel y clywsom heddiw, pan lansiodd ei faniffesto ar gyfer etholiad 1999. Nid oedd unrhyw ‘os’ neu ‘oni bai’ bryd hynny. Cyhoeddodd yn dalog na fyddai neb, ar ddiwedd tymor cyntaf y Cynulliad, yn disgwyl mwy na chwe mis am ei driniaeth gyntaf fel claf allanol. Yn 1999, y ffigur oedd 21,828: yn awr mae’n 82,574. Dywedodd na fyddai neb yn gorfod aros mwy na 18 mis am driniaeth fel claf mewnol. Yn 1999, y nifer oedd 2,197: yn awr mae’n 4,715. Nid mater o fethu â chyrraedd targedau yn unig ydyw, methiannau trychinebus yw’r rhain sy’n gorfodi miloedd i aros mewn poen a gofid. Dylai’r Llywodraeth fod â chywilydd mawr. Dylai o leiaf gyfaddef y bu’n anghywir. Ond nage, nid yw Llafur Newydd byth yn cydnabod ei fod yn anghywir. Yr oedd Estelle Morris yn un eithriad anrhydeddus. Pan ofynnwyd i’r Prif Weinidog ymddiheuro am y methiannau amlwg hyn, rhoddodd y bai ar bobl am fynd yn sâl. Mae hynny braidd yn ddi-chwaeth: rhoi’r bai ar y rhai gwael eu hiechyd am fethiannau’r Llywodraeth.

yn Saesneg Yn ogystal â methiannau’r Llywodraeth ar restrau aros ac amseroedd aros, mae’r gwasanaeth iechyd yn wynebu problemau anferth eraill. Mae’r nifer o welyau yn y gwasanaeth iechyd gwladol wedi gostwng bob blwyddyn ers sefydlu’r Cynulliad—gostyngiad o bron 300 dros y cyfnod. Pa faint bynnag y mae’r Llywodraeth yn ceisio dianc ohoni, y ffaith syml yw bod llai o ymarferwyr cyffredinol llawn-amser yng Nghymru’n awr, a bod llawer ohonynt yn agos at ymddeol. Yng Ngwent, er enghraifft, mae 25 y cant o’r meddygon teulu dros 55 oed. Ar hyn o bryd mae 130 o swyddi gwag ar gyfer meddygon teulu yng Nghymru, sy’n gymaint â 7 y cant o’r gweithlu cyfan. Mae llawer o bractisiau yn y Cymoedd ac mewn ardaloedd gwledig yn methu â recriwtio meddygon ifanc. Yng Ngorffennaf 2000, clywsom fod practisiau yng Nghaerdydd yn ei chael yn anodd recriwtio. Cyfrifwyd bod angen inni hyfforddi o leiaf 200 o feddygon y flwyddyn i gymryd lle’r rhai sy’n gadael neu’n ymddeol: ar hyn o bryd yr ydym yn hyfforddi 120. Mae mwy o lawer o feddygon teulu’n ymddeol yn gynnar oherwydd y baich biwrocrataidd cynyddol a roddir arnynt gan y Llywodraeth hon a chan San Steffan.

yn Saesneg Beth yw ateb y Llywodraeth i’r sefyllfa hon? Os nad yw’n gallu cwrdd ag un set o dargedau mae’n gosod eraill. Os yw’n methu’r rheini, mae’n gosod targedau eraill. Os yw’r rheini’n rhy ymestynnol, mae’n ystyried beth arall y gall ei wneud. Mae gan Lafur Newydd obsesiwn â thargedau. Mae’n drueni mawr nad yw’n treulio cymaint o amser yn eu cyrraedd ag y mae wrth eu creu, ac wedyn yn anghofio amdanynt. Dywedodd cadeirydd y Comisiwn Archwilio yr wythnos diwethaf fod yr amlder nodau’n beryglus iawn ac aeth ymlaen i ddweud mai’r broblem a wynebwn yw:

yn Saesneg ymlyniad gwasaidd wrth dargedau, y mae llawer ohonynt heb eu pennu’n ddeallus iawn. Mae’n ffordd sicr o beidio â chael gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus.

yn Saesneg Mae’r diwylliant hwn o osod targedau, y gwelsom ormod o lawer ohono yng Nghymru, yn dinistrio hyder pobl yn y broses ddemocrataidd. Yr oedd honno’n egwyddor yr ymddangosai ei bod yn agos iawn at galon y Prif Weinidog pan ymgymerodd â’i swydd yn Chwefror 2000. Mae diflaniad targedau Llafur yn arwain at ddiflaniad pleidleiswyr.

yn Saesneg Mae methiant hefyd i fynd â’r maen i’r wal yn yr economi. Ymffrostiodd y Prif Weinidog yn ystod Tachwedd 2002 fod 33,000 o swyddi ychwanegol wedi’u creu yng Nghymru ers yr un adeg y llynedd. Dyna’r ffigur a ddefnyddiodd ar y rhaglen deledu The Exchange ganol Rhagfyr. Ar 18 Rhagfyr, mewn erthygl yn The Western Mail, yr oedd y ffigur hwnnw wedi gostwng i 25,000. Ymddangosai fod 8,000 o swyddi wedi diflannu’n anesboniadwy o fewn ychydig ddyddiau. Ond, wrth gwrs, yr oedd y Prif Weinidog yn defnyddio ffigurau o’r arolwg marchnad lafur, sy’n cynhyrchu ffigurau am newidiadau o flwyddyn i flwyddyn. Fodd bynnag, ni ddywedodd wrthym nad ffigurau absoliwt ydynt: maent yn samplau o sectorau penodol yn yr economi. Nid oedd yn iawn iddo ddweud bod 33,000 neu 25,000 o swyddi newydd wedi’u creu. Yr oedd hynny’n gamarweiniol, a dylai ymddiheuro am hynny.

yn Saesneg Felly, mae record gyffredinol Llywodraeth y Prif Weinidog ar y gwasanaeth iechyd, yr economi a’r gwasanaethau cyhoeddus yn warthus. Yn 1998, yr oedd y cyflog cyfartalog yng Nghymru yn 89 y cant o’r cyfartaledd yn y DU; hyd yn oed yr adeg honno, yr oedd gweithwyr Cymru’n cael 11 y cant yn llai na gweithwyr eraill yn y Deyrnas Unedig. Erbyn diwedd 2002, yr oedd eu lefel tâl yn waeth—dim ond 86 y cant o’r cyfartaledd Prydeinig. Gadewch inni droi hynny’n ffeithiau pendant: mae’r dirywiad hwn o 3 y cant wedi costio ymron i £100 y mis yr un i ni ar ei ben ei hun. Pe byddai Llywodraeth y Prif Weinidog ond wedi ein cadw lle’r oeddem, byddai gweithwyr Cymru’n £25 yr wythnos yn well eu byd ar gyfartaledd. Dyna wir gost bwnglera economaidd y Llywodraeth hon: £25 yn diflannu o baced cyflog pob gweithiwr yng Nghymru bob wythnos. Beth am y 17,000 o swyddi gweithgynhyrchu a gollwyd yng Nghymru ers 1999? Gwelir gwir gost y bwnglera hwn yn yr ystadegyn gwarthus bod traean o blant Cymru’n byw o dan y trothwy tlodi bum mlynedd ar ôl dyfodiad Llywodraeth Lafur. Mae Llafur yn dal i hoffi cymryd arno ei fod yn gofalu am bobl sy’n gweithio. Fodd bynnag, mae pris i’w dalu am bleidleisio dros Lafur; pris economaidd a chymdeithasol.

yn Saesneg Mae’r bwlch rhwng y tlawd a’r cyfoethog ym Mhrydain yn ymledu. Mae’r ffigurau am CMC Cymru yn dangos bod y ffigur presennol o 82 y cant yn debygol o ostwng ymhellach byth yn ystod y blynyddoedd nesaf. Caiff Llafur falu awyr am ddŵr coch clir, ond mae Llywodraeth wir sosialaidd yn cau’r bwlch rhwng y tlawd a’r cyfoethog—nid yw’n ei ledu o’r naill flwyddyn i’r llall.

yn Saesneg Ynghylch troseddu, mae pethau’n gwaethygu o dan Lafur. Ers 1997, mae nifer yr achosion o drais yn erbyn yr unigolyn wedi codi o 17,000 i 36,000 a nifer yr achosion o ddifrod troseddol wedi codi o 44,000 i ymron i 57,000 yn 2002. Felly, ym mha le bynnag yr edrychwch, mae Llafur wedi siomi pobl Cymru, a bu’r Democratiaid Rhyddfrydol yn bartneriaid iddynt yn y methiant hwnnnw. Yr oedd ar Gymru eisiau Llywodraeth a fyddai’n cyflawni dros Gymru, nid Llywodraeth sydd ag obsesiwn â chreu targedau, ond un a fyddai’n bwrw ymlaen â’r gwaith. Nid Llywodraeth sy’n gwneud addewidion nad yw’n gallu eu cadw, ond un sy’n dweud y gwir wrth bobl Cymru. Nid Llywodraeth analluog ac aneffeithlon, ond un a ddarparai wasanaethau cyhoeddus da a safonau byw gweddus. Ar bob un o’r ystyriaethau hynny mae’r glymblaid wedi siomi pobl Cymru, ac nid yw’n haeddu ail dymor mewn grym. Fodd bynnag, mae lle i obeithio. Mae dewis arall gan bobl Cymru, a byddant yn pleidleisio drosto.

Ni yw’r dewis arall hwnnw. Mae’r Llywodraeth glymblaid wedi treulio’r rhan fwyaf o’i hoes yn canu clodydd y lefelau uchaf erioed o arian a warir ar wasanaethau cyhoeddus Cymru er mwyn cyfiawnhau ei methiant i’w wario’n effeithiol. Yr wyf yn llawn ddisgwyl gorymdaith o Aelodau Llafur, wedi’i harwain gan Brian Gibbons yn ôl pob tebyg, a ambell Aelodau’r Democratiaid Rhyddfrydol, i honni’n deyrngar fod y swm o arian sy’n cael ei wario yn arwydd o lwyddiant y Llywodraeth. Fodd bynnag, nid yw arian a warir yn arwydd o lwyddiant ynddo’i hun. Yr hyn sy’n bwysig yw canlyniadau. Beth yw diben miliynau o bunnoedd o wariant ychwanegol, os cânt eu gwastraffu ar fiwrocratiaeth a systemau hen ffasiwn?

Pan holir hwy am restrau aros cynyddol, mae Gweinidogion yn cyfeirio at yr arian sy’n mynd i’r GIG. Fodd bynnag, os yw’r arian hwnnw’n cael ei fuddsoddi, pam mae’r rhestrau mor hir? Er gwaethaf yr addewidion sinigaidd a chamarweiniol a wnaeth y glymblaid, mae’n bryd iddi dderbyn y ffaith gwbl amlwg nad yw ei pholisïau’n gweithio’n awr ac na fyddant byth. Cyhyd ag y bydd llaw farw canoliaeth a gwladoliaeth yn drech nag arloesi a menter, ni fydd gwasanaethau cyhoeddus yn gwella.

Nid yw’r glymblaid yn deall mai’r ffaith bod y swm mwyaf erioed o arian yn cael ei wario yw’r condemniad mwyaf ar ei deyrnasiad cyfeiliornus. Er gwaethaf y miliynau lawer a warir, ni fu’r rhestrau aros yn ein hysbytai erioed yn hwy, fel y cydnabu’r Prif Weinidog yn gynharach, mae ffermio a’r Gymru wledig mewn argyfwng, mae ysgolion bach yn cau o wythnos i wythnos, ac mae’r bwlch cyfoeth rhwng Cymru a gweddill y DU yn ymledu.

Gadewch inni ystyried y ffeithiau. Ym maes iechyd, mae rhestrau aros yn hwy o lawer iawn, mae nifer y gwelyau wedi gostwng ac mae tair gwaith cynifer o fiwrocratiaid ag o feddygon a nyrsys. Mae’r glymblaid wedi gwrthod ariannu ysbyty plant i Gymru’n llawn gan fwrw ymlaen ag adeilad newydd i’r Cynulliad, a fydd yn costio mwy na £40 miliwn.

A yw’r hyn a ddywedwch am y swm o arian a warir ar hyn o bryd yn arwydd o’ch cefnogaeth i alwad Iain Duncan Smith am doriad o 20 y cant mewn gwariant cyhoeddus?

Yr oeddwn yn meddwl tybed pa bryd y byddai’r nodiadau briffio hynny gan Lafur yn ddefnyddiol. Yr wyf yn falch eich bod wedi gofyn y cwestiwn hwnnw. Mae Iain Duncan Smith wedi dweud yn gwbl bendant y bydd yn rhaid diwygio gwasanaethau cyhoeddus yn gyntaf cyn ystyried unrhyw doriadau mewn trethi. Ni ddylai’r un Llywodraeth ymfalchïo yn y ffaith ei bod yn cynyddu treth fel y gwnaeth eich Llywodraeth chi, yn enwedig o ystyried y dirywiad yng nghyflwr gwasanaethau cyhoeddus. Mae’ch Llywodraeth wedi cyflawni camp ddwbl anarferol—mae wedi llwyddo i gyfrannu at ddirywiad mewn gwasanaethau cyhoeddus ac i gynyddu trethi. Nid rhywbeth y dylid ymfalchïo ynddo yw hynny, ond rhywbeth y dylech fod â chywilydd mawr ohono. Yn gyntaf, byddem yn sicrhau y câi’r arian ei wario’n effeithiol. Gellid gweld wedyn a oes digon dros ben i ganiatáu toriadau mewn trethi. Byddwch yn gweld, John, y byddai llawer o’r rhai a bleidleisiodd drosoch yng Nghasnewydd yn yr etholiad diwethaf—ac sy’n debygol o beidio â gwneud y tro hwn—yn hoffi gweld rhyw fath o doriad mewn treth am eu bod wedi gwario cymaint o arian ychwanegol yn ystod y pum mlynedd diwethaf heb gael dim yn ôl.

A ydych yn credu bod y ffaith bod cyllideb iechyd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cyhoeddus wedi’i rhewi gan ei chyd-aelod o’r Cabinet, y Gweinidog Cyllid, yn dangos rhywfaint o anesmwythyd, hyd yn oed o fewn y Cabinet Llafur hwn?

Mae gweld Edwina Hart yn symud ei thanciau dros lawnt Jane Hutt bron â rhoi rhywfaint o obaith i rywun bod o leiaf un aelod o’r Cabinet yn sylweddoli bod rhywbeth o’i le ar safbwynt y Llywodraeth hon ar restrau aros. Ymddengys bod carfannau mawr yn y Blaid Lafur nad ydynt yn credu bod dim o’i le ar y ffaith bod cannoedd o filoedd o bobl yn disgwyl am driniaeth frys yng Nghymru. Mae’n gondemniad ar y system y mae’n ei gweithredu.

A ydych yn credu i’r Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf weithredu’n wych wrth gael gwared ar gynifer o biliynau o bunnoedd a’u gwastraffu ar breifateiddio ein rheilffyrdd? Mae’n bosibl ein bod bellach yn wynebu’r ffiasgo o orfod cymryd rheilffyrdd yn ôl o dan berchnogaeth wladol, fel rhannau o’r rheilffordd rhwng Llundain a Reading. Mae’n amlwg nad yw preifateiddio’n gweithio.

Nid yw pobl Cymru’n sôn am fawr ddim arall ond y cyswllt rheilffordd rhwng Llundain a Reading. Ni wn ym mhle’r ydych chi’n teithio yn y Gogledd, ond ym mhle bynnag yr af fi, mae pobl yn ymboeni’n fwy am y GIG sydd wedi’i lorio gan y Blaid Lafur, sy’n cael ei chefnogi gan eich criw chi, gwaetha’r modd.

Gadewch inni ystyried y ffeithiau mewn meysydd eraill. Gan ein bod yn trafod y Llywodraeth glymblaid, gadewch inni ystyried cyfraniad eich arweinydd parchus, y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor—[Torri ar draws.]

Beth am y bobl a fu farw—

Byddaf yn falch o dderbyn ymyriad gan y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg pan fo ar ei thraed. A ydych yn dymuno ymyrryd?

Nac ydwyf.

Byddwch ddistaw felly.

Gadewch inni ystyried y ffeithiau fel y cyfrannwyd atynt gan Mike German fel y Dirprwy Brif Weinidog o ran ei waith aruthrol o hyrwyddo’r Llywodraeth hon drwy alw am bwerau ychwanegol. Nid yw hyd yn oed yn gallu arfer ei bwerau presennol yn synhwyrol. Ar y cyfrifiadur y mae’r bai am bopeth, ond gwyddom fod cannoedd a miloedd o ffermwyr yn disgwyl am gymorthdaliadau brys. Dim ond wedi iddo feistroli ei bwerau presennol y dylem ystyried eu hymestyn. Gadewch iddo derfynu’r rheol atal symudiadau 20 diwrnod a sicrhau bod ein ffermwyr yn derbyn y taliadau sy’n ddyledus iddynt yn brydlon.

Nid yn unig mewn cysylltiad ag iechyd ac amaethyddiaeth y ceir tangyflawni. Mae hefyd yn wir am Amcan 1 a’r strategaeth economaidd a fu’n destun sbort i bawb bron heblaw’r Cabinet. Mae’n amlwg bod y glymblaid anniben hon wedi methu. Mae’n hen bryd ei chwalu. Cofiwn y gorfoledd pan etholwyd y Prif Weinidog—yr oedd y ffaith honno yn araith Ieuan Wyn Jones yn wir, os nad oedd dim arall. Yr oedd teimlad o orfoledd, a chwalwyd yn fuan. Aeth pethau o ddrwg i waeth gan ddirywio ymhellach pan oedd ‘criw’r hoci coci’ i mewn ac allan wedyn. Nid yw pethau wedi gwella ers hynny.

Mae’n ddrwg gennyf nad yw Plaid Cymru yn teimlo ei bod yn gallu gweld y canlyniadau i ymosod ar y Llywodraeth glymblaid. Mae Plaid Cymru yn galw am ei chwalu. Dylai fynychu un o ddosbarthiadau adfer Jane Davidson er mwyn cael gwybod am wersi mewn rhesymeg. Mae’n hen bryd i’r Llywodraeth hon gydnabod ei methiannau. Edrychwn ymlaen at yr etholiad nesaf gan ei fod yn rhoi cyfle inni gael gwared ar y llanastr hwn o Lywodraeth glymblaid o’r diwedd.

I occasionally feel a little sorry for the Government here. It has based its economic targets almost entirely on narrowing the gap in economic prosperity between Wales and the UK while the UK Government refuses to implement regional economic policies to narrow the gap between the richest regions and the rest of the UK and chooses instead to keep the interest rate relatively high, which favours the economies of the south-east of England but is harmful to economies such as that of Wales, which has a comparatively high proportion of industries such as agriculture, manufacturing and tourism. There are two Governments and one party. Despite that, there are conflicting policies.

The European Union operates a strong regional policy, and through that, two thirds of Wales qualifies for Objective 1 funding. Despite that, Gordon Brown refuses to acknowledge the regional need and refuses Treasury match funding under Objective 1. This means that Wales is forced to find from its own finances—from the health and education budgets—about £100 million a year to finance Objective 1. There is neither match funding for Objective 1 from the Treasury nor operating aids as an additional tool to stimulate business growth in Objective 1 areas. Despite the constant boasting, nothing has transpired from co-operation between London Labour and Cardiff Labour, and the Labour Government in London continues to ignore the needs of Wales as did previous Tory governments. To rub salt in the wound, it is the Welsh Labour Government that rejects a regional economic policy in Wales. There is no regional direction nor regional employment targets. The business support plans are trying to offer a little bit of everything to everyone, without any specific focus, despite the increasing recognition of the need to concentrate resources on the businesses and sectors that are most prepared and able to grow and prosper. The TUC noted last week the need to target resources on growth businesses and sectors. The Government has continually refused to do so.

Who remembers the rhetoric of the First Minster and others when Objective 1 status was granted, that the lessons of the past had been learned, and that Objective 1 would be administered differently to the old structural funds? It is different—it is worse. There is more bureaucracy; more time is taken to decide on applications; there are more committees, more consultants, and more people working in the public sector, with many of them based in Cardiff. What is the Government most proud of regarding Objective 1? According to Andrew Davies in The Western Mail last week, the key factor is the partnerships. In case Andrew Davies has not noticed, the creation of partnerships and committees is not one of the Objective 1 targets—the aim is to create employment and increase GDP, and output will be the measure of Objective 1’s success, not input. The main aim of Objective 1 and ‘A Winning Wales’ is to increase comparative levels of GDP. However, there are no official statistics available for Wales since 1999, which is disgraceful. The Office for National Statistics has the raw data, yet the regional GDP statistics are not released. They have now been postponed until the spring. A more cynical person than myself might say that that suits the Government down to the ground. It suits London Labour since regional GDP figures remind everyone of the inequalities in the UK economy.

A wnewch ildio?

No.

It suits the objectives of Cardiff Labour since every independent report indicates that, in spite of Objective 1 status, the gap is widening between Wales’s GDP per capita and that of the rest of the UK, and that the coalition has failed to change that. Perhaps the Government’s record is best reflected in the irony of Manpower’s latest figures. The figures demonstrate that Welsh employers are among the most keen to take on new staff. However, where, according to Manpower, is the greatest potential for growth? It is in the public sector, especially in the health sector. Some people have tried their level best to discover the Government’s economic strategy. Perhaps it has finally revealed itself in the shape of the NHS restructuring and the creation of more administrative posts and more bureaucracy for the NHS. That is the strategy.

Finally, there is no doubt that London Labour, since 1997, has refused to tackle the specific needs of the Welsh economy, and that Cardiff Labour since 1999 has failed to create policies to change the economic direction of the country. The economic foundations of Wales have weakened comparatively under Labour, and none but the 40-plus Labour candidates in the Assembly elections would deny that.

Ar ddiwedd y flwyddyn ddiwethaf, cyhoeddodd y Llywodraeth Cynulliad Cymru hon dan arweiniad Llafur y buddsoddiad gorau a mwyaf erioed yn ein gwasanaethau cyhoeddus. Ai methiant yw cyflawni hynny? Mae’r buddsoddiadau mwyaf erioed mewn addysg, iechyd a gofal cymdeithasol yn gweithio i sicrhau gwell ansawdd bywyd yn ein holl gymunedau. Ai methu mynd â’r maen i’r wal yw hynny? Mae’r buddsoddiad hwn yn cyd-fynd â diwygio i sicrhau canlyniadau go-iawn i bobl ym mhob etholaeth ledled Cymru. Beth sydd gan yr wrthblaid i’w ddweud am gyllideb ragorol Llywodraeth Cynulliad Cymru? Dim byd adeiladol a dim o sylwedd, dim ond cŵyn a beirniadaeth am gyflwyno cyllideb o wario mawr. Yn fy etholaeth i, a ledled y De-orllewin, mae blaenoriaethau’r Llywodraeth hon ers 1999 yn talu ar eu canfed ac yn mynd â’r maen i’r wal. Yn hytrach nag ymblesera yn y dadlau a gafwyd yn gynharach, mae’n well gennyf fi ganolbwyntio ar faterion sy’n bwysig i’m hetholwyr. Yr oedd y Technium 1 a 2 arloesol, yr amgueddfa newydd ar lan y dŵr, Swansea Vale, y pwll nofio cenedlaethol a’r ysgol feddygol newydd sy’n hyfforddi’r genhedlaeth nesaf o feddygon i Gymru oll wedi’u rhoi i Abertawe diolch i gefnogaeth y Cynulliad a’r Llywodraeth yng Nghymru. Bydd Pentref Arloesedd Port Tawe yn newid ffocws fy etholaeth yn sylfaenol, a hwyluswd hynny hefyd diolch i flaenoriaethau Llywodraeth y Cynulliad. Drwy laeth am ddim mewn ysgolion, rhewi taliadau presgripsiwn, a theithio am ddim ar fysiau, mae’r weinyddiaeth dan arweiniad Llafur yn gwneud gwahaniaeth cadarnhaol ym mywydau teuluoedd ledled fy etholaeth a ledled Cymru. Nid wyf yn hidio faint o weithiau yr wyf yn ei ddweud, oherwydd credaf ei fod yn wir.

Drwy weithio mewn partneriaeth â Llywodraeth y DU, mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn torri diweithdra yng Nghymru i’r un lefelau ag yn 1975, sef yr isaf ers cenhedlaeth. Diolch i fenter cymorth rhanbarthol dewisol llwyddiannus y Llywodraeth, grantiau buddsoddi’r Cynulliad a gwaith Cyllid Cymru, mae cannoedd o swyddi wedi’u sicrhau a’u creu drwy ddinas Abertawe. Mae hyn yn wir am Gymru gyfan hefyd. Felly, mae Llywodraeth y Cynulliad—yn hytrach na siomi ei phobl—yn ymdrin â’r gwir faterion sy’n wynebu Cymru, fel yr angen am gymunedau diogelach, gwell gwasanaethau cyhoeddus a mwy o ffyniant—

Nid ildiaf.

Ymddengys fod gan y cenedlaetholwyr obsesiwn gormodol â’r cyfansoddiad. Maent wedi dewis anwybyddu buddsoddiad y Llywodraeth mewn iechyd ac addysg, ei hymrwymiad i greu cymunedau cryfach a mwy diogel ac economi fentrus ac arloesol. Maent yn ei anwybyddu, neu’n ceisio ei fychanu, am nad yw’n gyfleus i’w hagenda. Yr wyf yn falch o gynrychioli plaid sy’n dod â’r Llywodraeth yn agosach at y bobl a phlaid sy’n gwneud gwahaniaeth cadarnhaol ym mywyd beunyddiol teuluoedd Cymru, gan gysylltu gwaith Llywodraeth Cynulliad Cymru ag unigolion a chymunedau.

Naturally, I will limit my comments to health and concentrate on some of the promises made by Labour in 1999. It promised that no-one would wait over six months for an initial consultation with a specialist, and that no-one would wait over 18 months for surgery having seen a specialist. We should bear in mind that only 6,000 people were waiting over six months to see a specialist in 1997, and 21,000 people were waiting over six months in 1999 when the Assembly was established. The expectation was that this figure would fall to zero by May of this year—at the time of the pledge 21,000 people were waiting—but over 82,000 people in Wales are still waiting over six months to see a specialist. That is the measure of the failure.

You may be able to help me. Can you explain the strange phenomenon in Swansea East? It appears that the problems with waiting times for hospital appointments do not affect the electorate of Swansea East; they affect every other electorate but, somehow, Swansea East has managed to avoid them.

in Welsh My experience of Swansea East informs me that the same problems exist there.

yn Saesneg Fodd bynnag, mae’n ymwneud â mwy na’r ffigurau aros moel yn unig, mae’n golygu bod pobl yn disgwyl mewn poen. O blith y rhai sy’n disgwyl am lawfeddygaeth ddargyfeiriol ar y wythïen goronaidd, bydd 5 y cant yn marw wrth ddisgwyl a bydd 5 y cant ychwanegol yn marw’n fuan ar ôl llawdriniaeth ar y galon, am eu bod wedi aros yn rhy hir. Mae’n ymwneud â mwy na’r ffigurau. Amcangyfrifir bod 9,000 o apwyntiadau â meddygon teulu ledled Cymru, bob wythnos, yn rhai ar gyfer pobl sydd â phroblemau am eu bod ar y rhestr aros yn rhy hir. Mae’r Llywodraeth yn sôn am yr angen i wella cyfleoedd i weld meddygon teulu tra bo 9,000 o apwyntiadau yng Nghymru bob wythnos yn rhai ar gyfer pobl sy’n aros am driniaeth. Mae’n amlwg y dylid ymdrin â chynyddu capasiti, gwelyau, meddygon a nyrsys ac, ie, dulliau gwahanol o ddelio â’r rhestrau aros, y clywn sôn amdanynt drwy’r amser. Fodd bynnag, mae arnom angen rhagor o welyau. Gwnaethom golli 6,000 o welyau rhwng 1988 a 1998. Mae arnom angen gwelyau’n awr yn ogystal â dulliau arloesol a gwahanol o ddelio â rhestrau aros. Dyna a ddywedodd y tasglu pwysau argyfwng bedair blynedd yn ôl a ‘Cadw Cydbwysedd’ y llynedd. Rhaid i’r Llywodraeth fuddsoddi yn y gwaith o ddatblygu’r gwasanaeth er mwyn gwella capasiti, ac nid gwario miliynau o bunnoedd ar ailstrwythuro. Mae wedi gwario miliynau lawer ar y chweched ymgais i ailstrwythuro’r GIG yn y 13 blynedd diwethaf, gan beri cynnydd aruthrol mewn biwrocratiaeth heb drin yr un claf ychwanegol. Mae ailstrwythuro o’r fath yn parlysu’r rheolwyr. Mae’r rheolwyr yn meddwl tybed a fydd ganddynt swyddi yn y strwythur newydd. Fe’u parlysir, ac felly ni ellir cyflawni’r dull gweithredu systemau cyfan o reoli’r rhestrau aros, y mae taer angen amdano, oherwydd aildrefnu ofer.

yn Saesneg Mae addewidion y glymblaid hon na fydd neb yn gorfod aros am fwy na chwe mis am ofal claf allanol a mwy na 18 mis am ofal claf mewnol, yn swnio’n wag yn Nwyrain Abertawe, fel y maent mewn mannau eraill. Fel arall y mae mewn gwirionedd, gan fod dros 82,000 o bobl yn disgwyl am fwy na chwe mis i gael eu gweld. Gofynnodd Llafur inni ei barnu yn ôl ei record. Y dyfarniad yw bod y glymblaid Llafur/Democratiaid Rhyddfrydol wedi siomi Cymru ym maes iechyd.

Ychydig cyn y Nadolig, bûm yn bresennol mewn digwyddiad a gynhaliwyd yn y Cynulliad lle’r oedd grŵp o weithwyr gofal iechyd o Gymru’n dyst i lansio corff i Gymru gyfan. Dywedasant nad oeddent erioed wedi teimlo cyn hynny fod angen corff o’r fath i gynrychioli eu proffesiwn am eu bod yn teimlo na fyddai’n gallu dylanwadu ar unrhyw beth. Dywedodd optegydd wrthyf ei fod yn y proffesiwn ers 30 mlynedd, a bod pethau wedi aros yr un fath yn ystod 27 o’r blynyddoedd hynny. Ni allai gredu’r gwahaniaeth yr oedd Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi’i wneud yn ei broffesiwn dros y tair blynedd diwethaf. Erbyn hyn teimlai fod angen y corff hwn gan y byddai’n gallu dylanwadu ar faterion. Gallai weld bod pethau’n newid er gwell a theimlai’n frwd ynghylch bod yn weithiwr gofal iechyd proffesiynol yn y wlad hon.

Ai ‘Llywodraeth Cynulliad Cymru’ a ddywedodd ynteu ‘datganoli’?

Dywedodd ei fod yn teimlo’n frwd ynghylch y mentrau gofal llygaid am ddim a gyflwynodd y Llywodraeth Cynulliad Cymru hon dros y tair blynedd diwethaf. Yr oedd am gael rhagor o’r hyn yr oedd y Llywodraeth hon yn ei wneud dros ei broffesiwn a’i gleifion. Ategwyd hynny gan ddeintyddion, sydd bellach yn gallu trin pobl am ddim. Cadarnhawyd y pwyslais ar atal iechyd gwael drwy rewi taliadau presgripsiwn yn y tair blynedd diwethaf a dileu taliadau ar gyfer y rhai na allent eu fforddio.

Prif lwyddiant y Llywodraeth glymblaid hon yw ei bod wedi dod â sefydlogrwydd i’r egin-sefydliad hwn. Duw a ŵyr beth fyddai wedi digwydd pe byddem wedi parhau â sefyllfa ansefydlog. Os yw pobl yn poeni a yw’r sefydliad hwn yn gredadwy, buasai hynny’n fwy amheus byth pe byddem wedi parhau â sefyllfa mor ansefydlog. Yn ystod y tair blynedd diwethaf yr ydym wedi gwneud y sefydliad hwn yn un sefydlog sy’n gallu dechrau cyflawni dros bobl Cymru.

Rhoddwyd llawer o sylw heddiw, fel y gwneir erioed, i’r gwasanaeth iechyd. Mae’r hyn a ddywedodd Dai yn wir; ni ellir osgoi’r ffaith bod pobl sy’n aros yn rhy hir am driniaeth. Fodd bynnag, ni chlywais unrhyw syniadau gan Blaid Cymru a’r Ceidwadwyr am y modd y byddent hwy’n ymdrin â’r problemau hyn. Sut y byddai Dai Lloyd yn hyfforddi meddyg neu nyrs yn gyflymach? Y gwir yw ein bod yn hyfforddi 181 yn rhagor o feddygon, ac nid yng Nghaerdydd yn unig. Mae datblygiadau newydd yn Abertawe a, gobeithio, bydd rhai yn y Gogledd. Mae’r glymblaid yn hyfforddi 200 yn rhagor o nyrsys y flwyddyn nag a hyfforddwyd yn 1990. Yr ydym yn cyflogi rhagor o staff yn y GIG. Bu cynnydd yn nifer y meddygon teulu. Clywsom ychydig ddyddiau’n ôl am y 100 o bobl sydd newydd ymuno â’r proffesiwn a ddenwyd i Gymru a’r 400 ychwanegol o feddygon teulu a ddarbwyllwyd i aros yn eu gwaith. Mae nifer yr ymgynghorwyr wedi codi gan tua 5 y cant. Serch hynny, o ystyried ein hanes o iechyd gwael a’r hyn a adawyd gan y Llywodraeth Dorïaidd—caewyd 70 o ysbytai, collwyd 7,000 o welyau a bu toriadau yn nifer y staff a hyfforddwyd a nifer y lleoedd hyfforddi—nid oes ryfedd ein bod yn cael trafferth i oresgyn rhai o’r problemau hyn.

Deg ysbyty a thrigain? Dim ond 15 sydd gennym.

Mae hynny’n cynnwys ysbytai cymunedol. Mae cynnydd yn nifer y gwelyau a nifer y staff sydd ar gael ac yr ydym yn dechrau gweld cynnydd mewn llawdriniaeth gardïaidd ac orthopedig a chynnydd ar amseroedd aros mewn adrannau damweiniau ac achosion brys.

Soniodd Dai am ailstrwythuro. Mae ganddo hawl i anghytuno â pholisi Llywodraeth Cynulliad Cymru, ond mae’r polisi hwnnw’n glir o leiaf. Ni ellir dweud hynny am bolisi Plaid Cymru. Croesawodd ddiddymu’r awdurdodau iechyd a beirniadodd y Cynulliad am fynd ymhellach drwy gael gwared â’r ymddiriedolaethau. Rai misoedd yn ddiweddarach, fe’n beirniadodd am gael gwared â’r awdurdodau iechyd oherwydd diffyg sefydlogrwydd, er ei bod yn dal i gynnig cael gwared â’r ymddiriedolaethau. Drannoeth datganiad Ieuan Wyn Jones na fyddai ail-drefnu o dan weinyddiaeth Plaid Cymru, cyhoeddodd bapur polisi iechyd a oedd yn argymell pum dewis posibl ar gyfer ailstrwythuro. Mae braidd yn ormod i Dai Lloyd ddechrau beirniadu polisi o ailstrwythuro tra byddai ei blaid ef wedi goruchwylio ailstrwythuro mwy sylfaenol.

Soniodd Nick Bourne am y Gymru wledig a dywedodd nad oedd y Llywodraeth Cynulliad hon wedi gwneud dim i helpu cymunedau gwledig. Mae’r hyn a wnaethom ni’n dra gwahanol i’r hyn a wnaeth y Torïaid. Gwnaethant gwtogi taliadau ardal llai ffafriol i ffermwyr gan 25 y cant, a goruchwylio trychineb BSE a chau ysgolion gwledig. Mewn cyferbyniad i hynny, mae gan y Cynulliad bolisi ysgolion gwledig y gwn ei fod yn gweithio—achubwyd dwy ysgol gynradd yn fy etholaeth i drwyddo. Yr ydym wedi sefydlu panel apelau annibynnol, Cyswllt Ffermio ac yr ydym yn Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i gadw gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig—

Mae’n ddrwg gennyf, David, gofynnwyd imi orffen.

Ni chlywsom ddim ond arthio gan y ddwy wrthblaid. Ni chlywsom unwaith beth a wnâi Plaid Cymru neu’r Torïaid. Mewn cyferbyniad i hynny, yr ydym ni wedi gallu dangos, fel Llywodraeth Cynulliad Cymru, y camau cadarnhaol y gall y Cynulliad eu cymryd. Byddai Plaid Cymru yn mynd â ni ar hyd y ffordd i annibyniaeth, na fyddai byth yn cyflawni’r mesurau hyn, ac ni fyddai’r Torïaid yn Llundain byth yn rhoi’r arian angenrheidiol i ni, heb sôn am y pwerau, i fynd â materion ymhellach.

Yn y Siambr yr ydym oll yn gwybod yn ein calonnau nad yw Llywodraeth ganolog wedi gwasanaethu Cymru’n dda, oherwydd fel arall ni fyddai tlodi’n gyffredin ac ni fyddai anghydraddoldebau iechyd gwarthus yng Nghymru a, gadewch inni wynebu’r ffaith, ni fyddai datganoli erioed wedi digwydd ac ni fyddem yn cael y ddadl hon heddiw. Cytunai’r rhan fwyaf ohonom y byddai disgwyl i Lywodraeth ganolog ymdrin â’n hanghenion yn trethu ein hamynedd braidd. Dyna pam yr ydym ni ym Mhlaid Cymru yn galw am newid cyfansoddiadol. Fe’n cyhuddwyd o fod â pholisi dryslyd ar y dyfodol y carem ei weld i Gymru, felly af yn syth ymlaen i achub ar y cyfle i’w egluro i chi.

Dymunwn i Gymru gael senedd iawn iddi’i hun. Dyna’r unig ffordd synhwyrol ymlaen. Mae’r setliad presennol yn rhy wan a rhoddodd bwerau i ni a fwriadwyd yn hanesyddol i gyflawni ewyllys Llywodraeth y dydd yn Llundain. Mae hefyd yn rhy gymhleth ac yn anaddas i’w ddiben. Yn fyr, mae’n methu â diwallu ein hanghenion penodol a rhoi’r offer angenrheidiol i fynd i’r afael â’r problemau y mae llawer o’n cymunedau’n eu hwynebu bob dydd. Byddai potensial gan senedd iawn i drawsnewid Cymru, dros amser, mewn moddau na fyddai San Steffan yn eu hystyried o gwbl. Dyna weledigaeth Plaid Cymru—Cymru sy’n genedl egnïol a hyderus ac iddi ddyfodol llewyrchus [Torri ar draws.]

Dim ond tair munud sydd gennyf i siarad. Mae eraill wedi gwastraffu amser ac ni fwriadaf wneud hynny. Heb gael ein senedd ein hun, ni allwn gyflawni hynny. Rhaid ichi hefyd gredu ym mhobl Cymru, sydd heb fod yn dwp nac yn ddiog, gallaf eich sicrhau. Yn amodol ar lwyddiant y senedd, byddem yn disgwyl cynnydd graddol yn ein galluoedd yn ôl yr angen, fel y rhagwelwyd yn achos Senedd yr Alban.

Mae ein huchelgais tymor hir o gael statws cenedlaethol llawn yn yr Undeb Ewropeaidd wedi’i seilio’n gyfan gwbl ar sofraniaeth y bobl ac mae felly’n gofyn refferendwm, fel mater o egwyddor. Mae hwnnw’n safbwynt cwbl gredadwy. Ni allwn bennu’n awr beth a olyga statws cenedlaethol llawn yn yr Undeb Ewropeaidd ymhen blynyddoedd, gan na ŵyr neb sut fath o beth fydd yr UE yn y dyfodol. Er hynny, gallaf gynnig ichi’r ddau ddewis a roddwyd i aelodau Plaid Cymru. Yn gyntaf, cenedl ranbarth mewn UE datganoledig a diwygiedig neu, yn ail, aelod wladwriaeth lawn drwy ei hawl ei hun. Mae Plaid Cymru yn ystyied mai’r ail ddewis yw’r un mwyaf tebygol.

Ni allaf ddeall pam na chaiff hynny fod yn uchelgais i Gymru. Cewch feirniadu ein polisi, ond nid oes polisi gan Lafur hyd yn oed. Mae arnoch ormod o ofn—

Nid wyf yn caniatáu ymyriad. Rhaid ichi ofyn i’r Dirprwy Lywydd os ydych yn dymuno siarad.

Mae ar Lafur ormod o ofn cynnal dadl hyd yn oed. Dyna pam yr ydym wedi mynd i’r drafferth hon. Dywedwch y gwir—mae’r Cynulliad yn ganlyniad i gyfaddawd rhwng y rhai yn Llafur sydd ag uchelgeisiau i Gymru a’r rhai sy’n ystyried bod ein hamddifadedd yn anochel ac mai’r unig ddyfodol sydd i ni yw mynd â’n cap yn ein llaw at y wladwriaeth Brydeinig. Caiff Llafur feirniadu ein polisi pan yw’n barod i arddel safbwynt ei hun, ond nid cyn hynny. Mae bod heb bolisi’n fethiant aruthrol, ac mae Llafur yn siomi Cymru bob amser.

Y cwestiwn cyntaf a ddaw i’r meddwl yn y ddadl hon yw, beth yw’r dewis a gynigir gan Blaid Cymru a’r Ceidwadwyr? Os mai ymgais i ddymchwel y weinyddiaeth bresennol yw hon, mae gennym hawl i ofyn beth a roddent yn ei lle. Gellid cymryd mai’r ateb fyddai clymblaid Dorïaidd/Plaid Cymru a fyddai’n rhoi i Gymru Lywodraeth Cynulliad dan arweiniad Ieuan Wyn Jones—un nad yw’n fedrus wrth arwain ei blaid ei hun, heb sôn am glymblaid sydd â’r gallu i wario £12 biliwn o arian y trethdalwyr. Er hynny, o leiaf y byddai’n glymblaid o rymoedd ceidwadol, yn gytûn o ran eu gwrthwynebiad i ailddosbarthu cyfoeth a chyfiawnder cymdeithasol.

Gan eich bod eisoes wedi dewis partneriaid clymblaid posibl i’r Llywodraeth Plaid Cymru nesaf yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru, a wnewch ein goleuo ynghylch y partner Torïaidd hwn? Ai’r blaid Dorïaidd Llafur Newydd yw honno, ynteu Plaid Geidwadol Cymru?

Credaf eich bod yn gwybod pa blaid Dorïaidd a olygaf, Rhodri.

Os caf egluro hyn—

Nac ydwyf. Gŵyr Rhodri yn iawn mai’r Blaid Geidwadol a olygaf. Byddent yn gytûn o ran eu gwrthwynebiad i ailddosbarthu cyfoeth a chyfiawnder cymdeithasol. Yn achos y cymunedau mwyaf anghenus, byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn weinyddiaeth waeth na Llywodraethau Ceidwadol y 1980au a’r 1990au hyd yn oed, gan y byddai’n anonest.

Nid oes gennyf ddigon o amser i ildio. Byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn talu gwasanaeth gwefusau i anghenion y cymunedau mwyaf difreintiedig, ond mewn gwirionedd byddai llai o ailddosbarthu ar gyfoeth a llai o gyfiawnder cymdeithasol. Y gwir am Blaid Cymru yw nad yw’n sosialaidd ac nad yw’n unoliaethol ychwaith.

Nid oes gennyf ddigon o amser i ildio. Os gellir barnu yn ôl araith Ieuan Wyn Jones ddoe, gwyddom lawer eisoes am yr hyn a fyddai’n flaenoriaeth gan Blaid Cymru, sef y cyfansoddiad—hynny yw, ymwahanu. Mae Jocelyn eisoes wedi egluro ei theimladau am y berthynas â’r Deyrnas Unedig. Ymwahanu’n gyntaf a chyflawni gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus yn olaf fyddai trefn pethau o dan weinyddiaeth Plaid Cymru.

Fodd bynnag, nid wyf am neilltuo fy meirniadaeth i Blaid Cymru yn unig. Mae’r Rhyddfrydwyr hwythau’n euog o gamystumio blaenoriaethau ac o roi’r angen am dincera cyfansoddiadol o flaen sicrhau cyfiawnder cymdeithasol. Mae’r Dirprwy Brif Weinidog yn credu bod sosialaeth wedi marw, ac nad yw’n gweithio. Edrychaf ymlaen at ei weld yn cyflwyno’r ddadl honno i bobl Tor-faen yn yr wythnosau i ddod. Bydd yn cael bod gwerthoedd sosialaidd fy etholwyr—gwerthoedd cyfiawnder cymdeithasol, cymuned a chydymddibyniaeth—yn bell o fod yn farw, a’u bod yn fyw ac yn iach yn Nhor-faen. Er hynny, dylid profi Llywodraeth Cynulliad ar wasanaethau cyhoeddus ac, at ei gilydd, mae gan y weinyddiaeth Lafur hon record dda yn y maes hwnnw. Mae safonau mewn addysg yn codi’n gyffredinol a gwneir gwir gynnydd o ran ymdrin â phrinder sgiliau sylfaenol. Mae diweithdra heddiw ar ei isaf ers y 1970au. Mae Amcan 1 wedi’i sefydlu’n llwyddiannus a’i weithredu ledled Cymru. Yn yr hen Went, mae’r arian a ddyrannwyd i gymunedau dur yn helpu gweithwyr yn fy etholaeth i ddod o hyd i swyddi newydd. Mae hyn oll yn bosibl am fod sefydlogrwydd economaidd y DU yn caniatáu inni gynyddu’r gwariant ar wasanaethau cyhoeddus ar adeg pan yw economïau eraill yn crebachu. Mae buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus yn bosibl oherwydd y bartneriaeth rhwng Llafur yn San Steffan a Llafur yn y Cynulliad. Fodd bynnag, mae gennyf bryderon gwirioneddol ynghylch y problemau sy’n wynebu’r GIG yng Ngwent ac, yn benodol, prinder capasiti a hyd amseroedd aros.

Nid oes gennyf ddigon o amser i dderbyn ymyriad, Janet.

Gwn fod y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn ymwybodol iawn o’r problemau hyn a’i bod wedi ymrwymo i gyflawni’r gwelliannau sydd eu hangen yng Ngwent. Gobeithiaf y bydd yr adolygiad a gychwynnwyd gan Jane Hutt, ac a gynhaliwyd gan yr Athro Brian Edwards, ar amseroedd aros yn peri gwelliannau gwirioneddol. Mae’r gwaith a wnaed gan Derek Wanless, a gychwynnwyd gan weinyddiaeth Lafur hefyd, yr un mor bwysig. Rhaid i Wanless fynd i’r afael yn fuan â’r problemau sy’n wynebu’r gwasanaeth yng Ngwent. Gobeithiaf y bydd yn neilltuo amser i gwrdd â staff a chleifion yng Ngwent i glywed am y problemau sy’n wynebu’r gwasanaeth o lygad y ffynnon ac, yn benodol, i ystyried pam nad yw’r buddsoddiad mwyaf erioed gan Lafur yn peri’r gwelliannau sydd eu hangen. Er gwaethaf y problemau hyn, mae un pwynt yn amlwg: dim ond Llywodraeth Lafur a all fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus a’u diwygio. Rhaid i Blaid Cymru ddatgan sut y gallai roi ceiniog at wasanaethau cyhoeddus mewn Cymru annibynnol. Nid yw erioed wedi ateb y cwestiwn hwnnw. Wrth ddynesu at yr etholiad, mae’n bryd i Blaid Cymru ddweud y gwir wrth yr etholwyr ac ateb y cwestiynau hyn.

[Cymeradwyaeth.] Mae hynny’n beth newydd. Yr wyf yn falch o gael y cyfle i siarad yn y ddadl hon. Yr oedd yn uchelgais gennyf siarad yn y Siambr ar ddiwrnod cyntaf y tymor newydd; yr oedd yn uchelgais yr oeddwn yn bell o ddisgwyl gallu ei gyflawni pan siaradais yn y ddadl ddiwethaf ar ddiwedd y sesiwn diwethaf. Mae sefyllfaoedd weithiau’n diweddu’n well na’r disgwyl, sy’n fwy efallai nag y gellir ei ddweud am y Llywodraeth glymblaid. [Chwerthin.] Bûm yn awyddus i siarad—er gwaethaf pob disgwyl efallai—er mwyn dangos fy ymrwymiad, fel Ceidwadwr, i lwyddiant Cynulliad Cenedlaethol Cymru ac i wneud yr hyn a allaf i wneud datganoli’n llwyddiant. Yn rhy aml, clywais Aelodau eraill o’r Cynulliad mewn pleidiau eraill yn haeru’n gwbl annheg ei bod yn dilyn rywsut, am nad oeddem o blaid datganoli, nad ydym am i’r broses lwyddo. Ymddengys imi weithiau mai’r Blaid Geidwadol yw’r unig blaid sy’n deall yn iawn beth sydd ei angen i lwyddo ac sy’n deall bod unrhyw system Lywodraeth effeithiol yn gofyn cyfosod gosodiad a gwrthosodiad i roi prawf ar effeithiolrwydd cynigion Llywodraeth. Gwaetha’r modd, mae’r wrthblaid arall wedi ymddangos braidd yn aneffeithiol erioed ac nid yw erioed wedi gallu penderfynu’n iawn beth yw ei rôl yn y Cynulliad—nid yw ond yn ymddangos yn gwbl fodlon pan yw’n trafod cysyniadau cyfansoddiadol nad ydynt ar agenda neb arall.

Pwnc y ddadl heddiw yw perfformiad y Llywodraeth glymblaid, a fu’n siom ddirfawr i bobl Cymru. Wfftio a wnaiff pawb—heblaw am gefnogwyr mwyaf rhonc a theyrngar Llafur neu’r Democratiaid Rhyddfrydol—at berfformiad truenus y Llywodraeth glymblaid. Nid wyf am daro nodyn sur ar ein diwrnod cyntaf yn ôl ond, am fod cysylltiad cryf rhwng llywodraethau a delwedd eu harweinydd, rhaid imi gyfeirio hefyd at berfformiad siomedig y Prif Weinidog—mae’n drueni nad yw yma. Yn fy rhanbarth i, Canolbarth a Gorllewin Cymru, yr agweddau ar dymor cyntaf y Cynulliad y sylwyd arnynt amlaf oedd obsesiwn Rhodri Morgan â chornel dde-ddwyreiniol Cymru ac, yn waeth byth, ei amhendantrwydd, sydd wedi peri siom. Y siom fwyaf i mi mewn cysylltiad â’r Llywodraeth glymblaid yw’r gwastraffu ar y cyfle i wneud unrhyw wahaniaeth gwirioneddol neu i sicrhau unrhyw ganlyniadau o bwys gyda chyllideb sydd wedi cynyddu’n aruthrol. Mae tair blynedd cyntaf y Cynulliad wedi cyd-daro â chynnydd mawr mewn gwario cyhoeddus gan fod Canghellor y Trysorlys wedi cynyddu polisïau trethu a gwario’n aruthrol ledled Prydain; o ganlyniad i hynny, mae fformiwla Barnett wedi rhoi biliynau ychwanegol i’r Llywodraeth glymblaid. Bu rhai mentrau newydd, ond dim un sydd wedi peri i bobl Cymru deimlo bod y Cynulliad Cenedlaethol wedi gwneud gwir wahaniaeth yn eu bywydau. Bu rhagor o wario ond dim canlyniadau gwell. Gwastraffwyd cyfle mawr iawn. Efallai mai’r enghraifft waethaf o’r modd y mae amhendantrwydd y Prif Weinidog wedi niweidio Cymru yw’r cynnydd—os mai hwnnw yw’r gair iawn—ar adeilad newydd y Cynulliad. Nid oedd grŵp Ceidwadwyr Cymru o blaid y prosiect ac nid oedd am iddo fynd ymlaen. Fodd bynnag, cwrs gweithredu a oedd yn waeth o lawer na’i adeiladu oedd dechrau ei adeiladu, stopio a phetruso am ychydig, a dechrau a stopio eto a phetruso ychydig yn hwy, a gweld y costau’n codi i’r entrychion ac yn y diwedd ei godi ar gost ychwanegol anferth ar ôl gwneud Cymru, a’i Chynulliad Cenedlaethol, yn destun sbort ledled Prydain. Mae’r Prif Weinidog yn gyfrifol am y canlyniad hwnnw.

Bu’r glymblaid yn llanastr go-iawn. Mae’r Prif Weinidog wedi ei roi ei hun mewn sefyllfa lle y caiff ei iselhau’n rheolaidd gan ei ochr ei hun. Mae’r Dirprwy Brif Weinidog yn hawlio’r clod am bob llwyddiant, ni waeth pa mor fach, i’w blaid o fanteiswyr gwleidyddol gan roi’r bai am bob problem ar y Prif Weinidog, sy’n trosglwyddo hwnnw’n ddiymdroi wedyn i’r Gweinidog Llafur mwyaf cyfleus.

Carwyn ydyw heddiw.

Nage, nid Carwyn eto.

Yr wyf yn derbyn erioed y gall clymbleidiau fod yn rhan anorfod o drefniadau cyfansoddiadol fel y rhai sydd gennym yng Nghymru o dan yr ardrefniant datganoli. Fodd bynnag, rhaid wrth ddau bartner ymroddedig i wneud clymblaid, ac nid ydynt gennym. Rhaid cael arweinydd sydd â rhyw fath o afael ar yr hyn sy’n digwydd hefyd; nid yw hynny gennym ychwaith. Ymddengys mai unig bwrpas y glymblaid hon yw cadw pŵer ac nid cyflawni llywodraeth dda. Yr unig ganlyniad etholiadol rhesymegol i flynyddoedd cyntaf y Cynulliad Cenedlaethol yw y dylid cael cynnydd aruthrol yn nifer yr Aelodau Cynulliad Ceidwadol ar ôl yr etholiad ym Mai.

Byddai’n anghywir imi ragfarnu barn yr etholwyr, ond yr wyf yn ddiolchgar i Blaid Cymru am roi cyfle inni heddiw i dynnu sylw pobl Cymru at y ffaith bod y Llywodraeth glymblaid Llafur/Democratiaid Rhyddfrydol wedi bod yn drychineb llwyr hyd yn hyn.

Mae’n ardderchog gweld Glyn yn ôl yn y Cynulliad Cenedlaethol ar ôl y Nadolig. Dylai ef a’i gyd-Aelodau wneud yn fawr o’u hamser yma oherwydd ni fyddant yn dychwelyd ym mis Mai.

Mae cynnig Plaid Cymru yn dangos yn glir nad yw’r wrthblaid yn y Cynulliad mewn cysylltiad â phobl yn fy etholaeth i. Mae ganddi obsesiwn â bogailsyllu cyfansoddiadol yn hytrach na’r materion sydd o bwys gwirioneddol i bobl gyffredin yn eu bywyd pob dydd. Mae’n ofid imi fod cyfeiriad wedi bod at bobl Cymru fel rhai twp a diog: nid yw hynny’n wir yn fy etholaeth i, yn sicr.

Mae gan Lywodraeth Cynulliad Cymru dan arweiniad Llafur, sy’n gweithio mewn partneriaeth â’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan, record o fynd â’r maen i’r wal ar faterion sydd o bwys gwirioneddol i bobl Ogwr a Chymru. Tynnaf sylw at fentrau datblygu economaidd y Llywodraeth, a gafodd effaith aruthrol ar fy etholaeth i. Cefnogaeth y Llywodraeth i waith Ford Motor Company ym Mhen-y-bont ar Ogwr—mae y tu allan i ffin Ogwr, ond yn un o brif gyflogwyr fy etholaeth i, er hynny—yw un o’i llwyddiannau mwyaf. Mae grant cymorth rhanbarthol dewisol gan Lywodraeth y Cynulliad wedi helpu i greu 640 o swyddi newydd yn y gwaith hwn. Swyddi sy’n gofyn sgiliau uchel i bobl leol yw’r rhain. A yw Llafur yn siomi Cymru, Jocelyn? Ni chredaf hynny. Bydd grant tebyg i Irvin-GQ Cyf yn helpu i ehangu gweithrediad y cwmni ac i ddyblu ei weithlu lleol. Bydd hefyd yn ei helpu i ail-leoli mewn cwm difreintiedig y mae arno daer angen swyddi a buddsoddiad. Swyddi lleol i bobl leol yw’r rhain hefyd. A yw Llafur yn siomi Cymru? Ni chredaf hynny. Fel y dywedais ar lawer achlysur yn y Siambr, mae Llywodraeth y Cynulliad, drwy gymorth rhanbarthol dewisol, wedi bod yn gyfrwng i sicrhau cannoedd o swyddi ym melin bapur Georgia Pacific yng nghwm Llynfi. Pan ymwelais â’r gwaith gyda’r Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd cyn y Nadolig, ni allesid cael croeso gwresocach i Weinidog Llywodraeth na’r un a roddwyd gan y rheolwyr a’r gweithwyr. A yw Llafur yn siomi Cymru? Nac ydyw’n sicr. Datblygir stiwdio ffilm werth £1 biliwn yn ne fy etholaeth i gan ddod â miloedd yn rhagor o swyddi a bri rhyngwladol i’r ardal. Mae’r holl ddatblygiadau hyn yn newyddion da i bobl leol. A yw Llafur yn siomi Cymru? Nac ydyw’n sicr.

Nid yw pobl leol yn ymddiddori mewn pwyntiau gwleidyddol—

Sylwaf fod yr Aelod wedi tynnu sylw at y ffaith bod Llafur yn siomi Cymru a’i bod wedi honni—

Dywedais nad yw Llafur yn siomi Cymru.

Honnodd yr Aelod nad yw Llafur yn siomi Cymru. A yw’n derbyn bod y Blaid Lafur a Phlaid y Democratiaid Rhyddfrydol, fel aelodau o’r glymblaid, wedi siomi pob un sydd ar restr aros y GIG?

Mae hynny’n anhygoel. Mae rhagrith y Torïaid yn y Siambr yn syfrdanol. Mae fy etholwyr yn synnu, ar ôl 18 mlynedd o wanhau’r gwasanaeth iechyd o San Steffan, fod y Torïaid yn gallu sefyll ar eu traed a gwneud honiadau o’r fath; yr hyn sy’n fwyaf brawychus yw bod y Torïaid yn credu’r hyn a ddywedant. Mae’r buddsoddi mwyaf erioed yn y gwasanaeth iechyd yn etholaeth Ogwr i’w weld yn amlwg yn Ysbyty Tywysoges Cymru, Pen-y-bont ar Ogwr; fel y gŵyr Alun, rhoddodd y Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol £2 filiwn i’r ysbyty hwnnw i gyllido sganiwr delweddu cyseiniant magnetig. Os siaradwch â’r bobl a gafodd fudd o’r sganiwr hwnnw, dywedant wrthych a yw Llafur wedi eu siomi yng Nghymru.

Fel y dechreuais ei ddweud yn gynharach, nid yw pobl leol yn ymddiddori mewn sgorio pwyntiau gwleidyddol yn y fan hon. Ymddiddorant mewn camau ymarferol a chyflawniadau pendant gan Lywodraeth sydd â’r un blaenoriaethau â hwy. Y blaenoriaethau y mae’r Llywodraeth hon yn llwyddo ynddynt yw swyddi, gwasanaethau cyhoeddus a chymunedau cadarn, diogel.

Mae cyflawniadau Llywodraeth y Cynulliad yn amlwg i’m hetholwyr i, fel y mae twpdra gwrthblaid nad yw’n rhannu eu blaenoriaethau.

Yn gyntaf, croesawaf Glyn Davies yn ôl i’r Siambr. Mae rhai pethau uwchlaw gwleidyddiaeth, a phleser mawr yw gweld Glyn yn ei ôl mor fuan. Yr wyf yn sicr ein bod oll yn dymuno’r gorau iddo wrth iddo ymadfer, er fy mod yn peri iddo deimlo’n annifyr yn awr.

Croesawaf lansio’r ymgyrch etholiad yn y Siambr heddiw. Mae’n ddoniol mai’r ergyd gyntaf gan Blaid Cymru oedd beirniadu enw’r Llywodraeth. Yn awr, rhestraf y dadleuon a dducpwyd gerbron gan y gwrthbleidiau: mae tocynnau bws am ddim i bensiynwyr a’r anabl yn ddiangen; mae grantiau dysgu’r Cynulliad yn ofer; mae presgripsiynau rhatach ac ehangu’r categorïau o bobl sydd â hawl i gael presgripsiwn am ddim yn ddisynnwyr; mae dileu tablau cynghrair ar gyfer ysgolion cynradd yn destun sbort; mae arloesi a mwy o wario mewn ardaloedd gwledig yn wastraff; mae llaeth mewn ysgolion am ddim yn drychineb; mae Amcan 1 yn ddibwrpas; mae Cymunedau yn Gyntaf yn wirion; ac mae rhagor o arian i lywodraeth leol yn aneffeithlon. Dyna a ddywedwyd ar wahanol ochrau i’r Siambr. Fodd bynnag, gŵyr pobl Cymru’n iawn fod honiadau’r pleidiau hynny’n anghywir. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘O.’] Yr oedd honno’n rhestr o’r dadleuon a gyflwynwyd gan y gwrthbleidiau; nid oeddwn ond yn eu haralleirio. Mae’r gwrthbleidiau’n ceisio dilorni’r holl fesurau da a weithredwyd gan y Llywodraeth glymblaid hon. Bydd pobl Cymru’n gweld drwy eu dadleuon.

Ynghylch iechyd, bu gostyngiad o 90 y cant yn nifer y bobl sy’n aros am lawdriniaeth orthopedig, ac nid oes unrhyw gleifion sy’n disgwyl yn hwy na 12 mis am lawdriniaeth gardiaidd. Bu cynnydd yn nifer yr ymarferwyr cyffredinol a bellach mae gennym 100 yn rhagor o feddygon teulu ifanc. Dros y ddwy flynedd diwethaf, darparwyd 173 yn rhagor o welyau ysbyty. Agorwyd ysgol feddygol Abertawe ac mae addysg feddygol wedi’i hymestyn i’r Gogledd. Ac eto dywed yr wrthblaid mai trychineb yw hyn o ran iechyd.

Ynghylch yr economi, mae Llywodraeth y Cynulliad a Llywodraeth San Steffan wedi gweithio i greu llwyfan rhyfeddol ar gyfer llwyddiant yng Nghymru. Lleihawyd diweithdra i 3.6 y cant; am y tro cyntaf mewn 30 mlynedd gallwn ddweud bod gennym economi â chyflogaeth lawn. Pan oedd dirwasgiadau lu’r Torïaid ar eu gwaethaf, bu cyfnodau hir pan oedd mwy na 10,000 o bobl ifanc heb waith am fwy na chwe mis. Creodd y Torïaid genhedlaeth o bobl ifanc a gredai nad oedd ganddynt unrhyw obaith nac unrhyw ddyfodol. Mae’r ffigur hwnnw wedi’i ostwng bellach i lai na 1,600; yr ydym bron â dileu diweithdra ymysg pobl ifanc yng Nghymru. Os edrychwch o’ch cwmpas, gwelwch obaith a hyder ymysg ein pobl ifanc, lle y bu unwaith ofn ac anobaith. Ers 1999, bu cynnydd o 37,000 yn nifer y swyddi yng Nghymru. Bu twf rhyfeddol yn nifer y swyddi sydd ar gael mewn busnesau bach a chanolig eu maint. Ni all neb atal colli pob swydd neu atal cau ffatri. Mae colli swyddi mewn llawer rhan o Gymru’n destun gofid i ni i gyd. Fodd bynnag, rhaid i lywodraeth greu amodau lle y mae’r economi’n ffynnu a sicrhau bod nifer y swyddi sydd ar gael yn dal i gynyddu. Ni ellir honni y byddai camau gan y Llywodraeth hon neu unrhyw un arall wedi gallu atal unrhyw golledion swyddi yn y blynyddoedd diwethaf. Mae’r Llywodraeth hon yn creu’r amodau sydd eu hangen i wella economi Cymru ac i bobl gael bod â’r hyder sydd ei angen i barhau i’w gwella yn y dyfodol.

Yr wyf yn falch eich bod wedi sôn am gamau gan y Llywodraeth hon neu unrhyw un arall. A ydych yn cytuno y byddai polisi economaidd priodol ar ran Llywodraeth y DU wedi diogelu cryfder y bunt, y gymhareb rhwng cyflogaeth a diweithdra, a’n diwydiannau gweithgynhyrchu, a fyddai wedi golygu colli llai o swyddi yn y De?

Nid wyf yn sicr a wyf yn deall y pwynt hwnnw. Nid yw o bwys beth yw’r swyddi cyhyd â bod tâl da am eu gwneud a chyhyd â bod swyddi ar gael i bobl sydd â chymwysterau ac i rai sydd heb sgiliau. Yr wyf eisoes wedi sôn am y 37,000 o swyddi ychwanegol yr ydym wedi peri eu bod ar gael. Collwyd swyddi yng Nghymru, ond dylech ein barnu yn ôl ein gallu i roi sylw i’r colledion swyddi hynny a chreu rhai newydd. Nid ydym wedi ein cael yn brin yn hynny o beth.

A ydych yn cywiro’r honiad a wnaed gan y Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd ychydig cyn y Nadolig, pan ddywedodd fod 30,000 o swyddi gweithgynhyrchu wedi’u colli yn y 12 mis blaenorol, ac mai dim ond 25,000 a grewyd?

Crewyd swyddi ychwanegol ym mhob sector a hynny ledled Cymru, a bu cynnydd o 37,000 yn nifer y swyddi sydd ar gael. Dyna’r pwynt pwysig.

Mae’n ddrwg gennyf, Cynog, ni dderbyniaf ymyriad ar hyn o bryd.

Mae cyfiawnder cymdeithasol yn gysyniad dieithr i’r gwrthbleidiau yn y Siambr hon; chwerthinllyd fyddai awgrymu bod y Blaid Geidwadol yn cefnogi agenda cyfiawnder cymdeithasol. Mae’n credu mewn marchnad rydd—ac eithrio mewn ffermio, lle nad yw’n cyfrif—ac y dylai’r farchnad reoli pob dim. Mae’r Ceidwadwyr yn sôn am gwtogi ar wastraff a diwygio gwasanaethau cyhoeddus; ac eto, pan werthwyd y rheilffyrdd, ffarweliodd y Llywodraeth Geidwadol ar y pryd â £1 biliwn o arian cyhoeddus. Defnyddiant wastraff a diwygio fel geiriau teg am dorri gwario cyhoeddus.

Un modd i hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru yw sicrhau bod llywodraeth leol yn gallu cyllido ei gwasanaethau. Y flwyddyn nesaf, y grant cyfartalog y pen gan y Cynulliad ar gyfer gwasanaethau awdurdod lleol fydd £1,056. Ym Merthyr Tudful, bydd yn £1,234. Mae hynny’n £178 ar gyfer pob dyn, menyw a phlentyn ym mwrdeistref sirol Merthyr Tudful, sy’n 15 y cant yn fwy na’r cyfartaledd yng Nghymru. Bydd pobl Blaenau Gwent hwythau’n derbyn 12 y cant yn fwy na’r cyfartaledd. Hyd yn oed mewn ardaloedd nad ydynt o dan reolaeth pleidiau’r glymblaid, fel Ynys Môn, Rhondda Cynon Taf a Chaerffili—ardaloedd lle yr arferai Plaid Cymru chwilio am bleidleisiau—mae’r cyllido gan Lywodraeth y Cynulliad yn 6 y cant yn uwch o leiaf na’r cyfartaledd. Yr wyf fi’n credu, fel y mae’r Llywodraeth, mai hynny sy’n iawn. Dyma ailddosbarthu a chyfiawnder cymdeithasol sylfaenol a theg. Mae’r gwrthbleidiau’n awgrymu bod y cynnydd hwn mewn cyllid ar gyfer ein hardaloedd tlotaf yn anghywir am fod y glymblaid hon yn drychineb.

A ydych yn cytuno bod yr adroddiad diweddar gan Sefydliad Bevan, a noddwyd gan eich cyd-aelodau Llafur yn San Steffan, ac a restrodd gyfres o broblemau a wynebwn yn y Cymoedd, yn gondemniad o’r Llywodraeth hon? Mae wedi amlygu diffyg o ran polisïau ac ewyllys i wella’r sefyllfa yn y Cymoedd.

Yr wyf wedi darllen yr adroddiad; nid yw’n dweud hynny. Nid wyf wedi sylwi ar bolisi gan Blaid Cymru ar gyfer y Cymoedd. Er bod llawer o gwyno, nid yw Plaid Cymru’n gwneud llawer sy’n adeiladol.

Mae llawer o feirniadu ar y Llywodraeth glymblaid, ond beth yw nod Plaid Cymru? Yn y Siambr hon mae 60 o Aelodau’n eistedd a etholwyd i gorff y pleidleisiodd pobl Cymru drosto mewn refferendwm. Dyma’r unig gorff o’i fath yng Nghymru. A wnaiff Plaid Cymru ddweud wrth bobl Cymru beth yw ei nod? Os ydyw am gael statws cenedlaethol llawn, mae hynny’n golygu annibyniaeth; mae’n golygu bod â Thrysorlys ar wahân, llysgenadaethau, ac annibyniaeth gyllidol. Bydd yn golygu bod yn yr un categori â Ffrainc, yr Almaen neu Sbaen. Sefwch ar eich traed yn awr a dweud wrth bobl Cymru beth yw eich polisi.

We will present our evidence to the Richard commission in 10 days’ time. When will you present your evidence?

A wyf i gymryd ar sail y sylw hwnnw mai barn ddryslyd sydd gan Blaid Cymru? Y dewis yw un ai statws rhanbarthol cenedlaethol neu statws cenedlaethol llawn yn Ewrop. Yr ydym i gyd yn gwybod pa bryd y bydd y Blaid Lafur yn rhoi ei thystiolaeth i gomisiwn Richard. Fodd bynnag, yn ôl eich plaid chi, gwastraff amser yw comisiwn Richard gan eich bod yn dymuno cael eich cynhadledd gyfansoddiadol eich hun. Dyna’r sefyllfa. Ym mhle’r ydych yn sefyll? A ydych yn sefyll dros annibyniaeth? Dywedwch wrth bobl Cymru gan eu bod yn haeddu cael gwybod. Dywedwch y gwir wrthynt a sefwch dros yr hyn a gredwch yw’ch egwyddorion.

Ym mis Mai, bydd pobl Cymru’n dyfarnu. Bu cynnydd yng Nghymru. Sicrhawyd ffyniant ac mae’r Llywodraeth hon wedi gweithio dros bobl Cymru. Byddwn yn wynebu barn y bobl hynny’n hyderus gan ddal ein pennau’n uchel.

in Welsh I will focus on the Labour Party today as the Liberal Democrats are only a side-show. If Kirsty Williams believes that the Government’s policy on small rural schools has saved any schools, she should tell that to the residents of Moylgrove in Pembrokeshire and Henllan Amgoed, and to others who will hear the same news as they did during the next few weeks.

in Welsh The important question is not whether Labour has failed the people of Wales but why it has failed them. I offer two answers. First, why does Labour refuse to support the call for a fair financial deal for Wales? Why does it refuse to ask for a review of the Barnett formula, which would probably give an additional £800 million or so a year to Wales? The reason is because that would be an embarrassment to the British Labour Party. That is the fundamental reality. Labour comes before the welfare of Wales. That is the first reason for the Labour Party’s failure.

in Welsh Secondly, it came to power in 1999 without a policy programme. There was a policy vacuum and it has fumbled without direction since then. Carwyn bragged about some of its policies. To take one of them, establishing a medical school in Swansea was Plaid Cymru’s policy. It was adopted and implemented by Labour—fair play to it—in December 1999, before there was any mention of a coalition Government. Labour is not used to developing policy for Wales in Wales. One Labour Assembly Member told a Plaid Cymru Assembly Member that we must remember that Welsh Labour has never been a policy-making body. It is only a means to obtain votes.

in Welsh That is the truth. The purpose of the Labour Party in Wales has always been to win votes. It wanted to win votes in order to gain power, and it wanted power for the sake of power—in Wales and, from time to time, in Westminster. It has succeeded well in doing so over the years. It has dominated Welsh political life for three-quarters of a century. Its influence is like an octopus’s tentacle extending to every nook and cranny of our national life. Is that healthy?

in Welsh Another image that has struck me recently is that in Philip Larkin’s famous poem, ‘Toads’. The first two lines of the poem are:

yn Saesneg Pam y dylwn adael i’r llyffant hwnnw, gwaith, lethu fy mywyd?

in Welsh Philip Larkin is talking about work; I am talking about Labour. It is like a giant toad squatting on our national life, stifling all developments and choking all self-confidence and ambition. Any ambition to see Wales as a nation in its own right in Europe is Labour’s vision of hell. It has no ambition and no grand aspirations.

in Welsh In fairy tales the toad undergoes a metamorphosis and changes into a handsome prince. Could that happen to the Labour Party? Could it turn into a handsome prince?

Could it turn into the son of prophecy? In the old fable someone kisses the toad. The Liberal Democrats have already tried that and it did not work.

The only thing that will make a difference is a mortal blow or the infliction of a deadly wound in May of this year. I hope that that is what will happen.