in Welsh It is a pleasure to speak in favour of the motion supporting ‘Iaith Pawb’. I am pleased by the warm welcome given to this document. This is the first strategy of its kind for the Welsh language. It is a radical document that will change the position of the Welsh language in Wales.

yn Saesneg Cyhoeddais ‘Iaith Pawb’, ein cynllun gweithredu ar gyfer Cymru ddwyieithog, mewn Cyfarfod Llawn ym mis Tachwedd. Ers hynny, yr ydym wedi ceisio sylwadau ein cyd-Aelodau a phobl eraill sydd â diddordeb. Bu’r sylwadau, ar y cyfan, yn rhai meddylgar, adeiladol, a chadarnhaol. Gwrandawodd Jane Davidson a mi yn ofalus wrth i ymatebwyr awgrymu bod angen cryfhau rhai agweddau. Os yw’r ddadl a roddwyd drostynt yn ein darbwyllo, byddwn yn croesawu syniadau newydd wrth i’r strategaeth gael ei gweithredu. Fel y mae, fodd bynnag, mae gennym bolisi radical gydag ymagwedd gyfannol ar draws y Llywodraeth gyfan, gyda phwyslais ar ddatblygiad cymunedol a phwysigrwydd y blynyddoedd cynnar. Bydd y cynllun gweithredu hwn yn newid sefyllfa’r Gymraeg yng Nghymru.

yn Saesneg O ran y gwelliannau, byddwn yn gwrthod pob un ac eithrio gwelliant 3. Nid yw gwelliannau 1 a 2 o gymorth. Mae gwelliant 1 yn cynnig rhoi y gair ‘drafft’ i mewn. Fodd bynnag, nid strategaeth ddrafft y mae angen ymgynghori arni yw ‘Iaith Pawb’; mae’n gynllun gweithredu manwl a ffrwyth dadl, trafodaeth ac ymchwil dros fisoedd lawer. Mae ein hymagwedd, fodd bynnag, yn un hyblyg a bydd yn caniatáu datblygiad organig polisïau i adlewyrchu amgylchiadau sy’n newid neu pan ddaw tystiolaeth newydd i’r golwg.

The reason for tabling amendment 1, which refers to a draft, is that the Minister for Education and Lifelong Learning told us in the Education and Lifelong Learning Committee that this was a draft document, and that it could be amended in the light of comments made in Committee. Therefore, I assumed that this was a draft strategy as we assumed that she was telling the truth.

Pan gaiff y cynnig ei dderbyn, bydd yn dod yn strategaeth ac ni fydd bellach yn ddrafft. Felly ni allwch ychwanegu’r gair ‘drafft’ i’r cynnig. Nid drafft mohono yn yr ystyr bod angen ymgynghoriad hirdymor—yr ydym wedi ymgynghori ar hyn am bron i flwyddyn a hanner.

Fel y soniais, bydd yr ymagwedd yn hyblyg a bydd yn caniatáu ar gyfer datblygiad organig polisïau i adlewyrchu amgylchiadau sy’n newid neu pan ddaw tystiolaeth newydd i’r golwg. Mae’r amserlen dynn ac afreal o fyr a gynigir yng ngwelliant 2 yn methu â chydnabod amgylchiadau gwahanol ledled Cymru. Mae ein hymagwedd ni, a nodweddir gan gefnogaeth i’r mentrau iaith a chynlluniau gweithredu lleol, yn sensitif i anghenion pob cymuned. Ar ôl yr holl ymgynghori hwn, gwyddom beth sydd angen inni ei wneud, ac mae’n amser dechrau ei wneud.

Cefnogwn welliant 3, a chroesawn y cyfle i gydnabod cyfraniadau’r cyn-Lywodraeth Geidwadol. Hefyd manteisiaf ar y cyfle hwn i gydnabod cyfraniadau pwysig o fannau eraill dros y blynyddoedd, er enghraifft, gwaith aelodau Pwyllgor y Cynulliad yn yr adolygiad, a’r cyrff sy’n gweithio’n galed i gynnal a hyrwyddo’r iaith. Fodd bynnag, mae’n gwneud imi wenu bod Ceidwadwyr Cymru yn awr mor awyddus i gydnabod cyn-bolisïau eu plaid, pan fo eu datganiadau diweddar yn awgrymu eu bod am wyrdroi agwedd allweddol ar y gwaith hwnnw, sef cyflwyno dysgu Cymraeg yn orfodol hyd at gyfnod allweddol 4.

Nid wyf yn anghytuno â gwelliant 4, ond y mae’n ddiangen. Cyfeiriaf Aelodau at baragraff 4.8 ‘Iaith Pawb’, a’n hymrwymiad i ddarparu £1 filiwn yn ychwanegol dros y tair blynedd nesaf i ddatblygu Twf, y prosiect ar drosglwyddo iaith yn y teulu. Nid yw gwelliannau 5 a 10 yn cydnabod yr ariannu ychwanegol sylweddol o £9.5 miliwn a glustnodwyd ar gyfer addysg yn ‘Iaith Pawb’. Hefyd methant roi ystyriaeth i’r gefnogaeth sylweddol sydd i’r Gymraeg sydd eisoes ym mhrif ffrwd y system. Metha gwelliant 6 gydnabod rôl asiantaethau eraill, nid Mudiad Ysgolion Meithrin yn unig, yn y gwaith o ddarparu addysg Gymraeg ehangach.

On the £9.5 million that is earmarked for education, could you explain how much of it will go to the nursery sector and the educare sector—that is, the pre-school sectors? How much of that £9 million is for statutory primary, secondary and further and higher education? Nine million pounds over three years sounds like a great deal of money. However, can you tell us how that money will be distributed, so that we can be clear about how much money is available for education?

Bydd Jane Davidson yn ymdrin â hyn yn fanwl pan fydd yn crynhoi. Ymdriniais â hyn yn y datganiad a wneuthum ar ‘Iaith Pawb’ yn flaenorol, ond bydd yn dda gennym ei amlinellu eto.

Mae gwelliant 7 yn amhriodol. Nid gwaith y Cynulliad yw dweud yn fanwl wrth awdurdodau addysg lleol sut y dylent ddarparu ar gyfer anghenion lleol. Fodd bynnag, dylent weithio oddi fewn fframwaith strategol ‘Iaith Pawb’. Cyfeiria gwelliannau 8 a 10 at faterion sydd eisoes yn cael eu datblygu. Bydd Jane Davidson yn ymgynghori ar ddiffiniadau cenedlaethol ar gyfer addysg Gymraeg ac addysg ddwyieithog yn ddiweddarach eleni. Mae cyngor cenedlaethol Dysgu ac Addysgu Cymru yn gweithredu i adeiladu capasiti i ehangu cyfleoedd ar gyfer dysgu cyfrwng Cymraeg ôl 16. O ran gwelliant 9, mae cod ymarfer anghenion addysg arbennig ar gyfer Cymru eisoes barod yn datgan yr egwyddorion hyn yn eglur. Nid yw gwelliant 11 ychwaith yn cynnig dim newydd o ran beth ddylai’r Llywodraeth ei wneud.

Yn dilyn dadl heddiw, bwriadaf gyhoeddi fersiwn derfynol ‘Iaith Pawb’, wedi ei diweddaru i gynnwys cyhoeddiadau diweddar, sy’n darparu £0.75 miliwn yn ychwanegol eleni ar gyfer y cynllun prynu cartref mewn ardaloedd gwledig a £1.5 miliwn ychwanegol ar gyfer datblygiad cwmni theatr Gymraeg genedlaethol. Bydd Jane hefyd yn amlinellu rhai newidiadau y byddwn yn eu gwneud i’r adran addysg. Pe baem yn aros ar i bob pob cyhoeddiad gael ei wneud, i bob menter fod ar waith ac i bob darn o ymchwil gael ei gwblhau, byddem yn disgwyl am byth. Mae gennym bellach ddogfen radical sy’n sensitif i anghenion lleol ac sy’n adlewyrchu ein dyheadau a’n hymrwymiadau ar draws ystod llawn cyfrifoldebau Llywodraeth y Cynulliad. Mae’r amser i siarad wedi dod i ben; mae’n amser i weithredu.

I propose amendment 2. After ‘a bilingual Wales’ at the end of the motion, add

I propose amendment 5. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 6. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 7. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 8. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 9. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 10. Add as a new point at the end of the motion:

I propose amendment 11. Add as a new point at the end of the motion:

in Welsh I will discuss amendments 1, 2 and 6. Amendment 1 acknowledges that ‘Iaith Pawb’ is only a draft.

in Welsh I asked the Minister, when discussing ‘Iaith Pawb’ on 27 November 2002, whether it was a draft or the final document. The Minister answered:

yn Saesneg ‘Gofynasoch ai drafft yw hwn, a’r ateb yw ‘ie’.’

yn Saesneg Mae’n amlwg bod ‘ie’ ym mis Tachwedd yn gallu golygu ‘na’ ym mis Ionawr. Dyna’r hyn a olyga cadw’u gair i’r Democratiaid Rhyddfrydol.

in Welsh It is clear that ‘Iaith Pawb’ is not a finalised document. The Minister referred to publishing the final version. Therefore, it is clear that she accepts that this version is a draft, but is not prepared to use the word ‘draft’.

in Welsh In considering amendment 2 in particular, it is important to remember that this is an action plan—a document dealing with the needs that were identified following a review. Therefore, detailed tables setting out the action plan’s main points are fundamental.

in Welsh The actions tables include three columns for description, purpose and the name of the lead body. There are no columns for the timetable or cost. I suggest that, when preparing the final document, the Minister include those columns because, without them, this document will not be a true action plan.

in Welsh On amendment 6 regarding securing designated funding to attract and retain cylchoedd meithrin staff in order to promote the development of Welsh-medium nursery education, there are several references in the plan to the importance of introducing young children to the Welsh language and to the growth and success of Welsh-medium education. That is the best way to lay the foundations for building a bilingual Wales.

in Welsh In the final report on the review, ‘Our Language: Its Future’, among its priorities is the following recommendation: the proposed Assembly Government strategic language unit, in co-operation with the proposed language forum, should find means of promoting the provision of Welsh-medium educare. However, somehow, between ‘Our Language: Its Future’ and ‘Iaith Pawb’ this fundamental proposal to increase the Welsh-medium educare provision disappeared. What will the Minister do to rectify this?

in Welsh In the meantime, if parents in Wales wish to go to work, they must rely largely on private English-medium educare provision. At present, therefore, it is the Mudiad Ysgolion Meithrin groups and nursery units in Welsh-medium schools that are laying the main foundations for the creation of a bilingual Wales. In accepting, as many do, that the early years are the most important for the future of the language, it is vital that the action plan provides more detail on this. Mudiad Ysgolion Meithrin, in providing Welsh-medium nursery education to tens of thousands of children, is central to the growth of Welsh-medium primary schools. However, as you know, Minister, a combination of circumstances have recently challenged the growth of Mudiad Ysgolion Meithrin. As the demand for cylchoedd meithrin increases, and given the new high levels of qualifications and the low level of wages, it is becoming increasingly difficult to find nursery group leaders. After all, £6 an hour for assuming a great responsibility is not a firm basis for the growth of the Welsh language. This is a great challenge to the development of the organisation, undermining its ability to expand provision to meet the increasing demand for Welsh-medium education.

in Welsh Mudiad Ysgolion Meithrin has estimated that the additional cost of paying reasonable wages to its staff in 1,000 cylchoedd meithrin and Ti a Fi groups would be £3.5 million per annum. I understand that your response to this, Minister, was to offer the organisation £1 million per annum—not for nursery staff, but to employ more administrative officers. That is putting the cart before the horse to say the least. The work of development officers, in trying to open new cylchoedd meithrin without the staff to care for the children, would be pointless. It is essential for the success of the action plan, ‘Iaith Pawb’, that specific steps are set out in the final document to increase the number of Welsh speakers from the cradle onwards.

in Welsh To close, ‘Iaith Pawb’ should be treated as a draft and a final action plan should be prepared that includes a timetable and costs for every step of the plan, measures to promote Welsh-medium educare, and which, in funding the work of MYM, gives priority to improving the wages of leaders and the staff of cylchoedd meithrin. Support amendments 1, 2 and 6.

Cynigiaf welliant 4. Ychwanegu pwynt bwled newydd ar ddiwedd y cynnig:

Ceir cytundeb cyffredinol ar draws y pleidiau gwleidyddol yn y Cynulliad Cenedlaethol am y gwerth a ddylem ei roi ar y Gymraeg a phwysigrwydd mabwysiadu polisïau a fydd yn sicrhau ei pharhad fel iaith lwyddiannus sy’n cael ei defnyddio. Mae hwn yn un maes polisi lle y credaf y ceir rhywfaint o gonsensws yn y Cynulliad. Mae agweddau ar bolisi y mae anghytundeb arnynt a chyfeiriaf at rai ohonynt yn ddiweddarach. Fodd bynnag maent fel arfer yn ymwneud ag effeithiolrwydd yn hytrach na’r nod cyffredinol.

Mae pob plaid yn derbyn bod y Gymraeg yn rhan annatod o’n hunaniaeth genedlaethol. Mae’n rhan a drysorwn o’n hanes a’n diwylliant, ac yn rhan o’r hyn a wna Gymru yn lle gwahanol a gwych i fyw ynddi. Yr ydym oll am wneud Cymru yn genedl wirioneddol ddwyieithog lle gall pobl ddewis byw eu bywydau drwy gyfrwng y Gymraeg neu’r Saesneg. Mae’r rhan fwyaf o’r Aelodau am weld Cymru lle na fydd pobl yn teimlo eu bod yn cael eu gorfodi i siarad Cymraeg neu bod disgwyl iddynt wneud hynny, ond y teimlant yn ddigon balch o’n hiaith wahanol i fod am ei gweld yn llwyddo.

Bwriedir gwelliant 3 i sicrhau bod y Blaid Geidwadol yn cael y clod a haedda am y camau radical a gymerwyd dros yr 20 mlynedd diwethaf i droi’r llanw oedd yn sgubo’r Gymraeg i ddifancoll. Deallaf y bydd y Llywodraeth yn cefnogi’r gwelliant hwn ac yr wyf yn falch o hynny. Mae’n fy nharo yn rhyfedd fod cyn lleied o’r rhai sy’n pryderu’n ddwfn am y Gymraeg—ac, yn wir, rhai Ceidwadwyr—yn barod i gydnabod arwyddocâd y gwaith a wnaed gan y Blaid Geidwadol, neu’r cyfraniad mawr tuag at ragolygon ein hiaith a wnaed gan yr Arglwydd Roberts o Gonwy. Sefydlwyd S4C gan Lywodraeth Geidwadol; ni chafodd ei sefydlu fel rhyw symbol, yn hytrach yr oedd iddi sdrwythur a chyllideb sydd wedi sicrhau ei llwyddiant dros ddau ddegawd. Yr oedd Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 yn gamp arall o eiddo’r Llywodraeth Geidwadol. Creodd y Llywodraeth Geidwadol Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac, efallai’n bwysicaf oll, sicrhaodd ddatblygu’r Gymraeg fel rhan o’r cwricwlwm cenedlaethol.

I confirm your words on Wyn Roberts’s role in this work. Wyn Roberts, while at the Welsh Office, did heroic work, laying the foundations for potential growth for the Welsh language. It is important to note that.

Cytunaf.

Egwyddor bwysig i’r Blaid Geidwadol yw na ddylai pobl sy’n byw yng Nghymru deimlo bod y Gymraeg yn cael ei gorfodi arnynt, neu eu bod yn cael eu trin yn annheg oherwydd nad ydynt yn siarad Cymraeg. Yn fwy na dim, mae dyfodol llwyddiannus i’r Gymraeg yn dibynnu ar gadw ewyllys da y mwyafrif nad ydynt yn siarad Cymraeg. Dyna pam yr wyf bob amser wedi gwrthwynebu, ar hyd trafodaethau’r Cynulliad ar ddyfodol yr iaith, ymyrryd â hawliau eiddo pobl. Gwn nad yw pawb yn cytuno â’r ymagwedd honno, ond byddai dosbarth defnydd newydd ar gyfer ail gartrefi yn gwneud mwy o ddrwg na daioni i ragolygon y Gymraeg. Mae hwn yn fater y gwnaethom anghytuno arno yn y Pwyllgor Diwylliant. Dyna pam hefyd fod gennym rai pryderon am welliant 11 Plaid Cymru ar dai fforddiadwy yng nghadarnleoedd yr iaith. Derbyniwn fod problem o ran tai fforddiadwy ym mhob ardal. Fodd bynnag, rhaid inni fod yn ofalus sut y byddwn yn bwrw ymlaen er mwyn osgoi creu ymdeimlad o annhegwch a gelyniaeth tuag at y Gymraeg mewn ardaloedd nad ydynt yn gadarnleoedd, lle mae’r broblem sy’n wynebu pobl ifanc leol yr un mor fawr.

Yn olaf, ni all y frwydr i sicrhau parhad y Gymraeg gael ei thrin fel agenda unwaith ac am byth. Treuliodd y Pwyllgor Diwylliant lawer o amser yn trafod y pwnc—rhy hir yn fy marn i—ac mae’r Llywodraeth yn awr wedi ymateb i hynny gyda ‘Iaith Pawb’. Nid wyf yn anghytuno â llawer o gynnwys ‘Iaith Pawb’ ar hyn o bryd. Fodd bynnag, ni ddylai hyn fod yn ddiwedd y mater. Bydd yn angenrheidiol i’r Pwyllgor Diwylliant a Llywodraeth Cymru sicrhau y caiff yr holl strategaethau hirdymor eu hadolygu a’u diwygio a bod y penderfyniad i wneud y Gymraeg yn fater trawsbynciol yn un ystyrlon. Mae cadw iaith leiafrifol yn fyw yn dasg anferth. Mae’n ddiddiwedd. Yr wyf yn falch bod yr Aelodau i gyd yn credu ei bod yn dasg gwerth ei chyflawni.

Fel Glyn, cefnogaf y ddogfen hon. Nid oes gennyf amheuaeth y bydd y mwyafrif llethol o bobl sy’n gefnogol i’r iaith yn croesawu’r cyhoeddiad hwn. Gan edrych ar y gwelliannau, mae’n debyg bod cryn gytundeb ar ragoriaethau’r cynigion hyn yn y Siambr hon.

Gallai fod yn ddiddorol i ddadansoddi pam y mae’r ddogfen hon yn debygol o gael croeso gwresog. Yn gyntaf, mae’n osgoi gosod yr iaith mewn cyd-destun addysgiadol a diwylliannol cul ac mae’n canolbwyntio arni fel iaith fyw, sydd ar gael i bawb sy’n dymuno ei defnyddio yng Nghymru, sydd i’w groesawu. Mae hefyd yn cydnabod, er bod llawer o ewyllys da tuag at y Gymraeg yng Nghymru a’i bod yn rhan o hunaniaeth y genedl, un yn unig ydyw o’r elfennau amrywiol sy’n creu hunaniaeth Gymreig. Nid yw’r ddogfen yn ceisio gosod statws unigryw neu arbennig ar yr iaith. Nid yw’n rhagdybio fel y gwna llawer o ffwndamentalwyr y Gymraeg fod Cymro neu Gymraes sy’n methu siarad y Gymraeg mewn rhyw fodd yn cael eu diraddio o ran hunaniaeth genedlaethol a’u hamddifadu o’u genedigaeth-fraint genedlaethol.

Cydnebydd y ddogfen fod gan y problemau sy’n wynebu’r Gymraeg, ddimensiynau cymdeithasol ac economaidd allweddol, ac mai dim ond drwy fynd i’r afael â’r dimensiynau hynny y mae’r iaith yn debygol o gael ei meithrin a’i galluogi i ddatblygu ac ymestyn. Cryfder mawr y cynllun gweithredu yw ei fod yn osgoi pledio arbennig, ac yn cydnabod bod llawer rhan arall o Gymru yn rhannu problemau tebyg, ac mai dim ond drwy fynd i’r afael â’r problemau hynny mewn modd cynhwysol, ac nid drwy ymagwedd rwygol sy’n seiliedig ar yr iaith yn unig, y medrwn ennyn y gefnogaeth gyhoeddus sydd yn angenrheidiol i fynd i’r afael â’r dimensiynau cymdeithasol ac economaidd a chreu’r amodau ar gyfer Cymru ddwyieithog. Fy unig feirniadaeth yw, wrth drafod y cadarnleoedd Cymraeg, yw nad yw’r ddogfen yn rhoi digon o bwyslais ar y ffaith bod cadarnleoedd y Gymraeg yn bodoli hefyd yn y de diwydiannol, ac nad yng nghefn gwlad yn unig y mae’r Gymraeg yn bodoli. Er enghraifft, yn fy etholaeth i mae cymunedau cynhenid wedi parhau i siarad yr iaith, ac mae’r methiant i gydnabod hyn yn arwyddocaol.

Wrth hyrwyddo Cymru ddwyieithog, mae’n hanfodol nad ydym yn disgwyl gwneud dwyieithrwydd yn norm. Byddai hynny’n amhriodol, gan fod mwy nag 80 y cant o’r boblogaeth yn uniaith. Canfyddaf bryder mewn rhannau o’m hetholaeth, lle ceir cryn ewyllys da tuag at yr iaith, fod, mewn rhai sefyllfaoedd, yr anallu i siarad Cymraeg yn gallu bod yn rhwystr o ran cael swyddi yn y gwasanaethau cyhoeddus neu yn y cyfryngau darlledu yng Nghymru. Pe bai’r myth hwnnw’n datblygu i fod yn ffaith, yr wyf yn siŵr y byddai’n tanseilio yn sylweddol iawn yr ewyllys da mawr sydd gan y rhai na allant siarad Cymraeg, neu’r rhai nad ydynt yn dymuno gwneud, tuag at yr iaith.

Mae’r ddogfen hon yn ddechrau da. Dylem ddechrau adeiladu arni ond rhaid inni osgoi achosi rhwyg ddianghenraid a thanseilio’r ewyllys da sy’n bodoli ar hyn o bryd.

Byddaf yn trafod gwelliannau Plaid Cymru sy’n canolbwyntio ar agweddau addysg y cynllun gweithredu honedig hwn, sef gwelliannau 5, 7, 8 a 9. Fel llawer o ddinasyddion optimistaidd eraill yng Nghymru, caf fy siomi’n aml gan weithredoedd y Llywodraeth hon, neu eu diffyg, ond ni fûm erioed mor siomedig na phan ddarllenais adran addysg ‘Iaith Pawb’. Dychmygwch fy rhyddhad, felly, pan sicrhaodd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes mai drafft oedd ‘Iaith Pawb’, nid gair olaf y Llywodraeth, a bod newidiadau a gwelliannau o hyd yn bosibl. Yng ngoleuni’r sicrwydd hwnnw, y cefais syndod i glywed y Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg yn ei groesddweud yn gynharach, teimlai Plaid Cymru—The Party of Wales ei bod yn werth cynnig gwelliannau cynhwysfawr ac adeiladol. Mae’n ddrwg gennyf nad yw’r Llywodraeth yn dewis eu cefnogi.

Mae gwelliant 5, sy’n mynegi ein pryder am lefel yr ariannu ar gyfer agweddau addysg y polisi hwn, yn sylfaenol. Mae gan argymhellion y Pwyllgor, os gweithreda’r Llywodraeth arnynt, oblygiadau ariannol hirdymor pellgyrhaeddol, nas diwellir o bell ffordd gan y £9.5 miliwn ychwanegol a glustnodwyd—er bod hwnnw i’w groesawu. Mae’r Llywodraeth yn methu mynd i’r afael â hyn.

Gellid cyrraedd rhai o nodau’r cynllun drwy ailgyfeirio adnoddau sy’n bodoli’n eisoes, ond mae llawer na ellir eu cyflawni yn y modd hwnnw. Yr wyf yn gobeithio’n fawr nad yw’r methiant i gynnwys arian ychwanegol yn y gyllideb ddrafft gyntaf a drafodwyd gan y Cynulliad yn dangos diffyg ewyllys wleidyddol ar ran y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. A ofynnodd am unrhyw arian? Os na wnaiff ofyn am—na chael—swm sylweddol o arian ychwanegol yn y tymor byr neu’r tymor canolig, sut y mae’n bwriadu ariannu deunyddiau cwricwlwm ychwanegol, cynyddu nifer yr oedolion sy’n dysgu Cymraeg, y ddarpariaeth anghenion arbennig newydd drwy gyfrwng y Gymraeg, ac yn y blaen? Os tybia y gall wneud hyn drwy ailgyfeirio adnoddau sy’n bodoli eisoes, bydd yn well iddi—er mwyn ei hygrededd personol—ddweud wrthym sut yn union, a gwneud hynny’n awr.

Mae gwelliant 7 yn mynd at graidd y ddadl. A yw’r Llywodraeth a’r Gweinidog yn derbyn bod fframwaith strategol cenedlaethol ar gyfer datblygu addysg Gymraeg yn allweddol i greu Cymru ddwyieithog? A barnu oddi wrth yr hyn y mae’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg newydd ei ddweud, nid yw’n ymddangos felly. Yr oeddem o dan yr argraff bod y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi derbyn hyn yn y Pwyllgor, ond er hynny nid yw ‘Iaith Pawb’ yn dweud dim. Heb y fframwaith strategol hwnnw, bydd twf yr iaith yn anghyson, ni fydd yr un ddarpariaeth ar gael i bawb, ac ni fydd yr iaith yn ffynnu. Beth yw safbwynt y Gweinidog? A wnaiff weithredu ar argymhelliad y Pwyllgor ac, os na wnaiff, pam? A yw wedi newid ei meddwl ers y drafodaeth ddiwethaf yn y Pwyllgor? Mae’n anodd dweud.

Argymhellodd y Pwyllgor fod y Gweinidog yn rhoi blaenoriaeth i ddiffinio darpariaeth Gymraeg mewn ysgolion, ac mae’r Gweinidog dros Ddiwylliant, Chwaraeon a’r Gymraeg newydd ddweud wrthym fod y Llywodraeth yn gwneud hynny, eto nid yw ‘Iaith Pawb’ yn sôn amdano. Mae plant a rhieni angen gwybod beth y mae disgrifiadau o ddarpariaeth yn eu golygu, er mwyn iddynt allu gwneud dewisiadau cychwynnol ar sail gwybodaeth a gwybod pa wasanaeth a gânt pan symudant i wahanol rannau o Gymru. Mae’r sefyllfa ar hyn o bryd, yn ddiddadl yn llanastr. A wnaiff y Llywodraeth weithredu i ymdrin â hyn, ac os gwnaiff, pam nad yw ‘Iaith Pawb’ yn dweud beth a wna a phryd?

Efallai mai’r agwedd fwyaf siomedig ar ‘Iaith Pawb’ yw nad yw’n cyfeirio at ddarpariaeth anghenion arbennig drwy’r Gymraeg. Mae profiad rhieni sy’n ceisio darpariaeth o’r fath ar gyfer eu plant arbennig yn aml yn dorcalonnus. Yn y Pwyllgor, dywedodd y Gweinidog ei bod yn ‘danbaid’ dros gefnogi argymhelliad y Pwyllgor y dylai plant ag anghenion addysg arbennig gael yr anghenion hynny wedi eu diwallu drwy gyfrwng y Gymraeg, mewn unrhyw fan yng Nghymru, fel hawl. Gwyddom pa mor danbaid y gall Jane Davidson fod pan fydd yn benderfynol. Fodd bynnag, nid yw ‘Iaith Pawb’ yn cynnig dim byd mwy na rhoi ystyriaeth i’r anghenion a chynllun peilot therapi lleferydd. Os mai dyna’r cyfan y gall plant Cymraeg eu hiaith sydd ag anghenion addysg arbennig ei ddisgwyl gan danbeidrwydd y Gweinidog hwn, yr wyf yn disgwyl y byddant hwy a’u rhieni yn siomedig.

Bydd Cynog Dafis yn trafod gwelliant 10.

Ddirprwy Lywydd, pan gyhoeddodd y Pwyllgorau eu cyd-argymhellion, yr oedd ymdeimlad o gyffro yng Nghymru. O’r diwedd, am y tro cyntaf, yr oedd y gymuned wleidyddol yng Nghymru, ar draws ffiniau plaid, wedi ymrwymo i gamau ymarferol i sicrhau twf yr iaith. Yr oedd llawer o optimistiaeth. Mae agweddau addysg ‘Iaith Pawb’ fel y saif, mor siomedig fel ei bod yn anodd credu bod adolygiad Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi digwydd. Apeliaf ar y Gweinidogion i fanteisio ar y cyfle hwn heddiw i gywiro hyn, i fod yn ddewr ac i ymrwymo i weithredu o leiaf ar bob un o argymhellion y Pwyllgor. O’r hyn a ddywedwyd hyd yma, ofnaf iddynt, rywle ar hyd y ffordd, golli eu hewyllys wleidyddol.

O wrando ar Helen Mary, nid wyf yn adnabod y ddogfen sydd o’n blaen. Mae Plaid Cymru unwaith eto yn hyrwyddo ei hateb arferol i unrhyw broblem: cynllunio canolog a chyflenwad dibendraw o arian. Y broblem yw nad yw’n dweud wrthym o ble y daw’r arian, ac mae fel pe bai’n credu y gallwn ni ei dynnu o’r awyr. Y byd real yw hwn ac o ran polisi Llywodraeth Cynulliad Cymru ar yr iaith Gymraeg, yr ydym yn gwario mwy nag erioed ar yr iaith, sydd wedi ei dargedu i gael yr effaith fwyaf posibl.

O ran y ddogfen sydd o’n blaen, mae llawer o’i pholisïau yn arloesol a dylent gael eu croesawu: adleoli swyddfeydd y tu allan i Gaerdydd; yr ymrwymiad i adfywio cymunedau cynaliadwy; darparu pecynnau croeso i newydd-ddyfodiaid i gymunedau Cymraeg eu hiaith i’w helpu i ddysgu’r Gymraeg, os dymunant wneud hynny. Cynyddodd y gefnogaeth i ymchwil i’r Gymraeg. Rhaid inni gydnabod bod dibynnu bron yn gyfan gwbl ar ffigurau o’r cyfrifiad cenedlaethol, bob deng mlynedd, yn rhoi rhy ychydig o wybodaeth, yn llawer rhy anfynych.

Er nad oes unrhyw un am i’r Gymraeg achosi rhaniad, y mae, a dylai fod, yn fater y mae gan bobl farn gref arno. Bydd cael gwell dealltwriaeth o gryfderau a gwendidau’r Gymraeg yn golygu y bydd y drafodaeth ar yr iaith, na fydd fyth yn dod i ben a barnu wrth yr hyn a glywsom heddiw, yn un fwy goleuedig.

O ddarllen ‘Iaith Pawb’, gobeithiaf y gwnewch gytuno â mi ei bod wedi ei seilio ar y syniad o dwf ieithyddol, ac ar dwf y Gymraeg yng Nghymru. A wnewch chi esbonio imi sut y mae’n bosibl creu cynnydd ieithyddol heb gynnydd ieithyddol mewn addysg, gan alluogi disgyblion i symud o addysg Gymraeg cyn ysgol i ysgol gynradd, ysgol uwchradd addysg bellach ac uwch yn y Gymraeg? Golyga hyn greu continwwm iaith o fewn y gyfundrefn addysg. Fel y dywedodd Helen Mary, ni chynhwysir hynny yn y ddogfen hon, ac yn sicr, nid oes ariannu ar ei gyfer. Os gallwch awgrymu unrhyw ddull gwyrthiol arall i greu twf ieithyddol—ni wn i am un—efallai y gwnewch ein goleuo?

Y gwir yw bod gennym dwf ieithyddol. Dengys cyfrifiad 2001 fod nifer y bobl a all siarad Cymraeg wedi codi 5 y cant. Mae’r dirywiad yn nifer y cymunedau lle siaredir y Gymraeg wedi ei atal ac mae canran y plant sy’n cael addysg Gymraeg cyn ysgol wedi cynyddu. Mae’r twf hwnnw’n digwydd eisoes. Bwriada’r polisi hwn adeiladu ar hynny.

Nid oes gennyf yr amser i gynnal deialog, felly ni wnaf dderbyn ymyriadau ar yr adeg hon.

Mae twf ieithyddol yn digwydd a bydd y polisïau hyn yn adeiladu ar y twf hwnnw. Byddant hefyd yn sicrhau ein bod yn gwario adnoddau’r Cynulliad yn effeithiol fel bod y twf yn cael ei reoli’n gywir ac y cynhelir cymunedau Cymraeg, a fydd yn galluogi i’r Gymraeg ffynnu a goroesi.

Yr ail agwedd arloesol fawr yn y cynllun hwn yw yr un cysyniadol. Yn lle dilyn polisi cenedlaethol mae Llywodraeth y Cynulliad yn mabwysiadu ymagwedd ranbarthol drwy ymdrin â rhannau o Gymru yn wahanol. Derbyniwyd y datblygiad hwn yn awr gan bawb, ac mae’n syndod fod y syniad, ond rai blynyddoedd yn ôl, o gael ymagwedd wahanol at y Gymraeg ym Mynwy a Chaernarfon yn anathema. Dyma yr hyn a wnawn yn awr ac fe’i profwyd i fod yn iawn.

Siaradaf hefyd am rai o’r gwelliannau. Yn gyntaf, mae gwelliant 11 ar dai yn cydnabod pwysigrwydd tai fforddiadwy ond nid yw’n cynnig unrhyw beth newydd drwy roi unrhyw ateb, heblaw am yr hyn a wnawn eisoes. Gwnaeth y Llywodraeth bartneriaeth hon lawer eisoes i ddarparu tai fforddiadwy, ac, yn arbennig mae’r cynllun prynu cartref yn dechrau effeithio ar y sefyllfa—bydd ei lwyddiant yn tyfu wrth iddo ymsefydlu yn y blynyddoedd i ddod. Mae £20 miliwn ar gael mewn cymhorthdal tai cymdeithasol ar gyfer ardaloedd gwledig, a gellir defnyddio hwnnw ar gyfer y cynllun hwn. Yn y flwyddyn gyfredol, mae’r dyraniad i awdurdodau lleol, sy’n penderfynu sut y gwerir y grantiau tai cymdeithasol, yn £4.3 miliwn. Bydd hynny’n cynhyrchu 230 o fenthyciadau prynu cartref. Ategir y grant tai cymdeithasol gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ac mae’n annog pobl i fanteisio ar ariannu cyfatebol prynu cartref.

Mae eich Llywodraeth Lafur a arweinir gan ryddfrydwyr yn archwilio ar hyn o bryd effaith y cynllun prynu cartref ac yn ystyried a ddylai barhau ag ef. A ydych yn awr yn datgan yn bendant bod y Llywodraeth wedi ymrwymo i ddatblygu’r cynllun prynu cartref fel yr unig ateb i gynorthwyo pobl i gael tai fforddiadwy?

Ni wnaf ailadrodd yr hyn yr wyf newydd ei ddweud. Mae’r cynllun prynu cartref yn llwyddiannus ac yr ydym yn ei adolygu i weld sut y gallwn ei wneud yn fwy llwyddiannus fyth. Mae hyn yn llinyn pwysig yn ein polisi ar gynnal cymunedau. Dyna’r hyn a ddywedais. Ni ddywedaf fwy na hynny.

Nid mater gwledig yn unig yw tai fforddiadwy—mae hefyd yn fater yng Nghaerdydd a rhannau eraill o Gymru nad ydynt yn rhai gwledig. Nid oes a wnelo â’r Gymraeg yn unig, er ei fod yn effeithio ar gynaliadwyedd y Gymraeg mewn rhai ardaloedd. Dyna pam na fyddaf yn cefnogi gwelliant 11; nid yw’n cynnig dim byd newydd.

Fel Jenny Randerson, derbyniaf fod angen inni gydnabod cyfraniad Llywodraethau Ceidwadol yn y gorffennol i’r Gymraeg. Hwy oedd yn gyfrifol am wneud dysgu Cymraeg yn orfodol yn ysgolion cynradd ac uwchradd Cymru, am Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993, ac S4C—waeth sut yr ymddangosai o ran yr un olaf hwnnw. Fodd bynnag, ni ddylem golli golwg ar y ffaith bod eu polisïau economaidd a’u polisïau ar dai wedi cyfrannu’n fawr at ddirywiad cymunedau Cymraeg eu hiaith yn y cadarnleoedd Cymraeg. Wrth bleidleisio ar y gwelliant hwn dylem gofio hynny.

Yr wyf wrth fy modd â chanlyniad yr adolygiad hwn, a’r gwaith a wnaed ar y ddogfen hon gan y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Pwyllgor Diwylliant, a arweiniodd ar y mater hwn ar ran y Cynulliad. Yr wyf hefyd wrth fy modd â’r sylw a roddwyd i’r adolygiad hwn, gan ei fod yn destun pwysig i Gymru gyfan ac yn un y dylem ni, fel Aelodau’r Cynulliad, ymhyfrydu ynddo. Yn y ddogfen hon yr ydym yn ailddatgan ein hymrwymiad fel Cynulliad i ddatblygu’r Gymraeg drwy amrywiaeth o sefydliadau, cyrff a chymunedau ledled Cymru a thrwy ein cyfundrefn addysg a’n cymdeithas ddinesig, er mwyn sicrhau bod gan yr iaith ddyfodol.

Bydd y gwasanaeth addysg yn rhan bwysig o sicrhau’r dyfodol hwnnw. Ni allwn siarad am ddatblygiad a pharhad y Gymraeg heb sicrhau bod gan ein gwasanaeth addysg yr offer a’r adnoddau i ddatblygu’r Gymraeg, ac i ddatblygu plant a all ddod yn ddwyieithog yn gynnar yn eu bywyd; bydd plant yn dysgu iaith yn llawer cynt na’r rhan fwyaf o oedolion. Fel oedolyn sy’n dysgu Cymraeg, yr wyf yn ei chael hi’n anodd dysgu’r iaith. Pe bawn wedi cael y cyfle i fod wedi fy nhrwytho yn y Gymraeg yn gynt, byddwn efallai, wedi bod yn rhugl erbyn fy negfed penblwydd, fel y mae’r rhan fwyaf o bobl ifanc sy’n elwa o addysg ddwyieithog neu o ysgolion cynradd cyfrwng Cymraeg.

Cafwyd llwyddiannau mawr mewn rhannau o’r gwasanaeth addysg. Bu twf yn nifer yr ysgolion cynradd cyfrwng Cymraeg. Mae niferoedd mawr o rieni di-Gymraeg am i’w plant gael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg oherwydd eu bod yn gallu gweld y gwerth, nid yn unig o ddysgu’r iaith, a bod yn hollol rhugl mewn ail iaith, ond hefyd o allu dysgu pynciau eraill drwy gyfrwng ail iaith. Datblyga plant well gallu i dderbyn gwybodaeth drwy gael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae hon yn stori o lwyddiant y dylem ei chyhoeddi. Yn y ddadl hon, mae’n rhwydd dadlau am fanion am y gwahaniaethau rhwng ein pleidiau, ond dylem ddathlu llwyddiant Cymru i ddefnyddio’r Gymraeg fel arf addysgol. Fodd bynnag, ceir rhai problemau mewn addysg uwchradd, a chyflwynwyd tystiolaeth o hynny inni yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Clywsom lawer o bobl ifanc a oedd yn awyddus i ddysgu’r iaith drwy’r gyfundrefn addysg uwchradd yn dweud nad oedd y dull o ddysgu’r iaith yn gymorth iddynt ddod yn agos at fod yn rhugl ynddi. Rhaid inni ofyn i’n hunain—ac, efallai, gomisiynu peth gwaith pellach yn y maes hwn—a yw gadael i blant weithio at arholiadau yn y Gymraeg yn ddull effeithiol o fesur eu gallu fel siaradwyr Cymraeg? Onid y gwir yw bod dysgu’r iaith fel pwnc yn unig yn rhwystro llawer o bobl ifanc rhag dod yn siaradwyr Cymraeg brwdfrydig? Byddai hynny’n wir am ddysgu ieithoedd modern tramor lle ceir problemau hefyd. Nid yw’r dull o ddysgu’r ieithoedd hyn yn helpu pobl ifanc yng Nghymru a garai ddod yn ddwyieithog a hefyd, gobeithio, yn amlieithog.

Yr ydych wedi codi pwynt pwysig o ran sut y cyflwynir delwedd yr iaith i bobl ifanc yng Nghymru. Fodd bynnag, a gytunwch y golygai continwwm Cymraeg o fewn y gyfundrefn addysg y byddai pobl ar y continwwm hwnnw yn ôl eu gallu yn yr iaith honno, ac na fyddai raid i bobl wynebu gwersi sy’n llesteirio yn hytrach nag ymestyn eu haddysg? Cawsai pobl hefyd fynediad at ddarpariaeth ar yr amser ac ar y lefel y byddai ei hangen arnynt.

O ran ieithoedd eraill—

A gytunwch fod dysgu ail iaith yn caniatáu i blant feithrin y sgil o ddysgu ieithoedd, a ddylai olygu y gallant ddysgu trydedd neu bedwaredd iaith yn haws?

Nid anghytunaf â dim a ddywedwyd gennych. Mae’n synhwyrol i gael y continwwm iaith hwnnw, a ddadleuasom amdano yn gryf yn ystod yr ystyriaeth a roddwyd i hyn yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes. Gall ennill sgiliau dysgu ail iaith eich helpu i ddysgu trydedd a phedwaredd iaith. Mae gennyf gyfeillion sy’n gweithio ar gyfandir Ewrop sy’n rhugl mewn saith neu wyth o ieithoedd. Rhaid cyfaddef, mae hynny’n gofyn am ddawn arbennig, ond cawsant gyfle i ddysgu Cymraeg yn gynnar, a oedd yn gymorth mawr iddynt.

Fodd bynnag, mae herion anferth. Pan fydd y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes a’r Cabinet yn ystyried datblygiadau addysg i’r dyfodol, bydd angen gwneud llawer iawn o waith i fodloni’r galwadau am ddarpariaeth feithrin cyfrwng Cymraeg, a darpariaeth ysgolion cynradd a darpariaeth ysgolion uwchradd cyfrwng Cymraeg, i roi’r continwwm addysgol hwnnw.

A rannwch felly ein pryderon am ariannu hirdymor addysg fel y caiff ei nodi, neu na chaiff ei nodi yn ‘Iaith Pawb’?

Yr wyf yn dod at hynny, felly diolch am yr ymyriad.

Pan gaiff y datblygiadau i’r dyfodol hynny eu hystyried, yn enwedig datblygiadau technoleg gwybodaeth a chyfathrebu—er enghraifft, yr angen i ddarparu meddalwedd a deunyddiau yn seiliedig ar y cwricwlwm—rhaid inni gofio bod gennym ddwy iaith yng Nghymru, a rhaid inni wneud popeth posibl i gynnwys y Gymraeg yn y datblygiad cyffrous hwnnw. Mae problem o ran ariannu, a bu cyhuddiad o ddiffyg uchelgais. Fodd bynnag, o fesen, derwen a dŷf. Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn gwrando ar y pryderon hyn, a sicrhau mewn cynlluniau cyllideb i’r dyfodol bod gennym symiau sylweddol o arian y bydd eu hangen arnom i roi’r cynllun hwn ar waith. Y broblem gydag adolygiadau Pwyllgorau Pwnc yw eu bod yn costio arian mawr iawn pan ystyriwn yr argymhellion. Yn olaf—

Yr oeddwn yn gryno.

First, I acknowledge the great work done by Cynog Dafis and others in their long struggle for the Welsh language.

It is clear that it is the Welsh Liberal Democrats that pioneered this language policy, especially during the past year. That was acknowledged by Simon Brooks, the editor of Barn and a member of Cymuned, as well as by others.

As Jenny Randerson said, this is a radical and flexible document, and it is encouraging that there is general support from all parties for the Welsh language. As someone who was educated through the medium of English in secondary school, I am glad of the chance to take up the language again, and I hope to sit GCSE and A-level examinations during the next few years. I particularly welcome the welcome packs for parents who move into Welsh-speaking communities to help them to learn Welsh if they wish to do so, and to encourage them to participate more fully in Wales’s unique success.

Do you agree that Plaid Cymru Members’ vision for the future of the language is rather narrow, bearing in mind the amendments tabled in the name of Jocelyn Davies, with so many of them dealing with education? Although resources for education are vital, is it not as important that the Welsh language develops as a language of the home and the community, as well as the language of the school?

I agree with Gwenda. This plan will safeguard the future of the language by making it accessible to everybody, and by respecting individuals’ rights. The Liberal Democrats are proud of our Welsh language policies, but we hope that the Government’s policies will develop the language over the long term and will gain everybody’s support.

I will concentrate on housing, and amendment 11 refers to this. The success, or failure, of public policy in terms of enabling local people to acquire houses in rural areas affects the Welsh language’s prospects in some of its strongholds. I believe that most of us, although not everybody, accept that.

In parts of my constituency, such as the Llŷn peninsula, where 80 per cent of the population was Welsh-speaking until recently, it is almost impossible for young people to find houses. This is partly due to the young people’s economic situation. Although the reduction in the number of council houses available to rent is a problem, the greatest challenge facing individuals and, occasionally, housing associations is that of buying a house. Young people in the Llŷn peninsula have the same right to expect to be able to buy a house in their locality as young people in other areas.

I am pleased that developing sustainable communities, particularly in the Welsh language strongholds, was one of the main priorities noted in ‘Our Language: Its Future’. We should find ways of strengthening the homebuy scheme. Plaid Cymru believes that significant and regular funding—about £10 million a year—is required to promote the scheme. The maximum house price under the scheme must be reassessed, as prices in some rural areas are too high for the scheme to be relevant at present. Prices are so high in some areas that people on average incomes cannot even get a mortgage for 50 per cent of the sale price. That is the situation in the Llŷn peninsula. Cymdeithas Tai Eryri and Gwynedd Council presented these details to Assembly officials in a useful meeting in Caernarfon last week.

Land must be made available on the outskirts of villages in these areas—land that is outside development boundaries—at the price of agricultural land or slightly higher in order to provide two or three houses for local people. Those houses should be subject to a strict condition, and perhaps a legal agreement, that they should only ever be used for the local market. Some people say that it is impossible to set such a condition. However, we heard earlier this month about the success of the Peak District National Park in England in this regard, with hundred of houses having been set aside to meet the needs of local people. It has created a second housing market with prices that are 75 per cent of those on the open market. If it is possible in the Peak District, why is it not possible in Wales? The Government of Wales should adopt this policy.

Some of the houses that are made available in this way could be available for individuals to buy, others could be to rent through housing associations, and there could also be plots for local people to build their own houses. We must also control the development of holiday homes in these areas, as overdevelopment can kill local communities.

I refer finally to the principles of the right to rent for local people. The housing stock that is available for rent is decreasing because of the manner in which council houses have been sold. The right to buy must be abolished in rural areas. I welcome Edwina Hart’s comments yesterday. However, we must act on this. New funding must be provided for housing associations to enable them to buy houses that are for sale in our villages and let them to local people. The technical standards must be reviewed in order to make this possible.

I welcome the technical advice note for local authorities—

Cytunaf fod argaeledd tai cost isel a neilltuo tai ar gyfer pobl leol yn hanfodol er mwyn galluogi pobl i aros yn eu hardaloedd. Fodd bynnag, gyda phob parch, nid dyna y mae gwelliant 11 yn ei ddweud. Mae’r gwelliant yn benodol yn nodi y dylai mwy o dai fforddiadwy fod ar gael mewn ardaloedd lle y mae’r Gymraeg yn iaith gyntaf naturiol. Onid yw’n bwysig sicrhau tai fforddiadwy a gosod tai o’r neilltu i’r holl bobl ifanc yn yr ardaloedd hyn? Mae’r iaith yn ychwanegol at y broblem, sy’n digwydd ar draws Cymru.

yn Saesneg Derbyniaf fod problemau ehangach. Fodd bynnag, gosodwyd y gwelliant yng nghyd-destun dadl heddiw ar yr iaith Gymraeg.

in Welsh I welcome the technical note for local authorities, which calls on them to place the future of the Welsh language at the heart of their new community strategies. I hope that there will be constant encouragement to ensure that this is realised. I also hope that community councils can be included in this process.

in Welsh The ability of the local, Welsh-speaking population to find housing in their communities is fundamental to the future of the Welsh language. We have the power to safeguard this, and we must use that power for the sake of the language.

I welcome the strategy for the future of the Welsh language. It demonstrates the Welsh Assembly Government’s commitment. This is the first action plan for the Welsh language, and it is supported by £16 million of additional funding over three years. It is a response to the Culture Committee’s concise review and is based on the evidence of groups, communities and organisations throughout Wales.

In implementing this strategy, we must ensure the strength and use of the language throughout Wales so that every area benefits. Therefore, I welcome the all-Wales attitude, which considers the circumstances of all. I hope that appropriate resources and support will lead to more developments, particularly in areas such as Newport where the Welsh language is not widely used and where there are obvious difficulties.

‘Iaith Pawb’ offers an opportunity to all across Wales.

Every member of the Conservative group is committed to a successful future for the Welsh language. I agree with Glyn that it is unfortunate that the suggestion of concentrating on teaching children who want to learn Welsh has caused so much argument in the past. This is important to the future of the language, especially in English-speaking areas such as Monmouthshire because some have turned against the language because of policies that make learning Welsh compulsory. The party that has led the way on Welsh language policies believes that a policy of choice would be the logical way forward.

There are not enough resources available for the language at present, as others have said, and it is therefore important that we use this money in a way that will benefit the language most. In my area, teaching Welsh as a compulsory subject is not effective at present. It is better for a smaller group that can speak Welsh well to learn together rather than have a large group that includes people who cannot speak it at all. The answer is choice. A number of young people from the age of 14 upwards, even in Monmouthshire, want to learn Welsh but cannot do so because the majority of the class has no interest in learning the language. Therefore, I would support a strategy that allowed people to learn the language through policies of choice, as that would help the language to develop in Wales.

in Welsh I have been learning Welsh for ages—since I began my O-level course in the subject many years ago.

yn Saesneg Canslwyd y cwrs oherwydd disgynnodd y niferoedd o dan saith. Ar yr un pryd, yr oedd cwrs Ffrangeg Safon Uwch yn cael ei gynnal â thri myfyriwr. Yr oeddwn wedi fy siomi gan hyn. Ymhle fyddech chi am ddysgu Cymraeg a gallu ei siarad ond yng Nghymru? Dyna oedd dechrau fy ymwneud fel rhiant Saesneg ei iaith oedd yn brwydro dros y Gymraeg a thros Gymru. Pan aned fy mhlant, penderfynasom na allem roi’r iaith iddynt ac felly, aethant i ysgol feithrin. Ar y pryd hwnnw yr oedd yn rhaid iddynt fynychu Uned Gymraeg yn Ysgol High Cross yng Nghasnewydd. Deuthum yn rhiant-lywodraethwr a, chyda chefnogaeth rhieni eraill, ymgyrchais dros addysg cyfrwng Cymraeg. Mae’n swnio’n hawdd, ond nid peth hawdd ydoedd. Ar ôl ymgyrch hir cyraeddasom ein nod, sef ysgol newydd sbon yng Nghasnewydd—Ysgol Gymraeg Casnewydd—yr oeddwn yn un o’i llywodraethwyr dechreuol. Erbyn hynny yr oedd fy mhlant yn rhy hen i fynd i ysgol gynradd ac yn gorfod mynd i ysgol uwchradd; yr oeddwn yn rhan o’r ymgyrch honno hefyd. Yng Ngwent, Ysgol Gyfun Gwynllyw ym Mhont-y-Pŵl oedd yr ysgol uwchradd. Mae hynny hefyd yn swnio’n hawdd. Cludid, a chludir o hyd, yr holl blant o ardal Gwent yno ar fws. Mae’r ysgol yn darparu addysg ardderchog.

yn Saesneg Deuthum yn rhiant-lywodraethwr ac yn ddiweddarach dechreuais ymwneud â’r pwyllgor addysg, lle y gweithiais drwy’r amser i geisio hyrwyddo cydraddoldeb darpariaeth addysg i blant, boed hynny yn y Saesneg neu’r Gymraeg. Wedi’r cyfan, ein hieuenctid yw ein dyfodol. Mae’n swnio’n nefolaidd, ond nid oedd. Yr oedd yn frwydr galed gyson. Yr oedd rhieni o Gymry na fedrent siarad Cymraeg yng Ngwent am i’w plant ddysgu, siarad, profi a defnyddio a hyrwyddo iaith a diwylliant eu gwlad. Fel rhieni, gwelsom mai ychydig o gyfle a gâi ein plant heblaw drwy’r ysgolion, digwyddiadau’r ysgol, clybiau a digwyddiadau ar ôl ysgol a drefnwyd gan y gymdeithas rhieni. Treuliais fwy o amser yn hyrwyddo’r Gymraeg nag a dreuliais yn chwarae gyda fy mhlant fy hun. Yr oedd fy mhlant yn gwbl ddwyieithog erbyn eu bod yn naw oed ac maent ers hynny wedi dysgu ieithoedd Ewropeaidd eraill. Mae hyn yn perthyn i’r continwwm y soniodd Rhodri Glyn amdano funud yn ôl. Mae sicrhau continwwm i ddarpariaeth addysg Gymraeg yn hanfodol. Rhaid i addysg a hyfforddiant Cymraeg fod ar gael ar draws yr holl sbectrwm i bawb a’i mynn. Cofiaf na allai’r ysgol gynnig rhai cyrsiau Safon Uwch ac yr oedd y disgyblion i’w symud i goleg, lle byddent mewn sefyllfa o fod mewn uned arall; penderfynodd y rhieni na fyddai hynny’n fuddiol i addysg eu plant. Weithiau rhaid i hynny ddigwydd gan nad all ysgolion ddarparu ystod gyflawn o gyrsiau.

yn Saesneg Mae’r cydadroddiad a gyhoeddwyd gan y Pwyllgor Diwylliant a’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes yn cydnabod y problemau hyn. Mae llawer o ddisgyblion yn profi diffyg parhad wrth iddynt fynd rhagddynt drwy’r system. Mae ‘Ein Hiaith: Ei Dyfodol’ yn nodi y diffyg parhad a datblygad ac mae’n diffinio’r holl syniad o adfer iaith. Cydnebydd ‘Ein Hiaith: Ei Dyfodol’ hefyd y gwaith da a wneir gan athrawon bro i ddiogelu’r Gymraeg fel cyfrwng dysgu yn y cyfnod trosglwyddo rhwng cyfnod allweddol 2 a chyfnod allweddol 3. Yn dilyn hynny, noda ‘Iaith Pawb’, y defnyddir peth o’r arian ychwanegol a gyflwynir i Fwrdd yr Iaith Gymraeg i sicrhau parhad dysgu’r Gymraeg. Er bod yr arian ychwanegol ar gyfer athrawon bro i’w groesawu, mae angen gwell dealltwriaeth o’r rhesymau y tu ôl i’r broblem. Argymhellodd ‘Ein Hiaith: Ei Dyfodol’ fod y Gweinidog yn comisiynu Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru, Estyn a Bwrdd yr Iaith Gymraeg i ymgymryd â dadansoddiad drwyadl o’r rhesymau am y diffyg parhad ymddangosiadol, ac i fabwysiadu y camau priodol. Ymddengys fod y Cabinet wedi hepgor yr argymhelliad hwn wrth baratoi ‘Iaith Pawb’.

I will concentrate on amendment 10, but before doing so, it is worth us confirming a few of the points made in relation to the education section. I put on record the fact that the Committee gave its opinion clearly. In paragraph 10.4, it is noted that the Committee wished to see a constant and substantial increase in the provision over the next 10 years:

‘The Committee wants to see a progressive, substantial increase in provision over the next ten years…. Good quality Welsh-medium and bilingual education should be readily accessible throughout Wales.’

The first matter to note is the commitment to growth, and the second, the concept of national planning.

‘The Committee recommends that the Assembly Minister, with local education authorities and the Welsh Language Board, should prepare a national strategic framework to ensure that rigorous mechanisms are in place for co-ordinating the planning, evaluation and development of Welsh-medium and bilingual education.’

Neither of those two issues were included in ‘Iaith Pawb’, which causes us grave concern.

I now turn to amendment 10, and will refer briefly to post-16 education first—further and tertiary education. There are serious deficiencies in the situation as it stands. A unit was established within ELWa to promote Welsh for adults in the first instance and, secondly, Welsh-medium teaching in tertiary education. That unit’s resources need to be increased immediately to enable it to cope with the enormous task that faces it.

I will concentrate on higher education this afternoon. All that is included in ‘Iaith Pawb’, in paragraph 4.18, is a commitment to ‘consider…investment’ on the basis of the work commissioned by the Higher Education Funding Council for Wales. This document makes no reference—which is shocking—to the work of the University of Wales Board for Welsh-medium Teaching.

I urge the Minister and her officials to undertake one simple task, namely to read Richard Wyn Jones’s essay in a recent edition of Barn, concerning the importance of Welsh-medium higher education. It is a masterful essay. If anyone has a track record in this field, it is Richard Wyn Jones, from the international politics department of the University of Wales, Aberystwyth. He begins by referring to the increasing importance of higher education to the Welsh language:

Ensuring a proper place for the Welsh language in the Welsh higher education system is as important to the future of the language as ensuring the continuance of the language as a medium for community life. For those who cherish the language, our failure to realise that has been the most lamentable failure of the past 40 years.

He is right. He goes on to discuss the recommendations of the University of Wales Board for Welsh-medium Teaching, which he supports. I also support those recommendations. The board’s recommendations contain two elements. The first is the need to

establish a national planning and co-ordinating body to promote Welsh-medium higher education.

‘To promote’, not merely to respond to demand. Secondly, the board’s plan

calls for the establishment of a significant number—around 120—of doctoral and post-doctoral fellowships in order to train potential lecturers.

People are at the heart of this matter. We need personnel who can provide higher education through the medium of Welsh. He asks whether the Assembly Government supports the scheme. He says:

The fate of the scheme will be an important indicator of the Welsh Assembly Government’s seriousness about Welsh-medium education.

Amen to that.

Refusing to implement this scheme would be tantamount to sentencing Welsh-medium university education to some irrelevant, undignified and dishonourable hinterland.

He says one more thing in his essay that we would all benefit from noting. This is a more general point, although he is referring to higher education.

The Welsh language will never prosper on the periphery of fundamentally English structures.

That is an argument for ensuring that we have Welsh-medium organisations at all levels. If that is true of primary and secondary schools—and it is: success has sprung from developing schools designated as Welsh-medium schools—it is also true of higher education.

I appeal to the Minister to give serious attention to this matter, and to consider Richard Wyn Jones’s essay as a clear demonstration of the direction for the future.

I will begin by welcoming much of what is contained in this scheme, and accepting that the Government has goodwill towards the Welsh language, but I do not think that this scheme is adequate. I will refer to three areas specifically.

I will begin by welcoming the linking of the Assembly office relocation strategy to the future of Welsh-speaking communities. I am a keen supporter of the principle of decentralising public sector jobs from Cardiff. Following the important announcement that an Assembly office of 300 officials will be relocated to Merthyr Tydfil, I welcome the announcement in this plan that Welsh-speaking areas will be among those to benefit from the relocation strategy. To be somewhat parochial for a moment, I reiterate the call for the Assembly’s agricultural department to return to Aberystwyth. A significant proportion of agricultural workers is Welsh speaking—a significantly higher proportion than in any other industrial sector. Therefore, there is a natural connection between a Government department that serves a sector with considerable bilingual requirements and locating that department in the heartland of the Welsh language. Aberystwyth is the ideal location and I look forward to the Government’s forthcoming announcement on its relocation strategy.

I have already said that I welcome a fair amount of this plan. However, as we all know, the plan is worthless if it is not implemented effectively. I welcome the section on planning in ‘Iaith Pawb’, but—and I hope that you will excuse some cynicism on my part—we have a Liberal Democrat Minister introducing a scheme that stresses that the land use planning system should consider the needs and interests of the Welsh language, while her party colleagues, who control Ceredigion County Council, are trying to introduce a unitary development plan to build over 5,000 new houses over the next 15 years; that can only weaken the Welsh language in Ceredigion. Indeed, Ceredigion’s unitary development plan exempts housing developments in the most Welsh-speaking communities in the county from any language impact assessment. I hope that Jenny Randerson and Sue Essex are prepared to implement what is contained in ‘Iaith Pawb’. The document states that Technical Advice Note 20 on the Welsh language will be monitored by the Assembly through scrutiny of the new unitary development plans.

Finally, one of the greatest failures of ‘Iaith Pawb’ is that there is no support in the document for a new Welsh language Act. The plan sets out, as one of its main aspirations, growth in the number of young Welsh speakers. The youth of today use mobile phones and computers as a means of communication, but those means have been exempted from the present legislation on the Welsh language. There is no requirement for Microsoft to provide software in Welsh in Wales and, at the very least, to supply Government computer contracts in Welsh as well as in English. Other minority languages are provided for in EU member-states. It is not possible for me, standing on a Lampeter street, to use my mobile phone with Welsh instructions. I can do so in Spanish and French, but not in Welsh. It is the Government, of course, that awards contracts for airwave use, and a Government with legislative power could insist on a Welsh-language service for mobile phones in Wales. In the very areas that are attractive to young people, services are available in English only. The Government is wrong to assume that no new Welsh language legislation is needed. I hope that the Minister, Jenny Randerson, will open her mind to the need for a new Welsh language Act, as the Liberal Democrats did in the Chamber three years ago.

Pan symudasom fel teulu i Gymru, 13 mlynedd yn ôl, yr oedd gennym ddau o blant na fedrai air o Gymraeg. Maent yn awr yn gwbl ddwyieithog. Mae gennym drydydd mab sy’n cael cryn bleser o allu dweud wrth ei frawd a’i chwaer mai ef yw’r unig Gymro Cymraeg yn ein teulu. Bu fy mhlant yn ffodus. Cyrhaeddasant y radd honno o ruglder yn y Gymraeg oherwydd y safon addysg ardderchog a gawsant. Buont yn ffodus yn eu haddysg gynradd yn Ysgol Pen Barras, ac yna yn Ysgol Brynhyfryd, sy’n cael ei chydnabod fel un o’r ysgolion uwchradd gorau yng Nghymru. Mae Ysgol Brynhyfryd, mewn sawl agwedd, wedi datblygu ac arloesi gyda chyfundrefn wirioneddol ddwyieithog lle gall plant ddewis cael eu haddysg i gyd drwy gyfrwng y Gymraeg neu’r Saesneg. Fodd bynnag, ni cheir hynny’n rhad. Am rai blynyddoedd derbyniodd Ysgol Brynhyfryd arian ychwanegol i’w galluogi i gynnig yr addysg ddwyieithog honno, sydd wedi dwyn pob adran o’r gymuned ynghyd ac wedi profi’n llwyddiannus.

Nid wyf am ddechrau dadlau am y dull gorau o gynnig addysg Gymraeg. Cyfeiriodd Jonathan at sawl agwedd o ddysgu Cymraeg fel ail iaith. Mae agweddau eraill i hynny; un enghraifft yw plant fel fy rhai i, sy’n cael eu haddysg i gyd drwy’r Gymraeg. Beth yw strategaeth y Gweinidog? A fydd hi’n ariannu ysgolion i ddarparu a datblygu’r lefel angenrheidiol o addysg? Beth yw ei strategaeth i ddenu, hyfforddi a chadw’r nifer o athrawon sy’n gallu dysgu Cymraeg sydd eu hangen i ddatblygu’r iaith yng Ngymru?

Mae rhai Aelodau wedi datgan heddiw efallai ein bod yn rhoi gormod o bwys ar iaith. Wrth ddatblygu’r sgiliau hynny mewn plant, yr ydym yn datblygu’r iaith ar gyfer y dyfodol. Bydd fy mhlant i yn rhoi llawer mwy yn ôl i Gymru nag a wnaf i o ganlyniad i’r iaith a’r sgiliau a ddysgwyd ganddynt. Rhaid inni fod yn ymwybodol, fel y mae Plaid Cymru, nad y rhai sy’n siarad yr iaith yn unig sy’n pryderu’n gryf amdani. Mae llawer sydd heb fod yn siarad yr iaith yn poeni yr un mor ddwfn amdani ac am weld datblygu ar y strategaeth a’i rhoi ar waith yn y dyfodol. Dyna pam yr wyf am i’r Gweinidog ddweud wrthym sut y bydd yn mynd i’r afael a’r prinder athrawon yn y dyfodol.

I welcome this debate and the nature of our discussion so far. Some of us remember the days when discussions on the Welsh language would develop into bitter arguments, leading to the polarisation of opinions, which was destructive for the language; those days have long since passed. It is interesting to see all political parties trying to claim as much credit as possible for supporting and promoting the Welsh language. I welcome that. I am pleased that all parties can now say that they have policies to promote the Welsh language and to ensure a prosperous future for it. Goodwill is extremely important. Janet Ryder referred to the need for goodwill from all the people of Wales in terms of promoting the Welsh language. That is vital if we want progress.

There was a bizarre discussion earlier on whether this is a draft document. That was a semantic discussion to a great extent. This document should not be seen as a final document—it will evolve and change as required. Perhaps we will have to change some of the document’s contents considerably in five or 10 years’ time; perhaps we will have to take different directions, depending upon our successes in various fields.

We should not belittle the extremely fragile state of the Welsh language at the moment. Minority languages throughout the world are in a similar situation. Thousands of languages will disappear within the next 50 years. We must ensure that the Welsh language will not be among those languages.

Peter Black must have gazed into his crystal ball to find the figures that he quoted, as the figures for the 2001 census have yet to be published. I believe that he was referring to the Government of Wales’s target for 2011, namely a 5 per cent increase in the number of Welsh speakers. That is a challenge, and a significant effort will be required to reach the Government’s high target. It is achievable, but there must be strong political will to ensure that.

On the section on education, I hope that the Minister for Education and Lifelong Learning will accept that we are concerned that we do not see a national strategy within that section, which would allow language growth through the use of the education system. I am sure that the Minister would accept that we are currently losing children, on 1 September, who have received some education through the medium of Welsh, as there is no provision for them. Some children who receive nursery education through the medium of Welsh cannot access Welsh-medium primary education. Some children who receive Welsh-medium primary education cannot access Welsh, or bilingual, secondary education. We are losing these children from the system and if that continuum were currently in place, we would see an increase in the number of Welsh speakers. At the moment, we are merely stabilising the situation.

I have listened to David Davies, on a number of occasions, referring to his belief that compulsory Welsh at key stage 4 turns people against the Welsh language. I understand his argument, and if the Minister were willing to commit this afternoon to a Welsh language continuum in the education system, which would allow everyone to receive Welsh at an appropriate level, then I would be willing to forget about Welsh as a compulsory subject at key stage 4. Until we have that continuum, that will not be possible.

The big question is the cost of funding this provision. How does the Minister intend creating this continuum and the language growth to which the Government is committed, without the necessary financial commitment? Is she saying that £9 million is adequate? How much of the £9 million is for nursery education? How much is for educare, primary education, secondary education, further education and higher education? If all the money is allocated to the pre-school sector, we will be creating a situation where a great number of children receive their pre-school education through the medium of Welsh without providing a continuum for them after that.

I am pleased to be able to close this important debate, and to have the opportunity to respond positively to some of the points raised this afternoon. I will try to reply entirely in Welsh, so the Welsh will not be faultless.

I am a great supporter of the Welsh language. Bearing in mind the key role of education and training in shaping the linguistic pattern of Wales, I will concentrate, in the final moments of this debate, on my own portfolio. Remember that the majority of the education and training agenda in Wales is currently delivered through both languages, in terms of the local education authorities, ‘The Learning Country,’ the special educational needs code of practice, the role and work of Education and Learning Wales, and ‘Reaching Higher,’ which refers to extending the use of the language in universities. These are routine parts of my agenda, as Minister for Education and Lifelong Learning in Wales; they are not in ‘Iaith Pawb’ because the chapter on education in ‘Iaith Pawb’ contains the new points for extending the agenda following the review by the Education and Lifelong Learning Committee. People must read all the schemes jointly with ‘Iaith Pawb’ to fully understand the agenda.

Jonathan’s point was important. We should not forget the significant increase and expansion that has occurred in recent years. Almost every pupil now studies Welsh at school. Only about 1 per cent do not do so, compared to 20 per cent in 1997. Since 1990, 14 Welsh-medium primary schools and 3 new secondary schools have been opened. Proposals have been published for three new Welsh-medium primary schools in Caerphilly and at least three other authorities are considering additional primary and secondary schools. ACCAC has published over 1,000 new titles since 1995.

Our new qualification—the Welsh baccalaureate—will be available in Welsh, in English, or in a combination of both languages. We have much to celebrate about the language, especially the increasing number of parents and children who choose Welsh-medium education. That has been extremely successful. I will respond to Rhodri’s comments at the end.

There will be more to celebrate as the policies in ‘Iaith Pawb’ are developed. We have achieved successes in supporting the language because of the strong consensus—as Glyn, David and Brian said—that was built around it. The Assembly Government and its partners co-operated to allow the current system to work. The process of preparing strategic education plans, school organisation plans and Welsh language education schemes has been successful, and everyone is clear about their responsibilities. The Welsh Language Board told me that two days ago. However, the plans must work more effectively in future and we have started preparing new guidance to ensure that, as the Committee requested.

Setting detailed targets for all aspects of education and training would not work. During my earlier question session Cynog said that targets are oppressive, but now he is calling for them. That is not strategic. Unfortunately, it is unrealistic to expect swift expansion on every level of education and training as only about 20 per cent of the population can speak Welsh. This becomes clear when you consider the small fraction of that 20 per cent that is engaged in Welsh-medium education and training. We must develop people for that purpose. That is why Plaid Cymru’s model of central control—with the Government deciding how many Welsh-medium schools there should be and how many pupils should attend those schools—would not work.

You may ask a question at the end. What works is encouraging those with statutory responsibility to plan sensibly to meet and encourage demand.

I am sorry that I cannot accept interventions, but I do not have enough time at present. I must refer to the points in the document that I intend to change.

In key areas, such as the number of Welsh-medium schools, the statutory responsibility rests with the local education authorities. They must assess the demand and they are responsible for working out how to meet it. This was discussed in the Committee during the policy review, and there was no consensus in favour of doing anything other than letting the matter remain in the hands of the LEAs. The additional funding that Jenny Randerson is making available to the Welsh Language Board will enable it to monitor the local authorities’ Welsh-medium education schemes more effectively and therefore we do not need another framework. It is important that local needs are met by those with a statutory duty to do so. I am fully committed to working with all our partners to ensure that this happens.

Can I take it that you disagree with the Committee’s recommendation—not Plaid Cymru’s recommendation—about the need for a national strategic framework, which would be agreed between you, the local authorities and the Welsh Language Board?

‘Iaith Pawb’ is the strategic framework. The Committee also said that we must give guidance and provide a mechanism, and I am doing both those things. The expansion of Welsh-medium education depends on non-Welsh speakers choosing to send their children to Welsh-medium schools, as Glyn said. That is what accounts for past growth and what will also account for future growth.

‘Iaith Pawb’ is a strategic document because it has identified the main areas on which we should concentrate in the near future: namely ensuring more Welsh-speaking and bilingual practitioners in early years education, sabbaticals for teachers to learn the language, and more Welsh-speaking practitioners in the post-16 period.

As I stated at the beginning, I want to be positive. ‘Iaith Pawb’ offers an additional £7 million to train more Welsh-speaking and bilingual practitioners in early years education, more funding for an additional incentive to attract Welsh-medium teachers, more funding for ACCAC and resources, and £1 million a year to increase the number of post-16 practitioners who can teach through the medium of Welsh, including projects.

I will change the education chapter as I acknowledge that some Members want clearer references in ‘Iaith Pawb’. We are already implementing a great deal of what Assembly Members want us to—