Mae’r Awdurdod Rheilffyrdd Strategol wedi cyhoeddi rhai penderfyniadau sy’n ymwneud â’r DU gyfan. Bydd fy natganiad yn trafod sut y bydd y penderfyniadau hyn yn effeithio ar Gymru. Mae’n seiliedig ar wybodaeth gyhoeddus, ond hefyd ar y trafodaethau a gafodd y Prif Weinidog a minnau gyda Richard Bowker mewn cyfarfod y gofynasom amdano yr wythnos diwethaf. Byddaf hefyd yn amlinellu ymateb Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Mae dwy agwedd i’r penderfyniadau a gyhoeddwyd gan yr SRA. Amlinellaf effaith y naill a’r llall ar Gymru. Yn gyntaf, cyhoeddwyd gostyngiad i nifer o wasanaethau ar 16 Ionawr i wella dibynadwyedd drwy ysgafnu’r pwysau ar amserlen rhy lawn ar draws Prydain Fawr. Effeithir ar dde Cymru gan ostyngiad o fis Mai yn y gwasanaethau ar draws gwlad sydd newydd eu cyflwyno gan gwmni Virgin o’r De i Birmingham, gogledd-ddwyrain Lloegr a’r Alban o saith i ddau, gan gynnwys tynnu un gwasanaeth y dydd o Abertawe yn ôl. Yn ogystal, yn y Gogledd mae’r SRA wedi cadarnhau heddiw y bwriedir cwtogi ar y saith gwasanaeth bob ffordd rhwng Llundain a’r Gogledd a gyflwynwyd gan Virgin. Tybia’r SRA ar hyn o bryd y bydd tri neu bedwar trên 125 mya newydd bob ffordd, yn gweithredu ar amserlen gyflymach na’r gwasanaeth cyfredol, o hydref 2004. Mae’r gostyngiadau yn y ddau wasanaeth a gynigir gan Virgin yn siomedig iawn. Er y bu problemau o ran dibynadwyedd yn y De, gwelwyd manteision gwirioneddol yn sgil y gwasanaethau rheolaidd modern ychwanegol ar draws gwlad i Ganolbarth Lloegr a thua gogledd Lloegr a’r Alban. Mae’n anffodus iawn bod Abertawe wedi colli ei un gwasanaeth uniongyrchol. Ymgyrchodd cyd-Aelodau sy’n cynrychioli’r Gogledd, yma ac yn San Steffan, yn galed am welliannau i’r gwasanaeth. Yr wyf yn siomedig i’w hymdrechion gael eu tanseilio gan gyhoeddiad yr SRA heddiw.

O ran yr ail agwedd ar benderfyniadau’r SRA, mae’n addasu ei raglenni yn y flwyddyn nesaf i fodloni rheolaethau cyllidebol. Gwneir hyn yn bennaf drwy gwtogi ar grantiau dewisol, megis y cynllun partneriaeth teithwyr rheilffyrdd, y gronfa perfformiad rheilffyrdd, cronfeydd ar gyfer cyfleusterau cludo nwyddau yn Lloegr a grantiau mynediad i draciau. Dim ond y cynlluniau sydd wedi’u gosod ar gontract eisoes a gaiff eu datblygu gan yr SRA erbyn hyn. Y grant i’r bartneriaeth teithwyr rheilffyrdd yw’r grant mwyaf arwyddocaol i Gymru. Bu’n allweddol i wella gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru. Buom yn arbennig o lwyddiannus wrth gael arian cyfalaf ac arian refeniw gan yr SRA, a nodwyd fel modd i wireddu’r dyheadau a amlinellir yn ein fframwaith trafnidiaeth. Ceir dau gynllun yn arbennig lle mae arian y bartneriaeth teithwyr rheilffyrdd yn hollbwysig ar hyn o bryd. Gwnaethpwyd cryn dipyn o waith ar y seilwaith ar gyfer ailagor llinell Bro Morgannwg a chredwn fod yr SRA yn ymrwymedig i gefnogi’r broses o gyflwyno gwasanaethau i deithwyr ar y llinell hon. Yn ogystal, ar ôl cwblhau gwaith yn Aberpennar, bydd modd rhedeg gwasanaethau yn amlach i Aberdâr o fis Hydref. Mae swyddogion wrthi’n cynnal trafodaethau gyda’r SRA ynglŷn â’r cynlluniau hyn, sydd â blaenoriaeth uchel yn ein barn ni, a disgwylir i’r sefyllfa gael ei datrys yn fuan. Gofynnwyd am arian o dan y bartneriaeth teithwyr rheilffyrdd hefyd ar gyfer cynllun rheilffordd glyn Ebwy. Er na fydd angen yr arian hwnnw tan 2005, bydd yn anodd i’r SRA ymrwymo i gymeradwyo’r cais hwn. O ystyried yr ansicrwydd hwn, a’r angen i bawb sy’n gysylltiedig ag adfywio Glynebwy fod yn hyderus y cyflwynir y gwasanaeth rheilffordd hwn mor fuan â phosibl, cytunais â’r Gweinidog Cyllid y bydd Llywodraeth Cynulliad Cymru yn rhoi’r arian ychwanegol y gofynnwyd amdano o dan y cais hwn i’r bartneriaeth teithwyr rheilffyrdd. Mae ein hymagwedd tuag at y sefyllfa hon, a gododd yn annisgwyl, yn dangos yn glir bod Llywodraeth Cynulliad Cymru yn gwbl ymrwymedig i sicrhau bod y prosiectau hyn yn mynd rhagddynt. Maent yn allweddol i amcanion pwysig, yn arbennig datblygu ein polisi trafnidiaeth gyhoeddus, lleihau ein dibyniaeth ar geir, adfywio cymunedau a rhoi cyfleoedd i bobl chwilio am swyddi tra’n parhau i fyw yn eu cymunedau presennol.

Disgwyliwn gyhoeddiad gan yr SRA ar fasnachfraint Cymru a’r gororau ym mis Mai. Fe gofiwch efallai i’r SRA ofyn i bob un a oedd yn gwneud cais am y masnachfreintiau a oedd yn weddill baratoi ceisiadau a oedd yn gofyn am 10 ac 20 y cant yn llai o gymhorthdal ochr yn ochr â chynigion ar gyfer gwella gwasanaethau. Rhoddwyd sicrwydd i mi a’r Prif Weinidog mai diben yr ymarfer hwn yw rhoi gwell gwerth am arian o weithredu’r rheilffyrdd. Cydnabyddwn fod costau yn cynyddu yn y diwydiant rheilffordd, a bod yr SRA o dan bwysau i’w rheoli. Fodd bynnag, mae masnachfraint Cymru a’r gororau yn rhoi cyfle inni sefydlu dyfodol hirdymor i’r rheilffyrdd yng Nghymru.

Fel y gŵyr pawb, yr wyf yn gryf o blaid cynyddu pwerau’r Cynulliad dros drafnidiaeth gyhoeddus a’r rheilffyrdd, ac yr ydym wedi cynnig Mesur trafnidiaeth i gwmpasu hyn. Mae Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, ac yn fwyaf diweddar, y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig, wedi cefnogi cais Llywodraeth Cynulliad Cymru. Cadarnha’r cyhoeddiadau hyn ein hymrwymiad i gael pwerau i gyfarwyddo’r SRA gan alluogi inni ddiogelu buddiannau rheilffyrdd Cymru.

Nid yw Llywodraeth Cynulliad Cymru yn barod i adael i’n system rheilffyrdd ddirywio yng Nghymru. Parhaf i fod yn ymrwymedig i system rheilffyrdd effeithlon a dibynadwy yng Nghymru, ac mae cryn gefnogaeth i hyn ymhlith y cyhoedd. I’r perwyl hwn, bu i Lywodraeth Cynulliad Cymru eisoes ddangos ei phenderfyniad gyda chryn fuddsoddiad yn mynd yn ei flaen neu yn yr arfaeth: er enghraifft, ariannu’r gwasanaeth rhwng y Gogledd a’r De, a chymorth i wasanaeth Glynebwy. Byddwn yn parhau i wneud popeth yn ein gallu gyda’n partneriaid i wireddu ein huchelgeisiau realistig ar gyfer rhwydwaith rheilffyrdd Cymru.

Diolchaf i’r Gweinidog am ei datganiad a chydymdeimlaf â hi ynglŷn â phenderfyniadau’r SRA. Caiff y cyhoeddiadau hynny effaith anghymesur ar Gymru. Yr ydym oll yn pryderu ynglŷn â phenderfyniad yr SRA i gwtogi ar wasanaethau rheilffyrdd. Cwtogir ar nifer trenau voyager dosbarth busnes Virgin i Birmingham, sy’n mynd ymlaen i Gaerefrog a Chaeredin—anwybyddwyd hynny—o saith i ddau. Cwtogir ar y gwasanaeth o Abertawe hefyd. Cymharwch hynny â’r cwtogiadau ar y gwasanaeth rhwng Bryste a Birmingham, lle torrwyd un gwasanaeth allan o 34. A allwch gadarnhau, Weinidog, bod y gwasanaeth rhwng Caerdydd a Waterloo Llundain—gyda’i gysylltiadau â’r Eurostar—hefyd yn cael ei dynnu’n ôl? Mae hwnnw yn wasanaeth trên rhatach na’r gwasanaeth o Paddington Llundain, sy’n dda i bobl ar incwm is. Tynnaf eich sylw hefyd at y cysylltiadau o’r Gogledd i Crewe ac at y gwasanaeth i faes awyr Manceinion, y credaf ei fod yn cael ei dynnu’n ôl, a’r cyhoeddiad heddiw bod nifer y gwasanaethau Virgin o’r Gogledd i Lundain yn gostwng o saith i dri neu bedwar yn unig.

Dengys yr SRA nad yw’n poeni dim am Gymru. Mae Plaid Cymru wedi lobïo dros bwerau i’r Cynulliad a’r gallu i gyfarwyddo’r SRA yng Nghymru, ac ymgynghoriad ar wasanaethau o Gymru. Cynigiwyd awdurdod trafnidiaeth teithwyr gennym gyda chynrychiolwyr o deithwyr cyffredin i fyny, er mwyn rhoi cyfeiriad strategol. Awgrymwyd y dylai fod dau aelod o Gymru ar yr SRA yn y tymor byr. Gwrthodwyd yr holl gynigion hyn yn ddirmygus gan Lywodraeth y Cynulliad, gan y Prif Weinidog, a gennych chithau, Weinidog. A dderbyniwch yn awr mai ni oedd yn iawn ac ein bod yn iawn o hyd? Mae Pwyllgor Dethol Ty’r Cyffredin ar Faterion Cymreig yn cytuno â ni ar y cyfan. Beth a wnaeth yr aelod a ddylai gynrychioli buddiannau Cymru ar yr SRA pan oedd y trafodaethau hyn yn mynd rhagddynt? Pa farn a fynegodd? A ymgynghorwyd â chi neu unrhyw un arall yn Llywodraeth y Cynulliad cyn i’r cyhoeddiad gael ei wneud, a sut y bwriadwch unioni’r sefyllfa?

Trof at y bartneriaeth teithwyr rheilffyrdd, ariannu llinell Bro Morgannwg, a gwelliannau yn Aberpennar er mwyn cael gwasanaethau amlach i Aberdâr. Mae llinell Bro Morgannwg yn bwysig ar gyfer maes awyr rhyngwladol Caerdydd, ac i’r rhai sy’n cymudo i Gaerdydd hefyd. Mae llinell bresennol y Cymoedd yn hollbwysig i ardal mor ddifreintedig. Gobeithiaf y bydd modd datrys hynny, ond faint o amser fydd cyn inni gael mwy o wybodaeth am hynny? Yr wyf yn siŵr y bydd Aelodau eraill am siarad am linell Glynebwy. Mae’n dda gennyf y bydd Llywodraeth y Cynulliad fwy na thebyg yn cyfrannu’n ariannol at hynny, fodd bynnag rhaid bod hynny’n effeithio ar weddill y gyllideb ar gyfer trafnidiaeth. Nid wyf yn hoff o’r egwyddor bod yn rhaid i ni arbed croen yr SRA. Nid dyna ein diben. Caiff ei gyllid ei hun; dim ond 3 y cant o’i arian a ddaw i ni. Mae’n warth bod gofyn inni dalu drosto.

Bu ichi sôn am fasnachfraint Cymru a’r gororau. A gredwch ei bod yn briodol bod y cwmni sy’n gyfrifol am gwtogi ar wasanaethau pan gaiff gemau rygbi rhyngwladol eu cynnal ar y rhestr fer o ymgeiswyr am y fasnachfraint newydd?

Ymatebaf i’r pwyntiau yn y drefn y’u codwyd gennych; os anghofiaf am rywbeth, dywedwch wrthyf. Rhaid ichi sylweddoli mai rhywbeth sy’n effeithio ar y DU gyfan ydyw, er nad ydych am dderbyn hynny o bosibl. Credaf fod ein cydweithwyr dros y ffin yr un mor siomedig a dig â ni.

O ran y cwtogiadau i wasanaethau a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, dywedwyd wrthym fod problemau mawr o ran prydlondeb a sicrwydd gwasanaethau ers cyflwyno gwasanaeth Virgin. Fel rhywun sy’n teithio’n rheolaidd ar y trên, profais y problemau hynny fy hun. Dadl yr SRA yw y gall wneud y gwasanaeth yn fwy dibynadwy drwy ganolbwyntio ar nifer y trenau hynny sy’n rhedeg ar draws gwlad. Dyna ei farn fel yr awdurdod sydd â’r pwerau i ymdrin â materion o’r fath. Yr oedd Rhodri a minnau yn anfodlon iawn ar y cwtogiadau, gan y credwn fod y gwasanaeth hwnnw yn bwysig. Ni ddiddymwyd y gwasanaeth o Gaerdydd i Waterloo Llundain; nid oedd yn rhan o’r cyhoeddiad a bydd yn parhau ar yr amserlen ar ôl mis Mai. Gwnaf ymholiadau ynglŷn â’r gwasanaeth i faes awyr Manceinion a grybwyllwyd gennych, gan na chefais fy hysbysu am hynny.

Yr wyf yn ddig ynglŷn â’r cwtogiadau hyn, fel y mae Aelodau eraill. Fodd bynnag, ni wrthododd yr SRA ymddangos gerbron Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth eriod. Credaf y bydd Chris Austin yn ymddangos gerbron y Pwyllgor ymhen pythefnos, felly gallwch ei holi ynglŷn â gweinyddu’r SRA, pwy a gyfrannodd at y penderfyniadau a wnaed, a pha rôl a chwaraeodd y bwrdd wedyn. Ni allaf ateb y cwestiynau hynny.

Gofynasoch pa un a ymgynghorwyd â ni. Pan glywais am hyn gyntaf, gofynnais am gyfarfod â Richard Bowker ar unwaith. Dyna’r cyfarfod y cyfeiriais ato, lle yr oedd y Prif Weinidog a minnau’n bresennol. Nid wyf yn fodlon ar y trefniadau ar gyfer ymgynghori. Yn fy marn i, yr ydym yn un o bartneriaid yr SRA, ac nid dyna sut y dylai partneriaeth weithredu.

Ni wn pa un a gefnogwch awdurdodau trafnidiaeth teithwyr ai peidio. Yr oeddech yn arfer bod o’u plaid, ond wedi hynny, clywais nad oeddech. Erbyn hyn dywedwch eich bod o’u plaid eto. Nid yw o bwys i mi beth a ddymunwch, ond rhaid i’ch polisi fod yn gyson. Dywedasom y byddwn yn gofyn am bwerau o fewn Mesur trafnidiaeth i sefydlu un neu fwy o awdurdodau trafnidiaeth teithwyr. Nid dyma’r amser i sefydlu awdurdod o’r fath i Gymru gyfan, ac mae cydweithwyr yn y Gogledd yn cefnogi’r farn honno. Fodd bynnag, dadleua eraill nad yw’r consortia yn gwneud gwahaniaeth ar lawr gwlad. Byddwn yn gofyn am y pŵer a nodwyd yn adroddiad Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ar drafnidiaeth gyhoeddus, yn ychwanegol at y pŵer cyfarwyddo dros yr SRA.

Bu inni fuddsoddi llawer yn seilwaith ein dau gynllun blaenoriaethol, sef llinell Bro Morgannwg a llinell cwm Cynon. Maent yn rhan o’n cynllun ac yn rhan o becyn consortiwm Teithio Cyflym Integredig De Cymru. Yr wyf yn ymrwymedig i’r ddau gynllun, fel y mae Aelodau eraill. Teimlwn bod dyletswydd foesol ar yr SRA i gefnogi’r cynlluniau hyn, ac mae trafodaethau’n mynd rhagddynt. Yr wyf yn weddol obeithiol ynglŷn â chanlyniad y trafodaethau hynny, er na allaf ddweud mwy na hynny. Yr ydym am i’r ddau gynllun gael eu cyflwyno, gan fod rhywfaint o fuddsoddiad seilwaith wedi’i wneud. Mae llinell Bro Morgannwg yn bwysig o ran cyrraedd y maes awyr ac i gymudwyr, ac mae cynllun cwm Cynon/Aberdâr yn bwysig o ran sicrhau amlder y gwasanaeth, fel y gŵyr Christine Chapman. Byddaf yn rhoi gwybod i’r Aelodau am y datblygiadau diweddaraf. Gwneuthum ddatganiad heddiw i rannu gwybodaeth gyda’r Aelodau, o gofio’r diddordeb mawr yn y rheilffyrdd.

Nid ydym yn arbed croen yr SRA; yr ydym yn dangos ymrwymiad i gyflawni blaenoriaethau trafnidiaeth ac economaidd-gymdeithasol pwysig yng Nghymru. Yr wyf yn ymrwymedig i drafnidiaeth rheilffyrdd. Gallaf rygnu ar y pwnc hwn o fore gwyn tan nos gan fy mod yn un o’r bobl ryfedd hynny sy’n mwynhau teithio ar drenau ynddo’i hun. Fodd bynnag, mae’r rhan fwyaf o bobl yn teithio ar y trên at ryw ddiben. Mae’n fater o rwystredigaeth gynyddol i mi nad yw pobl yn deall pwysigrwydd trafnidiaeth gyhoeddus fel modd i gludo pobl i ba le y dymunant fynd. Un pwynt a gollir gan lawer o sylwebwyr am ryw reswm neu’i gilydd yw bod system trafnidiaeth gyhoeddus effeithlon o fudd i’r economi, am ei bod yn cludo pobl i’r gwaith ac i hyfforddiant, ac mae’n fuddiol o ran delwedd y wlad. Mae angen inni feddwl am ein system trafnidiaeth gyhoeddus yn y ffordd honno.

Mae eich datganiad yn tanlinellu’r doethineb a amlygwyd gennych o’r blaen wrth ofyn am gynrychiolaeth ar yr Awdurdod Rheilffyrdd Strategol ac am bwerau i roi cyfeiriad strategol, a gefnogwyd gan y Pwyllgor. Yr oeddwn yn falch pan glywais fod y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig wedi rhoi cefnogaeth unfrydol ichi. Mae hynny beth amser i ffwrdd o hyd. Dyna pam y mae eich agwedd ‘medraf’ mor bwysig inni yng Nghymru, am eich bod yn ymdrechu’n galed, gyda phwerau cyfyngedig, i newid pethau er budd y bobl. Os nad yw pobl yn cydnabod hynny, nid ydynt yn fyw, oherwydd dyna a wna Sue Essex bob eiliad a dreulia ar faterion yn ymwneud â’r rheilffyrdd. Nid yw’n hawdd a hithau heb bwerau uniongyrchol. Yr wyf yn falch ein bod yn brwydro i sicrhau y bydd yr SRA yn cydnabod bod angen i’r cynlluniau hyn yng Nghymru gael cymorth digonol. A bod yn realistig, fodd bynnag, ni allwn ohirio’r cynlluniau hynny gan eu bod yn rhy bwysig.

Canmolaf Sue Essex am ei harweinyddiaeth weledigaethol o’r cychwyn cyntaf ynglŷn ag ailagor gwasanaeth rheilffordd teithwyr yng nglyn Ebwy, sy’n broses y mae wedi ymwneud â hi ar hyd yr amser. Yn dilyn cyhoeddiad yr SRA, gellid dweud ei bod wedi troi methiant yn fuddugoliaeth. Mae’n bwysig bod yr arian refeniw ar gael er mwyn i’r 100,000 o bobl yng nglyn Ebwy gael yr un gwasanaeth ag a gymerir yn ganiataol gan eraill. Os oes gennych wasanaeth rheilffordd, nid ydych yn deall sut beth ydyw i’r bobl hynny na fu ganddynt wasanaeth rheilffordd am y 42 mlynedd diwethaf. Yno yr ydym yn bell o bobman a dyma pam mae’r datganiad heddiw mor bwysig. Mae’r hyn a glywsom y prynhawn yma yn sicrhau y bydd rheilffordd glyn Ebwy yn ailagor yn 2005. Bydd dathlu mawr heno yn sgîl y cyhoeddiad hwnnw. Diolchaf ichi ar ran pobl Blaenau Gwent a Glynebwy. Yr oedd y fenter wedi’i thargedu at y cymunedau hynny er mwyn ymdrin â’r problemau economaidd a achoswyd yn sgîl y penderfyniad i gau gwaith Corus ac i helpu pobl sy’n byw yno mewn amddifadedd. Gorffennaf drwy ddiolch ichi am y—

Ni allwn beidio â manteisio ar y cyfle hwnnw i ddweud gair bach am fod hwn yn achlysur mor bwysig. Lywydd, gobeithiaf y byddwch ar y trên cyntaf gyda’r Prif Weinidog, sydd wedi addo bod yno. Weinidog, a wnewch barhau i bwyso ar yr SRA i ddarparu’r arian sydd ei angen yn ddybryd ar gyfer y cynlluniau pwysig hynny yng Nghymru? Er y gallwch gael y cymorthdaliadau eich hunan—ac atgoffaf y Siambr i gymhorthdal tebyg gael ei roi dros y ffordd i’r Cynulliad yng Nghanolfan Mileniwm Cymru—dylai’r SRA ddarparu’r arian yn y dyfodol. A groesawch lwyddiant mawr yr ymgynghoriad ar reilffordd Glynebwy sy’n mynd rhagddo ar hyn o bryd? Daeth dros 500 o bobl i weld yr arddangosfa yn ystod cyfnod o bedair awr yng nghanol tref Glynebwy fore dydd Sadwrn i fynegi eu diolch a dangos eu bod am gael y rheilffordd yn ôl.

Yr wyf yn falch o glywed y bydd dathlu mawr ym Mlaenau Gwent heno. Ni fyddai dim yn rhoi mwy o bleser imi. Yr wyf yn siŵr y byddwch yno yn dathlu yn eu plith, Peter.

Fe’ch hatgoffaf am ddirywiad Corus, y gwaith dur pwysig, ac am y gweithfeydd a gaewyd yn Llanwern. Bu’r cynllun rheilffordd yn yr arfaeth ers amser, a gwyddom eich bod chi ac eraill yn gwbl ymrwymedig iddo. Yr ergyd ofnadwy i’ch cymuned a’r cymunedau eraill o’i hamgylch a symbylodd y penderfyniad bod yn rhaid i’r cynllun rheilffordd gael ei roi ar waith cyn gynted â phosibl. Mae nid yn unig yn elfen allweddol o adfywio’ch cymuned ym mlaen y cwm, ond bydd yn gyswllt pwysig ar gyfer cymunedau megis Trecelyn, Llanhiledd a’r cymunedau hynny ymhellach i lawr y llinell reilffordd.

Yr ydym yn ymrwymedig i’r cynllun, ac yr ydym wedi amlygu’r ymrwymiad hwnnw heddiw. Diolchaf i Edwina am ei chefnogaeth. Mae’n amser hollbwysig gan fod yr arddangosfa bellach ar agor ac yn cael ymateb mor frwdfrydig. Ymwelais â hi ychydig wythnosau yn ôl, ac mae’n wych. Mae’r arddangosfa yn gwneud y peth iawn yn union drwy gynnwys pobl a dangos y prosiectau arfaethedig iddynt. Byddai’n ofnadwy pe bai pobl yn meddwl bod y momentwm wedi peidio: nid yw wedi peidio, ond mae gennym lawer o waith i’w wneud o hyd. Rhaid inni gasglu’r arian cyfalaf ynghyd o hyd. Cyflwynwyd cais am arian Amcan 1 ac mae gwaith yn mynd rhagddo. Hoffwn anfon y neges hon heddiw i annog y rhai sy’n gwneud y gwaith hanfodol hwnnw. Diolchaf ichi, Peter, am eich cefnogaeth.

Yr wyf yn cyd-fynd â’r farn gyffredinol bod hwn yn ddatganiad siomedig, sy’n golygu y caiff y gwasanaethau rheilffyrdd presennol eu cwtogi ar adeg pan fo’r cyhoedd yn gynyddol yn colli hyder yn y modd hwn o drafnidiaeth gyhoeddus. Gall fod yn wir, i aralleirio rhan o’ch datganiad, fod gwasanaethau yn cael eu cwtogi i wneud y gwasanaeth yn fwy dibynadwy ond, a bod yn onest, ni fydd pobl yn ei ddehongli felly. Er gwaethaf y problemau gyda gwasanaethau rheilffyrdd, y bu sylw mawr iddynt, mae nifer y teithwyr sy’n defnyddio’r rheilffyrdd wedi bod yn cynyddu. Mae penderfyniadau fel hyn yn adlais o’r dyddiau pan oedd y rheilffordd wladol, British Rail, yn cael ei rhedeg er budd y gweithwyr ac nid y cwsmeriaid, gyda strategaeth o ddirywiad wedi’i reoli.

A gytunwch fod angen inni sicrhau bod gan Gymru lais ar yr SRA yn y tymor byr drwy benodi aelod iddo? Fodd bynnag, yn y tymor hwy, dylem oll gofio bod tua 5,000 o bobl yn marw ar y ffyrdd bob blwyddyn. Mae hynny yn nifer uchel iawn, o gymharu â nifer y bobl a fu farw yn nhrychineb Canolfan Masnach y Byd. O ystyried hynny, efallai y dylem ystyried pam bod costau’r diwydiant rheilffyrdd yn cynyddu, fel y nodwyd yn eich datganiad. Efallai y dylem ystyried, mewn ffordd aeddfed, y swm y gofynnwn i’r cwmnïau rheilffyrdd ei wario ar fesurau diogelwch uwch-dechnoleg a allai neu na allent effeithio ar y nifer fach o bobl a gaiff eu lladd neu eu hanafu bob blwyddyn ar y rheilffyrdd. Dylem ystyried effaith y cwtogiadau hyn ar nifer y teithwyr, ac felly nifer y bobl sy’n cael eu gorfodi i deithio ar y ffyrdd o ganlyniad a nifer y bobl ychwanegol a gaiff eu lladd o ganlyniad i hynny. Mae hwn yn fater anodd a sensitif, na ddylai fod yn destun gwleidydda pleidiol. Yr wyf yn siŵr bod llawer ohonom yn adnabod rhywun a fu farw mewn damwain car, ond tybiaf mai ychydig ohonom sy’n adnabod rhywun a fu farw mewn damwain ar y rheilffyrdd.

Dylem hefyd ystyried problemau eraill a wyneba’r diwydiant rheilffyrdd, megis cwtogi’r grantiau cyfleusterau cludo nwyddau—

Gwerthfawrogaf hynny. A wnaiff y Gweinidog ystyried yr holl ffactorau hyn ac edrych ar y sefyllfa yn ei chyfanrwydd? A wnaiff gadarnhau y gallai’r diwydiant rheilffyrdd chwarae rhan fawr o ran lleihau nifer y bobl a gaiff eu lladd neu eu hanafu ar y ffyrdd bob blwyddyn?

Nid cyfaddawdu un agwedd ar ddiogelwch er mwyn gwario ar agwedd arall yw ein nod. Nid dyna sut mae pethau yn gweithio. Fe’ch hatgoffaf fy mod yn lansio ein strategaeth diogelwch ar y ffyrdd yn Sandfields yfory. Yr ydym wedi buddsoddi cryn dipyn o arian er mwyn gwella diogelwch ar y ffyrdd o ran seilwaith—gwyddom gryn dipyn yn fwy am sut i reoli cefnffyrdd a thraffyrdd. Yr ydym hefyd wedi lansio llawer o fentrau diogelwch pwysig, megis Llwybrau Diogel i’r Ysgol, gan gynnwys penodi cydlynwyr hyfforddiant i blant sy’n cerdded i’r ysgol.

Gwyliais raglen ar ddamwain rheilffordd Southall ychydig wythnosau yn ôl. Yr oedd yn rhaglen anodd i’w gwylio. Efallai i rai ohonoch ei gweld. Esboniodd sut a pham y digwyddodd y ddamwain a’r effaith ar y rhai a oedd yno ac sydd wedi goroesi. Yr oedd yn erchyll. Ni ddylem ymatal rhag gwneud popeth o fewn ein gallu i geisio cael y rheilffyrdd gorau a mwyaf diogel posibl.

O ran costau, dywedodd David nad oedd yn mynd i wneud pwynt pleidiol, ond gwnaf un, gan mai preifateiddio a achosodd y problemau hyn. Yr oedd y cyflenwad o lafur a sgiliau a’r seilwaith a oedd ar gael wedi gostwng cymaint, erbyn inni geisio adfywio’r diwydiant rheilffyrdd, yr oedd cymaint o alw am wasanaethau rheilffyrdd gan nifer cynyddol o deithwyr fel na allem gynyddu’r cyflenwad yn ddigon cyflym. O ran economeg syml, yr oedd yn anochel y byddai’r prisiau yn codi’n gyflym. Dyna a ddigwyddodd. Mae’r costau hynny, yn enwedig o ran costau seilwaith, wedi cynyddu am nad oes gan y diwydiant y capasiti i ymateb. Nid wyf yn fodlon ar hynny ac mae angen ei unioni. Bernir mai’r SRA sy’n gyfrifol am wneud hynny.

Yr wyf wedi sefyll yma droeon ac wedi sôn am fy rhwystredigaeth mewn perthynas â Railtrack sydd bellach wedi’i ddisodli gan Network Rail. Cwmni cyfyngedig drwy warant ydyw fel Glas Cymru, ond mae eisoes yn dechrau gwneud gwahaniaeth. Cyhoeddwyd yr wythnos diwethaf ei fod wedi ymrwymo i gontract. Mae’r holl faterion hyn yn cymryd amser. Fodd bynnag, yr wyf yn siomedig ynglŷn â’r toriadau i wasanaethau. Mae angen edrych ar hyn yn ei wir gyd-destun. Gwn y bydd pobl yn y Gogledd yn chwerw ynglŷn â’r cwtogiadau i’r gwasanaethau rheilffyrdd arfaethedig i’r gogledd ac oddi yno am i bob un ohonom gael ein harwain i gredu bod y gwasanaethau hyn ar y gweill. Yr oedd cryn optimistiaeth yn eu cylch. Er nad fi sy’n gyfrifol am y materion hyn, ac nad oes gennyf reolaeth drostynt, teimlaf yn flin dros bobl yn y Gogledd a oedd yn edrych ymlaen at gael y gwasanaethau hynny.

Talaf deyrnged i Sue a’i hymrwymiad parhaus i ddefnyddwyr rheilffyrdd yng Nghymru. Cred Democratiaid Rhyddfrydol Cymru y parhawn i gael ein diystyru o ran cynrychiolaeth ar yr SRA nes y cawn yr un pwerau â’r Alban i’w gyfarwyddo. Pryderaf am y materion hyn, yn arbennig ar ôl nifer o gyfarfodydd diweddar gyda phartneriaid a rhanddeiliaid, gan gynnwys, fel y gwyddoch, Taith, a phartneriaid ac ymgeiswyr eraill yn y Gogledd. Talaf deyrnged i Taith ac awdurdodau lleol yn y Gogledd. Fodd bynnag, pryderaf ynglŷn â’r oedi parhaus cyn penderfynu ar y fasnachfraint a’r ffaith bod yr SRA yn gofyn am ostyngiad o hyd at 20 y cant. Deallaf, ond cewch fy nghywiro ar hynny, mai Cymru yw’r unig ran o’r DU lle mae’r SRA yn gofyn am ostyngiadau o’r fath. Yn dilyn sylwadau gan reolwr gyfarwyddwr Virgin, Chris Green, fod bwriad Railtrack i uwchraddio llinell arfordir gorllewinol Lloegr wedi mynd ar chwâl, cawsom ein syfrdanu gan y toriad dilynol i wasanaethau, gan gynnwys y gwasanaeth rhwng Euston a Chaergybi a rhwng Caerdydd a Chaergybi. Dewisodd rhai Aelodau beidio â sefyll dros y Cynulliad yn yr etholiad nesaf oherwydd pwysau teithio. Yr wyf yn siŵr na fyddai gwahaniaeth gan Dafydd Wigley pe bawn yn ei enwi fel un o’r Aelodau hynny. Gwnaeth ddatganiadau cyhoeddus ynglŷn â phwysau teithio, fel y gwnaeth Gareth Jones. Nid mater personol yn unig ydyw, ond un sy’n effeithio ar lawer o ddarpar gwsmeriaid o’r Gogledd ers datganoli.

Diolch ichi am fod yn oddefgar, Lywydd.

Hoffwn gael sicrwydd gennych, Weinidog, y gwnewch eich gorau. A allaf hefyd gael sicrwydd ynglŷn â chynrychiolaeth o Gymru ar Network Rail a’r SRA, am nad ydym yn clywed digon ynghylch pwy sy’n gweithio ar ein rhan neu sut y maent yn gwneud hynny? A roddwch sicrwydd inni y gallwn deithio o’r gogledd i’r de ar y rheilffordd, fel y dylem fod yn gallu ei wneud.

Trafodaf bob pwynt yn gyflym. Cefnogaf yr hyn a ddywedasoch am Taith. Mae’n gwneud gwaith da yn y Gogledd. Nid masnachfraint Cymru a’r gororau yw’r unig fasnachfraint sy’n wynebu toriadau o 10 i 20 y cant yn ei chyllid. Mae rheilffordd Merswy yn yr un sefyllfa. Ni ddylwn ddefnyddio’r gair ‘toriadau’, oherwydd opsiynau a gynigiwyd i’r ymgeiswyr ydynt mewn gwirionedd. Yr ymgeiswyr fydd yn penderfynu sut y maent yn ymateb i’r opsiynau hynny.

Nid ni yw’r unig ran o’r DU sy’n wynebu toriadau. Mae masnachfreintiau arfaethedig eraill yn yr un sefyllfa. Yr wyf yn pryderu ynglŷn â’r gostyngiad disgwyliedig o dri neu bedwar yn nifer y trenau bob ffordd yn y Gogledd a oedd yn rhan o wasanaethau Hafren. O ran y llwybr rhwng Caerdydd a Chaergybi, mae’r Cynulliad wedi buddsoddi cryn dipyn o arian yn y llwybr hwnnw i wella’r gwasanaeth. Yr wyf yn ei ddefnyddio, fel y gwna Karen Sinclair ac eraill. Mae hynny wedi gweithio’n dda. Yr ydym wedi dangos ymrwymiad yn hynny o beth.

Yr wyf eisoes wedi trafod cynrychiolaeth ar yr SRA. Ni welaf pam na all Pwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth ofyn i’r swyddog sydd wedi ein cynrychioli ar yr SRA ddod i’r Cynulliad. Mae’r Cynulliad yn aelod o Network Rail. Mae tua 140 o aelodau o dan y trefniant hwnnw sy’n gwmni nad yw’n talu difidend. Denzil Jones yw’r swyddog a’n cynrychiolodd yn ei gyfarfod diweddar. Hoffwn roi sicrwydd ichi fy mod yn benderfynol o sicrhau ein bod yn gwneud popeth o fewn ei gallu i gael gwasanaeth rheilffordd o’r radd flaenaf i Gymru. Mae’r ffaith nad yw’r materion hyn o dan ein rheolaeth yn ychwanegu at fy rhwystredigaeth. Fodd bynnag, byddwn yn defnyddio’r holl bwerau a’r dylanwad sydd gennym i symud ymlaen.

The Minister realises that there will not be dancing in the streets of north Wales after this statement. In the 1970s, there were seven trains from Holyhead to Euston. Now, there are two or three—when they are running. I urge you, in the context of the part of your statement that we welcomed the most, to fight for more control for this Assembly over the SRA. Will you also press for part of the SRA’s funding, which at present is controlled by London, to be devolved under the Barnett formula?

Will you also ensure that we get 100 per cent of the linkage, as the Scottish Parliament does for its train responsibilities? That would give us about £130 million, rather than the £93 million that we get at present. It would make a significant difference to our forecasts and our ability to develop a proper train service in Wales, in contrast to what we do not get from the SRA at present.

Fel y dywedais mewn dadleuon blaenorol, yr wyf am gael y pwerau, ond yr wyf am gael arian digonol hefyd. Os gwneir hynny drwy fformiwla Barnett—ac yr ydym wedi astudio’r ffigurau—byddwn yn waeth ein byd o bosibl. Yr wyf yn barod i drafod hynny gyda chi, ond dyna fy marn i a barn fy swyddogion i. Yr ydym am gael y pwerau ac arian digonol i gyd-fynd â hwy. Mae hynny’n hollbwysig.

Cyhoeddodd Charles Clarke heddiw ei strategaeth ar gyfer addysg uwch yn Lloegr. Datganolir y rhan fwyaf o’r swyddogaethau sy’n effeithio ar addysg uwch yng Nghymru i’r Cynulliad. Yr ydym yn glir ynghylch buddiannau addysg uwch i’r unigolyn, i gymunedau ac i economi ehangach Cymru. Dyna pam mae’n flaenoriaeth gennym i ddatblygu polisi 10 mlynedd cydlynol a strategol ar gyfer y sector hwnnw—‘Ymgeisio yn Uwch’ a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2002. Mae strategaeth Llywodraeth y DU yn cyfateb yn sylweddol â’r un yr ydym eisoes yn ei gweithredu yng Nghymru. Mae’n nodi gweledigaeth sector wedi ei nodweddu gan ragoriaeth ac amrywiaeth. Mae’n gosod addysgu rhagorol ac ehangu mynediad fel amcanion allweddol i bawb. Mae’n cydnabod pa mor bwysig ydyw i bob sefydliad ddatblygu cryfder yn ei genhadaeth ddewisol, boed hynny’n ymchwil, yn addysgu neu’n drosglwyddo gwybodaeth. Mae’n cymeradwyo’r egwyddor bwysig bod yn rhaid i addysg uwch fod ar gael i bawb all gael mynediad iddi.

Mae un maes lle na ddatganolir polisi. Mae a wnelo â’r fframwaith ariannu i gynnal myfyrwyr. Yr wyf yn falch bod Llywodraeth ganolog wedi penderfynu o blaid yr ymagwedd y buom yn pwyso amdani ers cyhoeddi adroddiad Rees yn 2002, sef diddymu ffioedd dysgu ‘ymlaen llaw’ a chyflwyno cyfraniad gwaddol graddedigion, yn amodol ar incwm ar ddiwedd cwrs. Derbyniwn yr egwyddor, a sefydlwyd gan Rees, y dylai unigolion gyfrannu at gost eu haddysg, ochr yn ochr â buddsoddiad y Llywodraeth. Fodd bynnag, dylai hynny fod yn daladwy ar ôl y profiad addysg a chroesawn y trothwy ad-dalu mwy o £15,000. Mae hynny’n cael ei gynnig yn awr gan Charles Clarke.

Mae’r Papur Gwyn yn gwneud cynigion newydd ar gyfer ariannu addysg uwch, gan gynnwys system ffioedd newydd, diddymu ffioedd dysgu ymlaen llaw ac ailgyflwyno grantiau cynhaliaeth. Croesawn yn arbennig yr arolwg o incwm a gwariant myfyrwyr, a fydd yn anelu at sicrhau bod gan fyfyrwyr ddigon ar gyfer y pethau sylfaenol tra eu bod yn y brifysgol. Mae’r Llywodraeth hon yn y Cynulliad wedi rhoi ei system ei hun o gymorth i fyfyrwyr ar waith, a fydd yn parhau. Bydd angen i Gymru ymateb hefyd i amgylchiadau newydd ac efallai y bydd angen pwerau newydd arni i wneud hynny. Nid yw’r materion yn rhai syml. Fodd bynnag, dylai fod gan y Cynulliad y cyfle i wneud y penderfyniadau hyn ei hun, yn dilyn ymgynghori priodol yng Nghymru. Dyna pam fy mod yn falch bod Charles Clarke wedi dweud heddiw ein bod yn trafod y posibilrwydd o ddatganoli cyllid myfyrwyr i Gymru. Mae hwn yn faes cymhleth a byddwn yn parhau i drafod y manylion yn yr wythnosau i ddod. Rhydd hyn gyfle mawr newydd inni ddatblygu’r gwaith a ddechreuwyd gennym ar sicrhau cyfiawnder cymdeithasol, ehangu mynediad a sefydlu sector addysg uwch yn gryfach byth.

Nodaf y byddai cynigion y Papur Gwyn yn galluogi sefydliadau addysg uwch i godi ffioedd o fewn ystod a bennir gan y Llywodraeth, ynghyd â chynigion ar gyfer cymorth ychwanegol i’r rhai gwaethaf eu byd. Fel yr eglurais yn fy llythyr at Charles Clarke ym mis Rhagfyr, mae Llywodraeth y Cynulliad yn glir bod ffioedd dysgu ymlaen llaw, ac yn yr un modd, ffioedd ychwanegol, yn gweithio yn erbyn annog mwy o fyfyrwyr o’r cefndiroedd mwyaf difreintiedig i addysg uwch. Ni chaiff ffioedd ychwanegol eu cyflwyno tan 2006, sy’n rhoi digon o amser i gynnal trafodaethau difrifol yng Nghymru, ymhlith dysgwyr a sefydliadau addysg uwch, ar sut y gallai’r cynnig hwn fod yn berthnasol yng Nghymru neu beidio. Mae Charles Clarke yn rhannu cred y Cynulliad y dylai addysg uwch fod ar gael i bawb all elwa ohoni. Fodd bynnag, ni rannwn darged 50 y cant Llywodraeth y DU, y gellid ei gyrraedd heb newid cyfansoddiad ein myfyrwyr. Yr wyf wedi dewis canolbwyntio ar recriwtio o grwpiau cyfranogiad isel. Dyna pam y cyflwynasom grant dysgu’r Cynulliad. Ategwn hynny drwy gefnogi mesurau blaengar, a ddatblygwyd mewn partneriaeth ac a anelir at anghenion rhanbarthol. Yr ydym yn anelu at dargedu plant o oedran iau, yn ogystal â’r rhai yn y gymuned a’r rhai sydd eisoes mewn addysg bellach.

Er mwyn i ni gael ein hystyried yn llwyddiannus o ran ehangu mynediad, rhaid inni sicrhau hefyd fod pob myfyriwr yn cael profiad o ansawdd da. Dyna pam, yn gyffredin â Charles Clarke, yr ydym am feithrin rhagoriaeth mewn addysgu a dysgu. Yr ydym yn awyddus i ddatblygu a gwobrwyo rhagoriaeth mewn agwedd ar waith sefydliadau addysg uwch nas gwerthfawrogir ddigon a byddwn yn cydweithio’n agos â’r Adran Addysg a Sgiliau a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Lloegr. Mae’r cynigion ar statws prifysgol a phwerau dyfarnu graddau yn berthnasol i ni, a byddwn yn cydweithio’n agos â’r Adran Addysg a Sgiliau i’w datblygu. Er mwyn diwallu anghenion myfyrwyr anhraddodiadol, a galwadau cenhedlaeth o fyfyrwyr sy’n cyfrannu at gost eu haddysg, mae’n rhaid inni gynnig safonau uchel. Mae hynny wrth wraidd ‘Ymgeisio yn Uwch’. Fodd bynnag, pe bai problemau’n codi, mae’n bwysig iddynt gael eu trin yn sensitif ac yn deg. Dyna pam y cefnogaf y cynigion ar gyfer gweithdrefn gwyno annibynnol newydd. Rhaid i ansawdd addysg uwch fod y tu hwnt i amheuaeth. Heddiw, canolbwyntiais ar elfennau cynnal myfyrwyr strategaeth Lloegr, eu cyswllt ag ehangu mynediad, a’r agenda addysgu. Serch hynny, parhaf i ganolbwyntio ar ymchwil a defnyddio gwybodaeth i’r eithaf fel cryfderau ynddynt hwy eu hunain, wrth iddynt effeithio ar brofiad myfyrwyr ac fel rhywbeth sy’n cyfrannu at yr economi ehangach.

Croesawaf sefydlu Cyngor Ymchwil y Celfyddydau a’r Dyniaethau yn y DU, a fydd yn sicrhau cyfartaledd rhwng y pynciau hyn â’r gwyddorau. Rhaid inni gadw cyffelybrwydd safonau ymchwil ledled y DU. Nid ydym yn dymuno achub y blaen ar yr adolygiad o asesiad ymchwil. Fodd bynnag, parhawn i gynnal trafodaethau agos â chydweithwyr yn Lloegr i sicrhau nad yw eu cynigion ar gyfer mesur 6* o berfformiad ymchwil yn rhoi ein sefydliadau o dan anfantais.

Mae hon yn adeg gyffrous i addysg uwch. Seiliwyd ein strategaeth ar asesiad manwl o’r sector a’n hanghenion yng Nghymru. Erys hynny yn ganolbwynt ein polisi yng Nghymru, ac mae’r cynnydd a wnaed eisoes gyda’n hagenda ailgyflunio yn galonogol. Disgwyliaf i’r sefydliadau barhau i ganolbwyntio ar y gwaith pwysig hwn a fydd yn agor y drws i welliannau yn y dyfodol a rhagoriaeth ymhob maes. Mae strategaeth Lloegr yn cynrychioli pecyn cadarnhaol o gynigion, gan ddangos dylanwad y polisïau yr ydym yn mynd ar eu trywydd ac effeithiolrwydd ein perthynas â Llywodraeth y DU. Croesawaf y cyhoeddiad heddiw.

Yr ydym wedi wynebu sefyllfa ryfeddol dros yr ychydig wythnosau diwethaf, gydag uwch aelodau Llafur yn San Steffan yn briffio ac yn gwrth-friffio ynghylch pa un a fyddai unrhyw sôn am ddatganoli yn natganiad y Gweinidog yn San Steffan heddiw. Mae’n amlwg o’i ddatganiad bod y canoliaethwyr wedi ennill. Wrth wrando ar ddatganiad Charles Clarke, yr oedd fel pe na bai datganoli erioed wedi digwydd. Nid wyf erioed wedi gweld enghraifft mor amlwg o ‘ar gyfer Cymru—gweler Lloegr’, ers datganoli. Nid oedd sôn am Gymru fel gwlad ar wahân yn ei ddatganiad, a dim ond mewn ymateb i gwestiwn y cyfeiriodd at ddatganoli. Nid wyf yn gliriach ynghylch sut y bydd ei ddatganiad yn effeithio ar Gymru ar ôl datganiad y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes. Gallai peth o’r hyn a ddywedodd Charles Clarke fod wedi cael effaith bellgyrhaeddol. Dylem ystyried—a dyma fy nghais cyntaf i’r Gweinidog—ddadl lawn ar y mater hwn, unwaith y bydd hi a’i swyddogion wedi cael cyfle i ystyried ymhellach pa effaith y gallai cynigion Charles Clarke ei chael yng Nghymru. Yn amlwg nid ymgynghorwyd yn effeithiol â hi ymlaen llaw. Fodd bynnag, ceisiaf eglurhad hefyd ar y modd y bydd neu na fydd elfennau o gyhoeddiad San Steffan yn effeithio ar addysg uwch yng Nghymru. Dechreuaf gyda mater pwysig ethos. Dywedodd y Gweinidog fod strategaeth San Steffan yn cyfateb yn sylweddol ag ‘Ymgeisio yn Uwch’. Fodd bynnag, yr oedd rhannau o sylwadau Charles Clarke yn achosi pryder. Er enghraifft, yr oedd ei bwyslais ar waddol fel y dyfodol hirdymor ar gyfer ariannu prifysgolion ym Mhrydain yn swnio fel preifateiddio drwy’r drws cefn. A yw hynny’n ddadl dros leihau buddsoddiad y Llywodraeth mewn addysg uwch? Os felly, a yw’r Gweinidog yn ein gweld yn mynd ar hyd y ffordd honno? Os nad yw, yna beth yw’r dewis amgen hirdymor? Dywedodd Charles Clarke fod gennym eisoes sector addysg uwch amlhaenog, sy’n awgrymu nad yw’n gwneud gwahaniaeth os oes gennym elfennau elitaidd yn y sector. A yw’r Gweinidog yn cytuno â hynny? Credaf ei fod yn dderbyniol i gael prifysgolion ag arbenigeddau gwahanol, ond yng Nghymru nid ydym am i rai prifysgolion gael eu hystyried yn rhai gwell nag eraill yn yr hirdymor. O gofio iddi ddweud bod strategaeth Charles Clarke yn cyfateb yn sylweddol â’i strategaeth hi, hoffwn glywed ymateb y Gweinidog i hynny.

Ni fyddai neb yn gwneud llai na chroesawu’r gwaith o sefydlu cyngor ymchwil y celfyddydau a’r dyniaethau; mae’n gam cadarnhaol ymlaen. A yw’r Gweinidog a’i swyddogion wedi trafod sut y bydd y cyngor hwnnw yn gweithio? Pa effaith a gaiff Llywodraeth Cymru ar ei ddatblygiad yn y tymor hwy? Mae materion ynghylch y modd y mae’r cynghorau presennol yn gweithio a, chan fod hon yn fenter newydd, efallai y bydd cyfle i ymdrin â’r materion hynny cyn iddynt droi yn broblemau.

Yn ôl pob tebyg, bydd Charles Clarke yn creu yr hyn a elwir yn ‘rheolydd mynediad’ i Loegr. Cymeraf ei fod yn cael ei greu ar gyfer Lloegr, oherwydd nid oedd yn glir a oedd ar gyfer Lloegr neu ar gyfer Cymru a Lloegr. Rhannwn ymrwymiad y Gweinidog i ddenu mwy o bobl o gefndiroedd tlawd a difreintiedig i addysg uwch. Fodd bynnag, nid wyf yn siŵr ai rheolydd mynediad a biwrocratiaeth ychwanegol ar gyfer addysg uwch yw’r ffordd orau o gyflawni hynny. A wnaiff y Gweinidog egluro a gawn ni reolydd mynediad i Gymru, neu un ar gyfer Lloegr a Chymru, gan nad oedd hynny’n glir o sylwadau Charles Clarke? Os na chawn un—a gobeithio na chawn—yna a allai’r Gweinidog ddweud wrthym pa gamau y mae hi a’i swyddogion yn eu cymryd i sicrhau bod sefydliadau yng Nghymru yn ymdrin â’r agenda mynediad? Gwn ei bod yn ymrwymedig i’r agenda honno.

Yr wyf yn falch o glywed bod y Gweinidog yn credu y dylai’r Cynulliad gael y pŵer i wneud penderfyniadau ar gymorth i fyfyrwyr. Dywedodd Charles Clarke fod manteision ac anfanteision sylweddol wrth ddatganoli cyfrifoldeb dros y mater hwn i’r Cynulliad. A all y Gweinidog ymhelaethu ar y manteision a’r anfanteision hynny? Ymddengys efallai y bydd angen ein cefnogaeth arni er mwyn iddi gryfhau ei dadl wrth ddelio â Mr Clarke. A ddywed wrthym pryd y disgwylir i’r trafodaethau hynny ddod i ben? Os bydd deddfwriaeth yn deillio o’r Papur Gwyn hwn, mae’n siŵr y byddwn am fanteisio ar y cyfle hwnnw. I gloi, ar ôl gwrando ar Charles Clarke heddiw, fy ymateb oedd ‘Dewch yn ôl Estelle Morris, maddeuwn bopeth’. Byddwn yn ddiolchgar am ymateb y Gweinidog i’m pwyntiau.

Yr ydych wedi methu pwynt sylfaenol y datganiad ac araith Charles Clarke. Soniodd Charles Clarke am ddyfodol addysg uwch yn Lloegr. Yn fy natganiad i’r Cynulliad, eglurais pa faterion a fydd yn effeithio ar Gymru. Yr unig agwedd na chaiff ei datganoli i ni yw cymorth i fyfyrwyr. Felly, mae’n iawn holi Gweinidog y Cynulliad am y mater hwnnw; fodd bynnag, mae’r materion eraill yn faterion ar gyfer Lloegr.

Gweithreda addysg uwch mewn amgylchedd byd-eang. Dilynaf y newidiadau a wneir yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon er mwyn sicrhau ein bod ni yng Nghymru yn cyflawni’r ansawdd gorau o ran addysg uwch. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi cynyddu buddsoddiad mewn addysg uwch yn gyson. Bydd cynnydd dramatig o 20 y cant mewn arian rhwng 2003 a 2006.

Yn fy natganiad—yr oedd Helen Mary yn amlwg yn rhy brysur i wrando arno—dywedais y dylem gydnabod pwysigrwydd caniatáu i bob sefydliad ddatblygu ei genhadaeth ddewisol, boed hynny’n ymchwil, yn addysgu neu’n drosglwyddo gwybodaeth. Cred y Pwyllgor a minnau yn gryf yn hynny.

Dywedodd Sue Essex, wrth gloi ei datganiad heddiw, ei bod am gael y pwerau a digon o arian i gyd-fynd â hwy. Dyna’r mater allweddol. Yn wahanol i aelodau Plaid Cymru, sydd am gael pwerau ar bob cyfrif, pa bai hynny’n effeithio’n andwyol ar fyfyrwyr Cymru ai peidio, ni fyddwn yn ceisio pwerau ychwanegol oni fyddem yn hollol siŵr y byddai’r setliad yn fuddiol i Gymru.

Yn wahanol i Helen Mary Jones, a oedd yn amlwg â diddordeb ym manylion cyfansoddiadol y datganiad hwn ac a adawodd faterion cyfiawnder cymdeithasol a mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol tan ddiwedd ei chyfraniad, mynediad ac allgáu cymdeithasol yw’r flaenoriaeth yn fy natganiad i. Croesawaf y wybodaeth am ffioedd dysgu. Er nad effeithiodd yn uniongyrchol ar lawer o bobl o deuluoedd incwm is, yr oedd yn wrthanogaeth mawr, fel y nodwyd yn adroddiad Rees, i blant o gefndiroedd difreintiedig fynd ymlaen i gael addysg uwch. Er eich bod yn arwain ar y mater hwn fel y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, mae hefyd yn berthnasol i’r portffolio iechyd, yn enwedig o gofio’r cynnydd dramatig yn nifer y myfyrwyr ym meysydd iechyd, addysg feddygol, nyrsio ac ati. Mae arfer da o ran gwella mynediad yng Nghymru, yn enwedig yn ysgol feddygol Ysbyty Athrofaol Cymru, sydd wedi gwella mynediad o rai cymunedau penodol ger Caerdydd. Mae’n bwysig ymestyn yr arfer da hwn ledled Cymru. Gwnaed cynnydd da ar fynediad i raddedigion i’r ysgol feddygol yn Abertawe—a bydd hynny gennym yn fuan yn y Gogledd. A wnewch chi weithio gyda’r Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i sicrhau bod egwyddorion allweddol mynediad yn ymestyn ar draws y sbectrwm addysgol, ac nad ydynt yn ymwneud â’r materion hynny a gysylltir â’ch portffolio chi yn unig?

Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi canolbwyntio ar gynnig cyfleoedd i gyfranogwyr anhraddodiadol addysg. Yr wyf am sicrhau y cynigir yr un cyfleoedd i’r rheini sydd am ymuno â’r proffesiwn iechyd ag a gynigir i unrhyw broffesiwn arall. Felly, mae materion mynediad yn bwysig. Mae cynigion cyffrous ar gyfer ehangu addysg feddygol ledled Cymru, ac mae Jane Hutt a minnau wedi cydweithio’n agos ar hyn. Parhawn i gydweithio’n agos ar y bwriad i uno Prifysgol Caerdydd a Choleg Meddygaeth Prifysgol Cymru i sicrhau bod gan Gymru gyfan fynediad i addysg feddygol. Y pwynt pwysig yw bod yn rhaid inni greu cyfleoedd atyniadol er mwyn annog pawb sy’n dod o deuluoedd incwm isel ac a allai elwa ar addysg uwch i fynd ymlaen i addysg uwch. Rhaid inni sicrhau nad yw’r rheini sydd ar yr incwm isaf yn brin o arian o’r cychwyn cyntaf. Yr wyf yn falch fod penderfyniadau cadarn adroddiad Rees, a gynhyrchwyd dwy flynedd yn ôl, wedi dylanwadu’n amlwg ar gyhoeddiad Charles Clarke heddiw. Cyflwynodd yr union un cynigion. Ystyriwch yr holl dystiolaeth a gyflwynwyd gan fyfyrwyr ac eraill gerbron grŵp Rees ar sut i wella ansawdd eu bywydau drwy dderbyn yr angen i ariannu addysg uwch yn effeithiol. Felly yr ydym am barhau ar y cynsail ein bod, yng Nghymru, yn annog y rheini o’n cymunedau incwm isaf i fynd ymlaen i addysg uwch. Mae’r cynigion hyn yn sicrhau canlyniad cyfartal. Bydd graddedigion yn elwa ar y profiad a’r addysg a, phan fyddant mewn sefyllfa ariannol well—a chodwyd y trothwy ar gyfer ad-dalu o £10,000 i £15,000 yn y cynigion hyn—dim ond wedyn y byddant yn dechrau ad-dalu. Dyma agenda cyfiawnder cymdeithasol sy’n canolbwyntio ar fynediad.

Mae’r datganiad hwn yn codi mwy o gwestiynau nag yw’n rhoi atebion. Hoffwn longyfarch y Llywodraeth ar ei therminoleg. Yr wyf yn siŵr y bydd myfyrwyr yn falch iawn o glywed y byddant yn talu cyfraniad gwaddol graddedigion yn amodol ar incwm ar ddiwedd eu cwrs. Efallai, er mwyn symleiddio hynny i’r Aelodau, gallwn ei alw yn dreth. Yr oedd dryswch ddoe a’r sibrydion i’r wasg o adrannau’r Llywodraeth—ni wyddom a ddaethant o Gaerdydd, o Swyddfa Cymru neu’r Adran Addysg a Sgiliau—yn eithriadol o niweidiol. Cododd obeithion myfyrwyr yng Nghymru y gallai rhywbeth gwahanol ddigwydd yng Nghymru un eiliad gan chwalu’r gobeithion hynny yr eiliad nesaf.

Fel Aelod o’r Cynulliad, yr oeddwn yn siomedig iawn bod Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Peter Hain, wedi dewis gwneud ei ail swydd ym Mrwsel ddoe, pan fyddai wedi bod yn well i ni ei gael ef yma, yn datrys y broblem rhwng adrannau’r Llywodraeth yng Nghaerdydd a San Steffan. Beth yw diben cael Ysgrifennydd Gwladol Cymru os bydd yn diflannu, pan fydd ei angen, i wneud ei ail swydd fel Gweinidog dros Ewrop ym Mrwsel? Mae’r Blaid Lafur wedi siomi pobl Cymru mewn mwy nag un ffordd yn hynny o beth.

Yr oedd pawb yn disgwyl rhyw gyhoeddiad mawr o ganlyniad i sibrydion ddoe, ond dim ond cyfeiriad amwys a wnaeth Charles Clarke at Gymru. Yr oedd hynny’n canu cloch gyda phobl Cymru a’r Aelodau yma.

Hoffwn atgoffa’r Gweinidog o addewidion ei phlaid yn 1997? Dywedodd y Blaid Lafur na fyddai’n cyflwyno ffioedd dysgu, ac eto fe wnaeth. Dywedodd, yn 2001, na fyddai’n cyflwyno ffioedd ychwanegol—yn wir, cafodd Charles Clarke ei ddyfynnu yn dweud nad yw’n hoffi ffioedd ychwanegol—ac eto mae eich plaid, Weinidog, bellach wedi ymrwymo iddynt. Mae eich plaid wedi torri ei haddewidion ar gyllid myfyrwyr ers iddi ddod i rym yn 1997.

Cyfyd sawl cwestiwn o’ch datganiad ac o ddatganiad Charles Clarke yn San Steffan. Yn gyntaf, o ran ffioedd ychwanegol, a allwch gadarnhau y caiff y 21,000 o fyfyrwyr o Gymru sy’n dewis astudio y tu allan i Gymru eu gorfodi i dalu ffioedd prifysgol ychwanegol? A allwch gadarnhau hefyd a fydd problemau i’r 28,000 o fyfyrwyr nad ydynt o Gymru sy’n dewis croesi’r ffin ac astudio yng Nghymru, yn enwedig os caiff eich Llywodraeth y pŵer i gyflwyno ffioedd ychwanegol ond yn penderfynu peidio â gwneud hynny? Gallai nifer sylweddol o bobl ifanc ddewis astudio yng Nghymru wedyn yn syml gan mai dyma’r opsiwn rhatach. Os datganolir y pŵer i benderfynu ar ffioedd ychwanegol i Gymru, ac y penderfynwch beidio â bwrw ymlaen â hwy, a gadarnhewch y bydd bwlch ariannu ar gyfer prifysgolion yng Nghymru, na fyddant yn gallu codi ffioedd ychwanegol, o’u cymharu â’r rhai yn Lloegr a fydd yn gallu gwneud hynny? Sut y byddech yn llenwi’r bwlch hwnnw? Dylid cefnogi myfyrwyr o Gymru sy’n dewis astudio rywle arall yn y Deyrnas Unedig yn hynny o beth; nid wyf yn hoffi’r syniad o fyfyrwyr yn cael eu gorfodi i aros gartref: yr ydym am iddynt ehangu eu gorwelion. A allwch gadarnhau y caiff ffioedd ychwanegol eu talu ymlaen llaw i’r myfyrwyr hynny, sef tua £3,000 fesul blwyddyn academaidd, yn ychwanegol at y ffioedd dysgu ymlaen llaw o tua £1,125 a godir ar hyn o bryd?

A wnewch chi sylw hefyd ar effaith y newidiadau a gyhoeddwyd heddiw? Efallai y gallech gadarnhau—fel y dywedodd Charles Clarke y prynhawn yma yn Nhŷ’r Cyffredin—y gallai hyn o bosibl arwain at gynnydd mewn dyledion myfyrwyr gan greu gwrthanogaeth i fyfyrwyr? Os bydd gwrthanogaeth yn deillio o newidiadau heddiw, pa fyfyrwyr fydd yn penderfynu peidio â mynd ymlaen i addysg uwch yn eich barn chi, a beth fydd yr effaith ariannol ar fyfyrwyr? Mae rhai adroddiadau wedi amcangyfrif y bydd y ddyled bosibl oddeutu £21,000 fesul myfyriwr. Pan gefais fy ethol i’r sefydliad hwn yn 1999, dywedais ein bod yn llithro tuag at enghraifft Awstralia o addysg uwch: mae myfyrwyr yn gadael yno gyda dyledion rhwng £15,000 ac £20,000. Gweiddodd aelodau o’r Blaid Lafur ar fy nhraws am godi bwganod. Ofnaf imi gael fy mhrofi’n iawn: mae’n gywilyddus bod myfyrwyr yn gadael prifysgol gyda dyledion o’r fath.

Dywedodd Charles Clarke y byddai’r rheolydd mynediad yn cydweithio â Chyngor Cyllido Addysg Uwch Lloegr. A gadarnhewch y bwriadwch gyflwyno rheolydd mynediad tebyg i gydweithio â Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru? Bydd y rheolydd mynediad yn Lloegr yn effeithio ar fyfyrwyr Cymru waeth beth fydd yn digwydd, oherwydd y 21,000 o fyfyrwyr sy’n dewis astudio y tu allan i Gymru. Er mwyn iddynt gael mynediad i addysg uwch yn Lloegr, cânt eu barnu yn ôl rhyw feini prawf mympwyol. Mae’r meini prawf hynny—yr hoffai’r Gweinidog wneud sylw arnynt efallai—yn cynnwys asesu’r addysg a gafodd rhieni myfyrwyr. Bydd pa un a fydd pobl ifanc yn mynd ymlaen i addysg prifysgol yn Lloegr yn dibynnu ar pa un a gafodd eu rhieni y cyfle hwnnw pan oeddent yn ifanc. Mae hynny’n sefyllfa ryfeddol.

I gloi, Weinidog, mae eich plaid wedi rhoi mwy o fyfyrwyr mewn dyled. Mae eich plaid yn trethu talent ifanc ein cenedl ac ni all edrych ym myw llygaid myfyrwyr, gan ei bod wedi methu â chadw ei haddewidion. Yr ydych chi a’ch cyd-aelodau yn San Steffan wedi siomi llawer o bobl ifanc.

Pan fyddwch wedi gorffen ymagweddu ac wedi ailddarllen yr hyn a ddywedasoch heddiw, ar ôl ichi gael y cyfle i ddarllen y ddogfen yn iawn, fe welwch eich bod yn anghywir. Ymhelaethaf ar dair o’ch themâu. Yn gyntaf, condemniwyd y derminoleg a ddefnyddiwyd gan y grŵp annibynnol ar galedi myfyrwyr gennych yn annheg. Defnyddiais y derminoleg honno yn fy natganiad gan ei bod yn adlewyrchu casgliad y grŵp hynod o effeithiol hwnnw, a eglurodd y dylai’r Llywodraeth ystyried ad-dalu ar ôl derbyn addysg. Gwnaethom gefnogi, a pharhawn i gefnogi’r egwyddor honno. Yn ail, gwrthodaf unrhyw awgrym y bu problemau rhwng Llundain a Chaerdydd. Yn eironig, er y bu cryn ddyfalu dros yr ychydig wythnosau diwethaf, bûm yn dawel hyderus y byddai fy natganiad heddiw yn adlewyrchu’r ddealltwriaeth ddofn a’r deialog rhwng Charles Clarke a minnau o ran sicrhau bod y pwerau inni gyflwyno ein hagenda yng Nghymru bellach yn cael eu hystyried i’w trosglwyddo. Deallaf eich gwrthwynebiad i hynny oherwydd nid ydych am gael pwerau ychwanegol i Gymru. Mae hon yn fuddugoliaeth i ddatganoli gan ei bod yn dangos y gallwn gydweithio, y gallwn benderfynu ar y pwerau cywir i Gymru, ac y gallwn gynnal y deialog cywir gyda Llywodraeth y DU—

Atebwch y cwestiynau.

Yr wyf yn ateb y cwestiynau—[Torri ar draws.]

Y pwynt pwysig yw na chaiff unrhyw ffioedd ychwanegol eu cyflwyno ymlaen llaw; cânt eu hychwanegu at y cyfraniad yn amodol ar incwm. Dyna ymagwedd Charles Clarke ac yr oedd yn glir yn ei ddatganiad. Rôl y rheolydd mynediad fydd sicrhau bod y prifysgolion hynny y caniateir iddynt godi ffioedd ychwanegol yn dangos bod ganddynt strategaethau clir i annog pobl o gymunedau incwm isel i ddod yn fyfyrwyr ac i sicrhau bod bwrsariaethau a chyfleoedd eraill ar gael. Rhoddir ystyriaeth i broblemau rhieni nad ydynt wedi elwa ar addysg uwch; bydd hynny’n ehangu mynediad. Ni ddaw’r cynigion hyn drwodd mewn deddfwriaeth tan 2006. Os byddaf yn parhau i fod yn Weinidog bryd hynny, byddaf yn dadlau i sicrhau na fydd y system newydd mewn unrhyw ffordd yn anfanteisiol i sefydliadau addysg uwch Cymru, sydd â chryfderau aruthrol.

I gloi, yr ydym yn awyddus i fyfyrwyr ddewis Cymru fel dewis cyntaf ar gyfer eu haddysg, ond mae’r ffordd y cyflwynasom grant dysgu’r Cynulliad yn egluro nad ydym am ffrwyno uchelgais unrhyw un sydd am gael ei addysgu yn rhywle arall, boed hynny o fewn y DU neu’r tu allan. Dyna pam bod grantiau dysgu’r Cynulliad ar gael i fyfyrwyr o Gymru ble bynnag y maent yn astudio. Yr ydych yn fwriadol yn ceisio codi ofn ar fyfyrwyr yng Nghymru drwy awgrymu y bydd llai o ddewis ganddynt. Yr wyf yn ehangu’r cyfleoedd i fyfyrwyr yng Nghymru a pharhaf i wneud hynny.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu ymrwymiad parhaus y Gweinidog i addysgu rhagorol ac ehangu mynediad, ond cyflawni hynny sy’n bwysig. Gŵyr pob un ohonom mai strategaeth addysg uwch sydd wrth wraidd sicrhau dyfodol ffyniannus i Gymru. Addysg uwch yw un o’r buddsoddiadau pwysicaf ar gyfer ein dyfodol. Fodd bynnag, o’r datganiad heddiw—ac mae angen llawer mwy o fanylion arnom o hyd ynghylch y cynigion—ymddengys i mi fod y cydbwysedd yn symud tuag at y myfyriwr yn talu am addysg uwch. A dderbyniwch y bydd dyledion myfyrwyr yn cynyddu ac, at hynny, y bydd baich trymach ar ferched, sydd eisoes yn ennill 38 y cant yn llai na dynion? Er gwaethaf y sibrydion i’r wasg, ni wyddom o hyd sut y byddwn ni yng Nghymru yn gwneud penderfyniadau drosom ni ein hunain. Pan ofynnwn am bwerau, rhaid inni sicrhau bod gennym yr arian i ariannu ein penderfyniadau. A wnaiff y Gweinidog nodi faint o arian fydd ei angen arnom i ariannu’r system addysg uwch? Ymddengys ein bod yn symud tuag at system ddwy haen. A yw’r Gweinidog yn derbyn bod addysg prifysgol yn gynyddol ar gyfer y cyfoethog ac nid ar gyfer y talentog?

Yr wyf yn falch ichi wrthod targed y DU o 50 y cant, er na wnaethoch hynny yr wythnos diwethaf, pan ofynnais ichi. Cefnoga Democratiaid Rhyddfrydol Cymru eich ymrwymiad. Fodd bynnag, dylid cydnabod mai dim ond am fod llefarydd addysg dros y Democratiaid Rhyddfrydol wedi gofyn yn San Steffan beth fyddai’n digwydd yng Nghymru y daeth mater Cymru i’r amlwg yn y Senedd heddiw. Yr ydym yn blaid gydgysylltiedig, a gwyddom beth a wnawn. Gadewch inni gael ateb i’r modd y cawn y pwerau hyn, a’r modd y talwn amdanynt.

Nid oedd materion a oedd yn ymwneud â Chymru yn y datganiad gan mai datganiad ar y strategaeth ar gyfer Lloegr ydoedd. Mae’n bwysig bod yr Aelodau yn sylweddoli hynny. Dywedodd Charles Clarke hynny yn ei ddatganiad. Yr oedd yr enghreifftiau a ddefnyddiwyd yn y datganiad yn dod o Loegr, cyfeiriwyd at weithio gyda Chyngor Cyllido Addysg Uwch Lloegr, ac yr oedd y canolbwynt drwy gydol y datganiad ar faterion i Loegr. Dim ond rhai pwyntiau sydd yn y strategaeth nad ydynt yn ymwneud â Lloegr yn unig: er enghraifft, lle y dywed bod goblygiadau i’r hyn a wneir o ran ymchwil y DU, nid yn unig i Loegr, ond hefyd i’r gweinyddiaethau datganoledig ac felly, y cânt eu trafod yn briodol gyda’r gweinyddiaethau hynny.

Mae cymorth i fyfyrwyr yn broblem i ni hefyd gan ein bod ar hyn o bryd ynghlwm wrth yr un dulliau gwaith. Cawn ddadl lawn ar hyn yn y Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar ddiwedd Chwefror, pan neilltuir cyfarfod cyfan i ystyried materion addysg uwch. Cytunaf â’ch pwynt, Mick, ynghylch pŵer a phunnoedd. Yr ydym am sicrhau y cawn y setliad cywir i Gymru. Rhaid inni sicrhau, os rhoddir pwerau i ni yng Nghymru, y byddwn yn elwa arnynt. Yr wyf yn awyddus i gael pwerau i Gymru i’n helpu i gyflwyno ein hagenda, ond nid wyf mewn unrhyw ffordd o blaid rhoi pwerau i Gymru mewn gwactod. Os gellir rhoi sicrwydd i Charles Clarke a minnau y gallwn wneud hyn yn gywir, er budd gorau Cymru, Llywodraeth y DU, a myfyrwyr yn gyffredinol, yna gweithredwn y broses ar gyfer trosglwyddo’r pŵer hwn. Fodd bynnag, rhaid gwneud llawer o waith cyn inni gyrraedd y pwynt hwnnw.