Yr wyf wrth fy modd fy mod yn gallu agor y ddadl hon o eiddo Plaid Geidwadol Cymru sy’n galw am ddatganoli mwy o bwerau i ysgolion, gan gynnwys y dull o reoli ysgolion a’r rheolaeth ariannol sydd ganddynt. Diolchaf i’r Trefnydd am aildrefnu busnes y Llywodraeth heddiw i’w gwneud yn bosibl cynnal y ddadl hon. Nid ydym yn cefnogi gwelliant 1 y Llywodraeth gan nad yw’n ychwanegu dim at y cynnig ac mae braidd yn ddisynnwyr.

Yn ystod fy amser yn Aelod o’r Cynulliad, bu’n fraint gwasanaethu ar dri Phwyllgor addysg yn y Cynulliad. Gwelais dri Gweinidog a oedd yn gyfrifol am addysg yn llunio polisïau, cynlluniau a mentrau ar gyfer ein gwasanaeth addysg ar sail egwyddor elfennol, sef egwyddor ‘y Gweinidog a ŵyr orau’. Yr egwyddor honno o orchymyn a rheoli, sy’n glynu wrth hen ddelfrydau sosialaidd o gynllunio canolog, yw nod amgen y Llywodraeth hon a gaiff ei gyrru gan y Rhyddfrydwyr a’i harwain gan Lafur. Mae model amgen ar gyfer darparu yng Nghymru, sy’n seiliedig ar yr ysgol fel uned allweddol y darparu hwnnw. Dylem ddechrau â’r egwyddor sylfaenol mai penaethiaid ysgol a llywodraethwyr sydd yn y sefyllfa orau i wneud penderfyniadau yn unol ag amgylchiadau penodol eu hysgolion ac anghenion y cymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Rôl briodol Llywodraeth yw darparu’r adnoddau a’r cyfeiriad cyffredinol heb ymyrraeth beunyddiol. Rheoli problemau ymddygiadol, disgyblaeth a gwahardd disgyblion, er enghraifft, yw un maes mewn bywyd pob dydd y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru a Llywodraeth y DU wedi ymyrryd ynddo. Mae targedau ar gyfer gwahardd sydd â’r amcan o leihau nifer y gwaharddiadau parhaol yn rhoi lloches i’r rhai na ellir eu dysgu, am ba reswm bynnag, mewn ysgol. Gwaetha’r modd, ymddengys bod y Gweinidog yn credu bod pob disgybl yn gallu aros yn yr ysgol a chael ei ddysgu yn yr ystafell ddosbarth. Camsyniad gan y Llywodraeth yw hwnnw. Nid yw’n wynebu’r realiti y mae ysgolion yn ei wynebu bob dydd.

Credaf yn gryf fod amddiffyn gweithwyr proffesiynol a disgyblion yn ein hysgolion yn ddyletswydd sydd wedi’i gosod yn bendant ar ysgwyddau penaethiaid ysgol a llywodraethwyr. Eu dyletswydd hwy ydyw ac, felly, dylem adael iddynt fynd ymlaen heb ymyrraeth gan Lywodraeth. Mae cyflwyno targedau ar gyfer gwahardd i leihau nifer y gwaharddiadau parhaol o un rhan o dair yn enghraifft amlwg o’r angen y mae’r Llywodraeth yn ei deimlo i ymyrryd bob dydd. Mae hynny’n codi rhagdybiaeth yn erbyn gwaharddiadau parhaol lle y gallai ysgol fod wedi gwneud y penderfyniad hwnnw.

Drwy gymysgu rhwng diwygio adeiladol ac ymyrraeth, mae methiant y Llywodraeth wedi mynd y tu hwnt i ddisgyblaeth mewn ysgolion. Dylai Cymru fodern adael i ysgolion fynd â’r maen i’r wal a llunio eu ffawd eu hunain. Dylent fod yn gyfryngau i newid yn eu hysgolion eu hunain ac nid yn deganau yn nwylo Gweinidogion llywodraeth. Gŵyr ysgol beth yw ei blaenoriaethau a sut y dylid rheoli’r llwyth gwaith. Fodd bynnag, bydd y cytundeb diweddar ar lwyth gwaith, a gefnogwyd gan y Gweinidog, yn cyfeirio arian yn unol â dymuniadau awdurdodau addysg lleol. Er nad yw pob ysgol yn wynebu beichiau gweinyddol anferth, maent i gyd yn wynebu beichiau eraill, y maent yn ei chael yn anodd ymdrin â hwy bob dydd, fel anawsterau wrth ddarparu cymorth ar gyfer anghenion addysgol arbennig, cynnal y cwricwlwm a sgiliau allweddol.

Os yw’r Llywodraeth yn dymuno glynu wrth y polisi yn y Ddeddf Addysg 2002, caniateir i ysgolion eistedd ar amryw o fforymau cyllideb gyda’r awdurdodau addysg lleol. Bydd hynny’n hunllef fiwrocrataidd anferth ac yn fodd arall i’r Llywodraeth ymyrryd yn y gwaith o redeg ein hysgolion o ddydd i ddydd. Byddwn yn gorfodi penaethiaid ysgol i gwrdd yn rheolaidd ag AALl i drafod blaenoriaethau cyllideb a pha faint o arian y mae arnynt ei angen. Mae ysgolion yn gwybod eisoes beth yw eu blaenoriaethau a pha faint o arian y mae arnynt ei angen. Byddai’n dda ganddynt fod heb yr hunllef fiwrocrataidd honno. Fodd bynnag, os yw’r Llywodraeth yn dymuno lliniaru’r baich drwy’r pecyn newydd a gyhoeddwyd, dylid cynnig pecyn o gyllid wedi’i bridiannu i’r holl ysgolion er mwyn penderfynu sut y dylid ymdrin â’r beichiau hynny.

Os ydym o ddifrif ynghylch lliniaru’r holl feichiau, beth bynnag ydynt, gan yr ysgolion y mae’r gallu a’r medr i fynd i’r afael â’r beichiau hynny. Fodd bynnag, mae’r Llywodraeth hon yn credu yn y gair cysurus braidd o ‘bartneriaeth’. Defnyddir y bartneriaeth rhwng y Llywodraeth ac AALl i gyfiawnhau dull o weithredu sy’n golygu mai llywodraeth leol sy’n pennu’r blaenoriaethau a bod ysgolion yn teimlo eu bod wedi’u hallgáu. Rhaid herio’r model llywodraethu hwnnw am nad yw’n gweithio. Mae angen ei ddiwygio, yn yr un modd â’r berthynas rhwng AALl ac ysgolion yn Lloegr.

Er mwyn datblygu ysgolion sy’n hyblyg ac yn arloesol, rhaid wrth gyllid sicr. Dylai newid yn y berthynas rhwng AALl ac ysgolion gynnwys cyllid a bridiannwyd, fel y darperir yn y Ddeddf Addysg 2002. Byddai cyllidebau a bridiannwyd, sy’n caniatáu tryloywder a sicrwydd, ar sail cylch cyllido tair blynedd, yn fodd i alluogi cyrff llywodraethu a phenaethiaid ysgol i gynllunio’n fwy effeithiol. Mae undebau dysgu ac ysgolion wedi bod yn galw am hynny. Fodd bynnag, mae’r Gweinidog yn gwrthod gwrando am fod arni ofn tramgwyddo Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae clymu Llywodraeth Cynulliad Cymru wrth bartneriaeth barhaus â llywodraeth leol yn caniatáu i awdurdodau lleol bylu unrhyw fath o feirniadaeth pan ydynt yn adolygu’r dull o gyllido ysgolion. Gwelsom hynny yn ystod yr adolygiad o gyllid yng Nghaerdydd. Mae’r Gweinidog wedi gwrthod cynnig unrhyw feirniadaeth am fod y Llywodraeth yn teimlo nad yw’n gyfrifoldeb iddi hi. Mae am ganiatáu i lywodraeth leol benderfynu ar hynny. Nid yw hynny’n gynnig o gymorth i ysgolion, y mae arnynt angen cefnogaeth lwyr gan y Llywodraeth i gyflawni eu gwaith. Dylai awdurdodau lleol drosglwyddo’r symiau mwyaf posibl ar ffurf cyllidebau dirprwyedig, ac nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd.

Pe rhoddid hyblygrwydd ariannol i ysgolion, gallem ganiatáu iddynt weithredu cwricwlwm mwy hyblyg yn unol â’u blaenoriaethau a’r hyn sydd o bwys ganddynt yn lleol. Gallai ysgolion ddechrau arbenigo mewn pynciau a dod yn batrymau o ragoriaeth mewn meysydd pwnc penodol. Mae Charles Clark yn gefnogwr mawr i ddatblygu ysgolion arbenigol yn Lloegr. Cofnodir bod Tony Blair wedi dweud nad gelyn i gyfiawnder cymdeithasol yw diwygio, ond llwybr ato. Os yw’r Llywodraeth Cynulliad Lafur mor hoff o gyfiawnder cymdeithasol, gallai ddarparu ar gyfer ysgolion arbenigol, caniatáu i ysgolion ddatblygu arbenigaethau mewn pynciau penodol a chyflwyno’r rhagoriaeth wirioneddol y mae arnom ei hangen yn y system addysg.

Nid oes gan y Llywodraeth hon nac uchelgais na dychymyg. Mae’n ymffrostio mewn cynnydd mawr mewn gwariant, ond ni all ddangos sut y trowyd hynny’n fuddsoddiad go-iawn. Mae’r Gweinidog yn siŵr o ymffrostio’n ddiweddarach bod cyllidebau’n codi’n uwch ac yn uwch. Er hynny, am ryw reswm, nid ymddengys bod arian yn sefyll yng nghyllidebau dirprwyedig ysgolion. Gall ysgolion weld cynnydd yn eu cyllideb, os ydynt yn ffodus, o ryw 5 y cant. Fodd bynnag, mae’n siŵr y bydd y Gweinidog yn dweud yn ddiweddarach o faint y bydd y gyllideb addysg yn cynyddu yn y tair blynedd nesaf—o ryw 30 y cant, yr wyf yn amau. Os felly y mae, pam nad yw ysgolion yn gweld yr arian hwnnw yn eu cyllidebau dirprwyedig? Mae un ai’n diflannu yn yr awdurdodau lleol, neu mae’n diflannu yn y nifer fawr o gynlluniau a photiau sy’n dod i feddwl y Llywodraeth o bryd i’w gilydd. Bydd y Llywodraeth yn meddwl am gynllun a menter i fynd i’r afael â’r naill broblem a’r llall, a bydd hynny’n galw am fiwrocratiaid a chyllid. Mae arian yn diflannu’n rhwydd i amryw o botiau a chynlluniau y mae’r ysgolion yn ei chael yn anodd ymgeisio iddynt, lle y mae’r cylchoedd ymgeisio’n gymhleth a’r meini prawf yn gaeth a theimlant nad oes cyfle iddynt dderbyn yr arian i wneud y gwaith. Weinidog, pe byddem yn sicrhau bod yr arian hwnnw wedi’i bridiannu a bod rhagor o arian yn cael ei roi mewn cyllidebau prif ffrwd a llai mewn cynlluniau unigol a allai newid o’r naill Weinidog i’r llall ac o flwyddyn i flwyddyn, byddai cyfle gan ysgolion i wario’r arian hwnnw yn unol â’u blaenoriaethau.

Yn olaf, cyflawnwyd ychydig o fân bethau yn y tair blynedd a hanner diwethaf, ond dim mwy na hynny: mân bethau. Nid ydym wedi cyflwyno’r diwygio go-iawn sydd ei angen i ysgolion weithio’n effeithiol yng Nghymru. Nid ydym wedi cyflwyno’r cymorth a’r gefnogaeth sy’n angenrheidiol ar gyfer penaethiaid ysgol sy’n ei chael yn anodd rhedeg eu hysgolion oherwydd ymyrryd cyson. Dylem gymryd grym, awdurdod, cyfrifoldeb a rheolaeth ariannol oddi wrth y Cynulliad ac awdurdodau lleol a’u datganoli i ysgolion.

Mae ysgolion eisoes yn meddu ar bwerau a chyfrifoldebau helaeth a sylweddol a arferir gan gyrff llywodraethu a phenaethiaid ysgol. Ledled Cymru, gwneir hynny mewn partneriaethau effeithiol rhwng awdurdodau addysg lleol ac ysgolion. Nid oes dwywaith nad yw hynny’n codi safonau ac yn sicrhau addysg well i’n plant. Cawn dystiolaeth i hynny’n gyson yn yr ystadegau a ddarperir. Mae enghreifftiau lawer ym mhob etholaeth o’r bartneriaeth effeithiol hon. Mae hynny’n cynnwys Dwyrain Casnewydd, lle y mae bron bob ysgol wedi sicrhau nodau ansawdd, er enghraifft, am safonau uchel mewn addysg. Ceir cynllun adfer darllen a gydnabyddir gan lawer i hybu llythrennedd, ac mae hwnnw’n gweithio’n dda. Mae’n canfod disgyblion sydd â phroblemau’n gynnar ac yn darparu hyfforddiant arbenigol ar gyfer athrawon ac mae wedi sicrhau canlyniadau diamheuol a gydnabyddir yn eang. Dyna ddwy enghraifft yn unig o awdurdodau addysg lleol sy’n rhoi cynlluniau lleol ar waith ledled yr awdurdod i weithredu’r strategaethau hynny, ac mae’r canlyniadau’n drawiadol. Mae awdurdod addysg lleol a chanddo wybodaeth am amgylchiadau lleol—a’r adnoddau i ddatblygu trosolwg gan gadw’r amgylchiadau lleol hynny mewn cof—yn gallu llwyddo i ffurfio partneriaethau ag ysgolion a’u rhoi ar waith ar lawr gwlad.

Mae record i brofi bod y system hon o bartneriaeth rhwng awdurdodau lleol ac ysgolion yn mynd â’r maen i’r wal. Beth yw’r dewis arall a gynigir? Nid yw’n fawr mwy na dogma Dorïaidd hen-ffasiwn a wrthodir yn barhaus yn y blwch pleidleisio ac sy’n methu â chydnabod gwerth partneriaethau o’r fath, gan beryglu’r posibilrwydd o lwyddiant yn y dyfodol. Mae’n ddogma sy’n ceisio mwy o arwahanrwydd i ysgolion wrth reoli eu busnes yn hytrach na’u galluogi i fwynhau manteision dull gweithredu ehangach.

Yr ydych newydd ymosod yn llym ar bolisïau’ch plaid eich hun yn San Steffan. Mae’ch plaid yn San Steffan yn dilyn yr union fath o bolisi â’r un yr wyf fi’n ei awgrymu; hynny yw, caniatáu mwy o ymreolaeth a rhyddid i ysgolion. Nid wyf am swnio fel petawn yn Blairydd, ond mae Mr Blair wedi bod yn gwneud yr union beth yr ydych chi wedi ymosod arno.

Nid wyf yn derbyn hynny. Yr oeddwn yn disgrifio dull gweithredu Llywodraethau Ceidwadol blaenorol, ac nid unrhyw weinyddiaeth Lafur. Yr ydym yn bwrw ymlaen ag agenda neilltuol yng Nghymru, yr wyf yn falch ohoni.

A wnewch ildio?

Gwnaf ildio i Lorraine Barrett.

A ydych yn cytuno mai’r Llywodraeth Lafur yn San Steffan a roddodd gyfle i Gymru benderfynu ar y materion hyn drosti’i hun? Mae’r hyn y mae Lloegr am ei wneud yn iawn, ond yr ydym yn penderfynu drosom ein hun beth yr ydym yn ei wneud yng Nghymru.

Cytunaf â’r pwynt effeithiol hwnnw, yn enwedig gan fod y Ceidwadwyr yn dal i fethu â chydnabod diben datganoli. Beth yw diben dogma Dorïaidd? Clywsom gyfraniad Jonathan Morgan, ond beth yw eu record? Beth yw eu hymagwedd draddodiadol a’u hymagwedd bresennol? Cefnogi addysg breifat yw hynny, gan gadw’r system ddosbarth, a pharhau â’r gwastraff aruthrol o botensial dynol yn ein cymdeithas, heb roi unrhyw sylw i wir angen, a cheisio cadw, a hyrwyddo’n aml, y manteision sydd gan y rhannau mwyaf breintiedig o’n cymdeithas. Beth yw eu dyhead mewn cysylltiad ag addysg? Maent am fynd yn ôl at y system ysgolion gramadeg, neu rywbeth tebyg i hynny. Yr oedd y system honno’n labelu plant yn fethiannau yn 11 oed. Yr oedd yr ymdeimlad hwnnw o fod wedi’u labelu’n fethiant, a’r ymdeimlad hwnnw o anghyfiawnder, yn glynu wrth bobl, ac mae’n gwneud o hyd, ar hyd eu hoes, am nad oedd y system yn rhoi cyfle teg neu ddigonol iddynt. Y system anghyfiawn honno yw’r un y byddai dogma’r Ceidwadwyr yn ceisio mynd yn ôl ati.

Gwelech, pe byddech yn astudio’r cynnig, John, nad oes a wnelo ef ddim ag addysg breifat. Yr wyf yn falch bod pedwar arweinydd diwethaf y Blaid Geidwadol wedi derbyn eu haddysg mewn ysgolion gwladol, ac yr wyf yn falch bod y rhan fwyaf o’m grŵp yn y Cynulliad wedi derbyn eu haddysg mewn ysgolion gwladol. Fe’ch cynghoraf i beidio â mynd yn rhy bell â’ch ymosodiad ar addysg breifat, gan fod y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes wedi derbyn ei haddysg yng Ngholeg Merched Malvern.

Ni ddylech ddod â materion mor amherthnasol a phersonol i’r ddadl. Dylid barnu pobl yn ôl eu record a’u cyflawniad. Yn y cyswllt hwnnw, mae ein Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn gwneud gwaith da.

A wnewch ildio?

Un enghraifft bellach o ddogma Dorïaidd yw honno sy’n ymwneud ag ysgolion crefyddol. Yr ydym oll yn gwybod, o dan yr amgylchiadau presennol, am y perygl o wahanu a systemau nad ydynt yn hyrwyddo goddefgarwch, empathi a gwell dealltwriaeth, ac eto mae’r Ceidwadwyr am ehangu’r system ysgolion crefyddol. Mae’n briodol bod gennym farn wahanol am hynny yng Nghymru.

I gloi, gŵyr pobl Cymru am werthoedd y mudiad Llafur. Gwyddant ein bod o blaid addysg o ansawdd da i bawb—maent wedi dangos hynny dro ar ôl tro yn y blwch pleidleisio—a byddwn yn parhau i geisio ac i hybu partneriaethau rhwng awdurdodau addysg lleol ac ysgolion yng Nghymru.

Ni fyddwn yn siarad o’r ddarllenfa fel arfer, gan nad myfi sy’n cynnig y ddadl hon, ond mae cyn lleied o Aelodau Llafur yn y Siambr fel fy mod am allu dal sylw’r ychydig sy’n weddill, sy’n ymddiddori mewn addysg. Hon yw’r blaid a roddodd ‘addysg, addysg, addysg’ i ni. Serch hynny, ym mhle y mae’r Aelodau Llafur? Maent yn y neuadd yn llyncu coffi, heb y diddordeb lleiaf yn addysg cenedlaethau’r dyfodol yng Nghymru.

Y rheswm nad ydynt yma yw na allant ddioddef gwrando ar y lol yr ydych yn ei siarad.

Ni allant ddioddef gwrando ar y gwir, sef bod y Blaid Lafur wedi siomi pobl a phlant Cymru. Mae’n gwbl warthus bod gennym system addysg, ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain, sy’n dal i rwystro myfyrwyr deallus o gefndiroedd difreintiedig rhag cyflawni eu holl botensial ar ôl cynifer o flynyddoedd o sosialaeth. Gallai rhywun feddwl y byddai gweinyddiaeth Lafur am wneud rhywbeth i gywiro’r sefyllfa hon. Ac eto, mae’n gwaethygu pob agwedd arni. Mae’n gas gennyf ragrith y blaid wleidyddol hon.

A wnewch ildio?

Ildiaf mewn munud ond yn gyntaf yr wyf am ddweud wrthych pam y mae’n gas gennyf ragrith eich cyd-aelodau, John. Yr ydych yn dal i gymryd arnoch, yn wyneb pob rheswm, fod egwyddor addysg gyfun—

Tynnaf yn ôl y sylw hwnnw. Er hynny, ni allaf ddeall anghysondeb y Blaid Lafur. Fe’i caf yn amhosibl deall sut y mae plaid sy’n honni ei bod yn sefyll dros weithwyr yn gwneud popeth yn ei gallu i waethygu eu system addysg. Bu’r system addysg gyfun yn fethiant. Clywsom hynny gan y gwleidyddion Llafur uchaf, gan neb llai na David Blunkett, a chan Alastair Campbell, yr ymddengys ei fod ail o ran awdurdod yn y Llywodraeth er nad etholwyd ef i ddim byd erioed. Yr un bobl Lafur a ddywed fod y system addysg gyfun yn dal i weithio sy’n sicrhau eu bod yn byw yn y dalgylchoedd iawn fel bod eu plant yn gallu derbyn eu haddysg yn yr ysgolion cyfun gorau, neu’n taflu eu hegwyddorion hyd yn oed ac yn anfon eu plant i ysgol annibynnol, er iddynt wrthod y dewis hwnnw i dlodion dawnus pan wnaethant ddiddymu’r cynllun cymorth lleoedd.

Yr ydych yn sôn am fynd i’r afael ag anfantais mewn addysg. Beth a wnaeth y Ceidwadwyr, yn ystod eu 18 mlynedd hir mewn grym, i ymdrin â hynny?

I ddechrau gwnaethant sicrhau bod y rhai a oedd â’r dawn a’r gallu yn cael cyfle i fynd i rai o’r ysgolion gorau yn y wlad. Gwnaethant sicrhau bod gwelliant mewn system a oedd yn caniatáu i un ym mhob wyth fynd i brifysgol yn 1979, fel bod un ym mhob tri yn mynd i brifysgol. Fodd bynnag, nid aethant mor bell fel bod rhai na ddylent fynd i brifysgol yn gwneud felly. Gwnaethant lawer iawn, ac yr ydych chi’n dad-wneud hynny.

Fodd bynnag, beth y dylem ei ddisgwyl gennych? Mae’ch cyd-aelodau am yrru graddedigion newydd ymgymhwyso i’r byd â dyledion o hyd at £21,000, yn groes i’r addewidion a wnaethoch pan oeddech yn ceisio pleidleisiau. Rhaid ichi gydnabod y gwir—bu’r system addysg gyfun yn fethiant, a’r rhai a ddioddefodd fwyaf o ganlyniad yw tlodion deallus a galluog. Pwrpas ein cynnig yw ymdrin â hynny. Yr ydym am sicrhau bod y rhai a chanddynt alluoedd, boed hynny’n academaidd, yn gerddorol, yn ymarferol neu mewn chwaraeon, yn cael eu rhoi mewn amgylchedd sy’n caniatáu datblygu’r galluoedd hynny, yn hytrach na gadael y plant hynny i ymbalfalu mewn dosbarthiadau llawn disgyblion trafferthus sy’n eu dal yn ôl. Ateb Llafur heddiw, fel y bu erioed, yw gostwng popeth i’r lefel gyffredin isaf. Dyna’r wir ddogma, John Griffiths—y ddogma dal dig o geisio gostwng popeth i’r lefel gyffredin isaf. Ni wnaiff y Blaid Geidwadol hynny byth. Ein polisi ni yw dechrau codi’r lefel, rhyddhau ysgolion oddi wrth faich rheolaeth wladol ac ymyrraeth gostus awdurdodau addysg lleol, a chaniatáu iddynt ffynnu a llwyddo.

Mae’r sector annibynnol, yr ydych yn ei fychanu gymaint, yn llwyddiant. Mae’n llwyddo, nid am ei fod yn derbyn mwy o arian—er bod hynny’n ffactor—ond yn bennaf am ei fod yn gallu gwario’r rhan fwyaf o’i gyllideb ar athrawon, gwerslyfrau ac ar addysgu ei ddisgyblion, yn hytrach na thalu am fyddinoedd diddiwedd o fiwrocratiaid a threulio ei amser yn cwblhau’r holl gynlluniau a gwaith papur y mae’n rhaid i ysgolion y sector gwladol eu cwblhau. Mae ethos ysgolion annibynnol yn wahanol. Mae’r athrawon am i’w disgyblion lwyddo. Nid yw ysgolion annibynnol yn atebol i awdurdodau addysg lleol, neu i Gynulliad Cenedlaethol Cymru, ond yn uniongyrchol i’r rhieni, sy’n sicrhau bod yr ysgolion hynny’n dda ac, os nad ydynt, yn mynd â’u plant oddi yno a chaiff yr ysgol ei chau. Dyna pam y cewch addysg dda gan y sector annibynnol. Nid ydym am gael sector annibynnol i’r ychydig; i ferched a meibion gwleidyddion Llafur. Yr ydym am gael yr ethos honno yn y system wladol drwyddi draw, fel bod y rhai o’r cefndiroedd tlotaf yn gallu cael safon addysg o’r fath. Mae hynny’n gwbl ymarferol.

Mae datganoli grym yn ôl i ysgolion yn fan cychwyn da, ond y nod yn y pen draw yw system addysg sy’n rhoi’r un cyfle i ddisgybl dosbarth chwech galluog o ystâd Gurnos gael mynd i brifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt ag i un o gyn-ddisgyblion Ysgol Eton. Ni chyflawnir hynny drwy i’r Blaid Lafur ffidlo arholiadau neu benodi tsariaid derbyn myfyrwyr a fydd yn gadael i rywun gael mynediad am eu bod wedi cael ychydig o sêr aur am eu bod yn dod o gefndir sydd ychydig yn fwy dosbarth gweithiol, sef y polisi a geir ar hyn o bryd, yn ôl pob golwg.

A wnewch dderbyn ymyriad?

Mae’r cynnig ger eich bron heddiw yn cynnig dechrau proses a fyddai’n caniatáu i ysgolion gwladol ddatblygu diwylliant, ethos a safonau’r ysgolion preifat gorau yn ein gwlad. Anogaf y Cynulliad i gefnogi’r cynnig.

Bob tro y clywaf gyfraniadau gan Geidwadwyr i ddadleuon yn y Cynulliad ar addysg, yr hyn a ddaw i’m meddwl yn gyntaf, er gwaethaf fy mharch at Jonathan Morgan a’i gyd-aelodau, yw ‘sut y beiddiwch chi?’ Eu plaid hwy a gyflwynodd y cwricwlwm cenedlaethol cul a rhy orchmynnol, y profion dinistriol a dibwrpas, y cyfundrefnau arolygu gormesol a’r pentyrrau o fiwrocratiaeth sy’n plagio ac yn parlysu ein system addysg ers blynyddoedd. Hwy a sefydlodd y patrwm o danfuddsoddi sydd wedi ein gadael ag adeiladau ysgol sy’n dadfeilio a system addysg uwch sydd mewn cyni. Hwy hefyd a gyflwynodd fecanweithiau marchnad difaol mewn addysg drwy breifateiddio colegau addysg bellach a dechrau’r cystadlu rhwng ysgolion. Wrth gwrs, ni ellir dal Jonathan Morgan a’i gyd-aelodau yn y Cynulliad Cenedlaethol yn bersonol neu’n uniongyrchol gyfrifol am hynny, yn yr un modd ag nad yw’n gredadwy i’r rheolaeth Llafur Newydd hawlio clod am ddiwygiadau sosialaidd rhai o’r gweinyddiaethau a’i rhagflaenodd. Er hynny, byddai’n weddus i’r Ceidwadwyr ymddiheuro am ddifrod y gorffennol cyn doethinebu ynghylch cynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Credwn fod ar ysgolion ac athrawon angen mwy o ryddid ac ymreolaeth mewn rhai agweddau. Er enghraifft, mae angen ailwampio’r cwricwlwm cenedlaethol yn llwyr i roi llawer mwy o ryddid gweithredu i athrawon ac ysgolion o ran yr hyn y dylid ei ddysgu a’r dull o’i ddysgu. Fodd bynnag, canolbwyntiaf yn bennaf ar oblygiadau ariannol y cynnig, y credaf eu bod yn gynhennus ac yn dra pheryglus.

Mae’r cynnig hwn yn dangos diffyg dealltwriaeth llwyr y Ceidwadwyr o’r realiti sy’n wynebu’r rhan fwyaf o ysgolion yng Nghymru. Mae’n wir bod lobi uchel ei gloch, a arweinir yn bennaf gan rai o’r ysgolion uwchradd mwyaf, sy’n galw am gyllido uniongyrchol gan Lywodraeth y Cynulliad i ysgolion. Mae methiant truenus Llywodraeth y Cynulliad i ddatblygu, gyda llywodraeth leol, system gyllido gyson a thryloyw ar gyfer ysgolion a gwasanaethau addysg llywodraeth leol eraill wedi cryfhau’r alwad honno. Fodd bynnag, am bob ysgol sy’n mynd ati i geisio pwerau ariannol ychwanegol, mae sawl un arall sy’n ei chael yn anodd cadw trefn ar eu cyfrifoldebau ariannol presennol. Bu cynnydd cyson yn nifer y swyddi llywodraethwyr gwag mewn ysgolion uwchradd ers 1999 a beichiau rheoli gormodol yw’r hyn y cyfeirir ato’n aml fel y prif rwystr i’r rhai sydd am gymryd rhan.

Er y gallai llawer o ysgolion groesawu mwy o ymreolaeth ariannol, mae ar lawer o rai eraill ddirfawr angen mwy o gymorth ac maent yn dra phryderus ynghylch mantoli’r cyfrifon o’r naill fis a’r naill flwyddyn i’r llall, pan fo’u cyllid yn dibynnu’n gyfan gwbl bron ar niferoedd disgyblion amrywiol. Dyma’r gwir fater o bwys ynghylch cyllido ysgolion y dylid ei drafod heddiw. Er bod dewis i rieni’n dal i fod yn gelwydd golau mewn llawer o gymunedau ledled Cymru, oherwydd daearyddiaeth, mae yr un mor wir bod ysgolion sy’n gwasanaethu ardaloedd tlotach wedi’u hamddifadu o adnoddau gan fod y rhieni hynny sy’n gallu fforddio gwneud hynny yn mynd â’u plant o’r ysgolion sy’n methu, fel y’u gelwir. Ni all neb weld bai ar y teuluoedd hynny am ddewis gwneud hynny, ond y canlyniad yw bod ysgolion tlawd yn mynd yn dlotach a bod y cyfleoedd a’r dewisiadau i blant eraill yn brin ac yn gyfyngedig. Rhaid inni daflu’r fformiwla cyllido sy’n mynnu bod rhaid dyrannu 75 y cant o gyllid ysgolion yn ôl y pen, a symud tuag at gyllido ysgolion i wasanaethu eu dalgylchoedd. Mae ysgolion cyfrwng Cymraeg ac ysgolion crefyddol yn gwasanaethu dalgylchoedd hefyd a gellid eu cyllido yn unol â hynny.

Mae’r Gweinidog wedi cydnabod yr angen am newid i’r cyfeiriad hwn a gobeithiaf y bydd yn gallu dweud wrthym yn ei chyfraniad i’r ddadl hon beth yw ei hamserlen i gyflawni’r newid hwn, os yw o ddifrif ynghylch gwneud hynny mewn gwirionedd. Gellid cyflawni newid o’r fath ac amddifadu llywodraeth leol o’i swyddogaethau o ran cyllido ysgolion yr un pryd, ond ni chredaf fod dadl ddilys wedi’i chyflwyno o blaid gwneud hynny. Mae’r elfen o ddylanwad democrataidd lleol yn ychwanegu gwerth gwirioneddol at benderfynu mewn addysg. Mae’r ateb i’r pryderon ynghylch cyllido drwy awdurdodau lleol i’w gael mewn sicrhau tryloywder ariannol gwirioneddol ac, o bosibl, pennu canran genedlaethol isaf, na chaiff awdurdodau lleol fynd yn is na hi.

Trof at welliant y Llywodraeth, sy’n rhagor o lol hunanglodforus. Ni wnaf gymryd arnaf eu bod cynddrwg ag yr oedd y Ceidwadwyr, ond ni allwn gymeradwyo ymagwedd at gyllido sydd wedi gadael y farchnad gystadleuol rhwng ysgolion ac wedi methu â chwalu’r niwl o ran cyllido, gan adael ysgolion i deimlo’n amheus ynghylch canran yr adnoddau y maent yn ei chael. Ni allwn gymeradwyo ymagwedd at gyllido ysgolion sy’n gadael ysgolion i ymgeisio am fân arian prosiect ar gyfer y naill beth a’r llall, tra na ddiwellir eu hangen sylfaenol am adeiladau derbyniol. Ni allwn gymeradwyo ymagwedd at reoli ysgolion sy’n methu â chytuno â’r prif undeb dysgu ar y modd i gael gwared â beichiau biwrocrataidd a chefnogi athrawon.

Mae’r Llywodraeth hon wedi methu â dad-wneud llawer o’r difrod a wnaeth y Ceidwadwyr. Mae wedi ffidlan ac nid yw wedi trawsnewid. Mae ymagwedd y Llywodraeth yn destun gofid ac ni chymeradwyir hi. Mae’n llanastr; ond ni fyddai’r agwedd hon gan y Ceidwadwyr ond yn gwaethygu pethau drwy gynyddu cystadleuaeth ac anghydraddoldeb. Anogaf Aelodau i wrthwynebu’r gwelliant hunangyfiawn a’r cynnig dinistriol.

Mae’r cynnig hwn yn cynnig cyllideb fanwl a ddirprwyir yn gynnar ar gyfer ysgolion lleol. Nid wyf yn siarad fel un a aeth drwy’r system ysgolion preifat, neu fel cadeirydd bwrdd llywodraethwyr ysgol breifat, ond fel aelod o awdurdod addysg lleol. Siaradaf hefyd ar ran penaethiaid ysgolion uwchradd sy’n wynebu eu dewisiadau cyllidebol yn awr. Yn y flwyddyn a aeth heibio, bu cynnydd o 5.15 y cant yng nghostau staff dysgu, oherwydd cyfraniadau’r cyflogwr i’r cynllun pensiwn. Dylai Llywodraeth y Cynulliad gyllido hynny’n llawn. Cyfrifoldeb Canghellor Llafur y Trysorlys yn unig yw’r cynnydd o 1 y cant yng nghyfraniad yswiriant gwladol y cyflogwyr. Mae codiad cyflog blynyddol tybiedig o 3.5 y cant a byrhau graddfeydd tâl athrawon yn ychwanegu tua 2 y cant at y costau, ac mae cyflawni’r newidiadau yn ystod y flwyddyn gyda’i gilydd yn dod i gyfanswm o tua 12 y cant.

Mae effaith byrhau’r raddfa tâl yn gynyddol ac yn eithafol. Mae’r symudiad cynyddrannol yn gallu golygu colli rhwng £72,000 a rhagor na £250,000 gan yr ysgol uwchradd arferol. Dyna’r swm y bydd ei angen i dalu’r un staff y flwyddyn nesaf ar yr un sail â’r flwyddyn hon heb y tâl pensiwn. Caiff tua 70 y cant o gyllideb yr ysgol ei wario ar gyflogau athrawon. Cyflogau staff nad ydynt yn dysgu yw tua 10 y cant o’r gyllideb, a disgwylir y bydd y cyflogau hynny’n codi o 6 y cant. Mae’n hollbwysig i reolaeth leol ar ysgolion ddod yn effeithiol. Os oes gan ysgol golled o £140,000, fel y mae un o’r ysgolion cyfun gwell yng Nghasnewydd yn ei ragweld, mae hynny’n golygu sefyll yn stond o ran cyllido mewn gwirionedd. Hyd yn oed ar ôl torri ar gostau, mae’n golygu colli o leiaf bedwar neu bump o staff, yn ôl pob tebyg. Y canlyniad fydd dosbarthiadau mwy; llai o gyfleoedd i ddisgyblion; llai o amser ar gyfer gweithgareddau bugeiliol neu chwaraeon; a llai o amser i gydweithredu â’r awdurdod addysg lleol ac asiantaethau allanol eraill.

Bydd yn rhaid torri ar lawer o gynlluniau a gynigiwyd gan AALl ledled Cymru os na ddarperir yr holl arian sydd ei angen gan ddarparu ar gyfer chwyddiant. Awgrymwyd ffigur o tua 6.8 y cant a chlywsom ffigurau uwch yn ddiweddar. Fodd bynnag, maent yn dal i fod ymhell o’r 12 y cant sydd ei angen. Bydd rhai o’r cynlluniau a grybwyllwyd heddiw, fel adfer darllen, cymorth anghenion addysgol arbennig ar gyfer plant sydd heb ddatganiad, dosbarthiadau llai yng nghyfnod allweddol 3 er mwyn codi safonau, dulliau gweithredu amgen yng nghyfnod allweddol 4 a dewis eang o gyfleoedd ôl-16, un ai’n cael eu lleihau neu eu gadael heb eu gweithredu.

Pam na ddarparwyd ar gyfer pensiynau cyn rhannu’r arian, a pham na ddarparwyd ar gyfer gwariant dynodol cyn ei rannu? Dyma gwestiynau pwysig y dylai awdurdod addysg lleol allu rhoi ateb yn eu cylch i’w benaethiaid ysgol. Yr unig ffordd ymlaen yw datganoli cyllideb fanwl yn gynnar i ysgolion i osgoi’r ansicrwydd y mae ysgolion ledled Cymru’n ei brofi ar hyn o bryd.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn croesawu’r ddadl hon. Bydd llawer o athrawon yn ymddiddori yn y pwyntiau a godwyd, ac yn ymateb y Gweinidog iddynt.

Ymdriniaf â thri mater: y cynnydd a wnaed gan y Llywodraeth bartneriaeth hon; cyllido addysg; a’r her o beri i’r broses gyllido fod yn fwy tryloyw.

Yr wyf yn atgoffa Aelodau, gan fentro tramgwyddo Helen, fod y Llywodraeth bartneriaeth hon wedi arwain at sefydlogrwydd a hygrededd. Yr ydym wedi diddymu profion cyfnod allweddol 1, wedi ailgyflwyno llaeth am ddim mewn ysgolion yng nghyfnod allweddol 1, wedi cyflwyno grantiau dysgu’r Cynulliad, ac wedi rhagbrofi’r fagloriaeth Gymreig. Sylwaf yn y Papur Gwyn fod Lloegr yn ein dilyn bellach yn hynny o beth. Mae 484 o athrawon ysgol uwchradd ychwanegol a 225 o athrawon ysgol gynradd ychwanegol. Mae gennym bolisi ysgolion bach sy’n cyrraedd y nod yng Ngheredigion, fel y clywsom ym Mhwyllgor Rhanbarth y Canolbarth ar ddydd Gwener. Mae rhagor o arian ar gyfer adeiladau ysgol.

Onid yw’n drychineb y bydd gan Loegr fagloriaeth go-iawn tra bydd un ffug gennym ni, nad yw’n fagloriaeth o gwbl?

Yr oedd hwnnw’n ymyriad chwerthinllyd. Gwyddoch yn iawn fod y rhai a feirniadodd y fagloriaeth Gymreig heb ymgeisio i gymryd rhan yn y broses. Canolbwyntiaf ar gyllid ac edrychaf ar y ffeithiau.

Y ffigurau diweddaraf sydd ar gael yw’r rhai ar gyfer 2001-02. Y cyllid cyffredinol yng Nghymru fesul disgybl oedd £3,134; yn Lloegr yr oedd yn £3,177. Ac eithrio Llundain—ac mae rhesymau da dros wneud hynny—y ffigur ar gyfer Lloegr yw £3,095. Mae’n deg peidio â chynnwys Llundain, oherwydd bod nifer fwy o blant yn Llundain sydd ag angen cymorth ychwanegol, boed hynny ar ffurf darpariaeth seicolegwyr, neu wasanaethau eraill. Mae arnynt angen athrawon ychwanegol hefyd. Os ystyriwn y ffigurau ar gyfer rhanbarthau Lloegr yn 2001-02, gwariodd pedwar ohonynt fwy fesul disgybl nag a wnaethom ni yng Nghymru. Y rhanbarthau hynny oedd Llundain fewnol, Llundain allanol, a rhanbarthau dinesig gogledd-orllewin Lloegr a gorllewin canolbarth Lloegr. Mae’r 10 rhanbarth arall yn Lloegr yn gwario llai y pen ar ddisgyblion nag a warir yng Nghymru.

Edrychaf yn fanylach ar ein hawdurdodau ni a’r awdurdodau yn Lloegr sydd am y ffin â ni. Er enghraifft, mae de Sir Fynwy, Casnewydd a Chaerdydd i gyd yn gwario mwy o arian na’u cymydog, Swydd Gaerloyw. Mae Powys yn gwario mwy y pen nag y mae awdurdodau unedol Swydd Amwythig, Swydd Gaerwrangon, a Swydd Henffordd a Telford a Dinlle Gwrygon. Fodd bynnag, yn y gogledd ceir darlun mwy cymysg. Mae Cilgwri yn gwario mwy o arian na siroedd y Gogledd-ddwyrain, ond mae Wrecsam a Chonwy yn gwario mwy na Swydd Gaer, er bod Swydd Gaer yn gwario mwy na Sir y Fflint a Sir Ddinbych. Mae’r ffigurau hyn ar gael yn Llyfrgell y Cynulliad Cenedlaethol a chawsant eu cyhoeddi a’u cyflwyno i’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes ar 12 Rhagfyr 2001. Bydd y ffigurau ar gyfer 2002-03 ar gael ddiwedd Chwefror.

Mick, mae’n ymddangos o’r ffigurau hyn fod mwy o arian yn cael ei wario fesul disgybl mewn llawer o ardaloedd yng Nghymru nag mewn llawer o ardaloedd yn Lloegr. Nid dyna brofiad y rhan fwyaf o benaethiaid ysgol y siaredir â hwy. Gan hynny, a yw’r ffigurau hyn yn cynnwys y cynlluniau arbennig nad ydynt ond yn gweithredu yn Lloegr ac sydd heb fod yn berthnasol i Gymru?

Cyllid cyffredinol yw’r mater dan sylw, David. Yr wyf yn sicr, pe baech yn archwilio sail y ffigurau hynny fel y’u cyflwynwyd yn ein Llyfrgell, ac yn San Steffan yr wyf yn siŵr, y caech eu bod yn cynnwys yr holl gyllid.

Mae’r darlun cyffredinol yn ymddangos yn gadarnhaol, ac eto gŵyr llawer ohonom, pan ymwelwn ag ysgolion, fod pryder ynghylch cyllido. Mae’r pryder hwnnw’n ymwneud â’r cylchoedd cyllido blynyddol. Mae arnom angen eglurder o ran y modd y gallwn sefydlogi’r materion cyllido. Cyllideb ddynodol dair blynedd yw’r cam cyntaf tuag at ddarparu cyllidebau pendant tair blynedd ar gyfer ein holl ysgolion. Mae’r arian ar gael; nid oes fawr o anghytundeb yng Nghymru ar hynny; yn hytrach, y mater sydd o bwys yng Nghymru yw gwybod i ble’r aiff yn y diwedd. Pan yw pennaeth ysgol yng Nghymru’n gweld ei gymheiriaid yn Lloegr—

A wnaiff yr Aelod ildio?

Pan yw pennaeth ysgol yng Nghymru, yn un o awdurdodau’r gororau, yn gweld un o’i gymheiriaid yn Lloegr yn cael siec am £60,000 dyweder, yn uniongyrchol oddi wrth y Llywodraeth, rhaid iddo gael gwybod ym mhle y mae’r arian hwnnw yng nghyllideb awdurdod lleol yng Nghymru. Ar hyn o bryd, Weinidog, credaf nad yw hynny bob amser yn glir. Mae llawer o athrawon o’r un farn. Yr ofn sydd gennyf fi, a Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yw y bydd cyllido uniongyrchol yn creu ysgolion swmp, a hynny’n aml yn yr ardaloedd difreintiedig hynny lle’r ydym yn canolbwyntio ar godi safon addysg. Hefyd, gallai ein hysgolion diarffordd gau.

Mae Ceidwadwyr Cymru yn credu mewn marchnad rydd, gystadleuol. Ni wnaf ddim â hynny; parchaf y safbwynt hwnnw. Fodd bynnag, yr wyf yn amau’n fawr a ellir dal at y safbwynt hwnnw yng Nghymru os ydym i greu system addysg ragorol.

Nid oes dwywaith na fydd addysg yn bwnc allweddol yn etholiadau’r Cynulliad ymhen ychydig fisoedd. Wedi clywed John Griffiths a Mick Bates yn hawlio bod llwyddiannau mawr wedi bod yn y system addysg, yr wyf yn amau y caiff y gwrthbleidiau hwyl fawr â’r pwnc hwn, gan gofio’r argyfwng o ran recriwtio a chadw athrawon y mae ysgolion yn ei wynebu, y fiwrocratiaeth gynyddol a orfodir ar athrawon a llywodraethwyr, y llwythi gwaith cynyddol sydd gan athrawon a’r diffyg cyfle i athrawon reoli disgyblaeth wael yn yr ystafell ddosbarth fel y gwelant orau.

Dywed y Prif Weinidog wrthym y dylem fesur canlyniadau bob amser. Mae morâl athrawon yn ganlyniad; credant eu bod wedi’u tanbrisio, eu tanariannu a’u gorweithio. Pwy ydwyf fi i wneud y fath honiad? Mae hwnnw’n gwestiwn rhesymol, felly gadewch inni droi at yr undebau dysgu, y mae Llywodraeth y Cynulliad yn honni bod ganddi berthynas weithio glòs â hwy. Y llynedd, canfu Cymdeithas Genedlaethol yr Ysgolfeistri ac Undeb yr Athrawesau Cymru fod 82 y cant o athrawon yn ystyried gadael y proffesiwn a bod 78 y cant o athrawon yn credu bod morâl un ai’n isel neu’n isel iawn. Dyna’r cynnydd y dewisodd Mick Bates ei daflu allan yn ei gyfraniad. [Chwerthin.]

Llysieuyn ydyw; gwyddoch hynny.

Ni allaswn ei roi’n well fy hun, David. Dyna’r cynnydd y dewisodd Mick Bates dynnu sylw ato. Hyd yn oed os ydyw’n falch ynghylch y ffaith bod 82 y cant o athrawon yn ystyried gadael y proffesiwn, ni fyddwn yn cyhoeddi hynny mewn taflen neu faniffesto os yw’n bwriadu dychwelyd i Lywodraeth ar ôl etholiadau’r Cynulliad.

Mae polisi Plaid Geidwadol Cymru yn golygu datganoli grym i ysgolion. Yr ydym ni’n ymwneud â gwir ddatganoli, a rhoi grym i’r rhai ar lefel leol. Os mai iawn, ar y naill law, yw honni bod ar Gymru angen mwy o ddatganoli i ymdrin â materion amgylcheddol, pam na ddylid datganoli mwy o bwerau i ysgol i ymateb i’r amgylchedd yn ei chymuned?

Ymddengys braidd yn anghyson bod Ceidwadwyr Cymru, a oedd yn erbyn datganoli, bellach yn awgrymu y dylid datganoli popeth arall. Sut yr ydych yn ymateb i hynny?

Nid oedd Eleanor Burnham yn gwrando ar fy nadl. Gofyn yr oeddwn, os dylid datganoli mwy o bwerau i’r Cynulliad, pam na ddylid datganoli mwy o bwerau i ysgolion. Dyna hanfod ein polisi.

Onid wyf yn iawn wrth ddweud mai ein polisi yw datganoli grym i’r bobl, nid i wleidyddion?

Mae hynny’n iawn. Hanfod y mater hwn yw bod y Gweinidog yn credu ei bod yn gwybod yn well nag athrawon, llywodraethwyr a phenaethiaid ysgol, sy’n agosach at y sefyllfa.

Yr wyf wedi tynnu sylw at yr argyfwng o ran cadw athrawon a morâl isel ymysg athrawon. Dychrynais wrth ddarganfod, drwy gwestiwn Cynulliad ysgrifenedig yn ddiweddar, fod 50 y cant o athrawon dros 45 oed. Mae arnom angen strategaeth dros y blynyddoedd nesaf i gadw’r athrawon yr ydym yn eu recriwtio ar hyn o bryd yn ogystal â’r rhai sydd yn y proffesiwn eisoes. O ystyried y ffigur hwnnw, mae’n amlwg y bydd nifer fawr iawn o athrawon yn ceisio gadael y proffesiwn ar y cyfle cyntaf.

Yn ystod ymweliad ag ysgol yn etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr yn ddiweddar, soniodd un athro am y dymuniad i gael y grym angenrheidiol i gyflwyno meddwl arloesol er mwyn datrys problem morâl isel, a gofynnodd pam na ellid gweithredu polisi o adael i athrawon a oedd i fod i ymddeol gael gorffen yn raddol, ynghyd â chyflwyno athrawon newydd i’r proffesiwn, ar lefel leol. Rhoddai hynny gyfle i athrawon profiadol rannu’r wybodaeth a oedd wedi dod i’w rhan dros y blynyddoedd ag athrawon newydd. Drwy ddatganoli grym i ysgolion, gellid rhoi cyfle iddynt roi meddwl arloesol o’r fath ar waith i ymateb i anghenion lleol.

Enghraifft arall yw’r cynnig diweddar gan rai awdurdodau addysg lleol i roi byrddau gwyn i ysgolion. Mae hwnnw’n syniad gwych ac fe’i croesawyd gan nifer fawr o ysgolion. Fodd bynnag, nid oedd hyfforddiant ar gael i ddefnyddio’r byrddau hynny am nad oedd ysgolion yn meddu ar y cyllid angenrheidiol. Gwn am ddwy ysgol ym Mhen-y-bont ar Ogwr lle’r oedd byrddau gwyn yn dal i fod yn eu blychau yn y storfa, chwe mis ar ôl iddynt gyrraedd, am na allai’r ysgolion fforddio’r hyfforddiant. Mae’r Gweinidog yn credu mai hi a ŵyr orau, ac mae’n gwrthod rhoi hawl i ysgolion roi sylw i’w hagenda eu hun yn ôl eu blaenoriaethau eu hun. Os oedd ar ysgol benodol angen llyfrau’n fwy nag yr oedd arni angen bwrdd gwyn, oni fuasai’n well rhoi llyfrau i’r ysgol honno, yn hytrach na bwrdd gwyn? Ar y llaw arall, byddai’r ysgolion yr oedd arnynt angen byrddau gwyn wedi gallu fforddio’r hyfforddiant yr oedd ei angen i ddefnyddio’r byrddau gwyn yn effeithiol os gallent ddefnyddio cyfran fwy o’u cyllid. Yr ydym wedi ein gadael mewn sefyllfa lle y mae strategaeth y Gweinidog yn mynd yn groes i anghenion lleol ysgolion. Mae morâl ymysg athrawon yn isel am eu bod yn gweld gwario arian ar offer nad oes ond ar rai ysgolion eu hangen o bosibl.

Yr wyf yn synnu na wnaeth David Melding wylltio pan alwodd David Davies ein disgyblion yn lefel gyffredin isaf. Rhag eich cywilydd, David.

Eisteddwch. Yr wyf wedi cael digon ohonoch. Yr wyf am atgoffa—

A gaf godi pwynt o drefn?

Yr wyf am atgoffa’r Torïaid nad oedd awydd o gwbl yng Nghymru i gyflwyno system ysgolion a gynhelir â grant ar gyfer ein hysgolion. Hyd y cofiaf, ni phleidleisiodd yr un ysgol gynradd o blaid statws ysgol a gynhelir â grant, a dim ond llond llaw o ysgolion cyfun a bleidleisiodd o blaid cymryd eu 30 darn o arian. Gwn fod llawer o ysgolion am aros o dan adain ddiogel yr awdurdod addysg lleol. Yr wyf yn llywodraethwr ysgol, ac, yn groes i’r hyn a ddywedodd Alun Cairns, nid ydym am ymgymryd â rhagor o gyfrifoldebau. Mae’r cyfrifoldebau sydd gennym yn ddigon. Yr ydych chi’n cynnig y dylai llywodraethwyr ymgymryd â llwyth gwaith mwy a mwy o gyfrifoldebau o ran rheoli ysgolion a’u rhedeg yn ariannol. Edrychaf ymlaen at bleidleisio yn erbyn y cynnig.

Clywsom lawer gan Jonathan Morgan ac Aelodau Ceidwadol eraill am farn y blaid honno y dylid rhyddhau ysgolion oddi wrth reolaeth awdurdodau lleol fel y byddent yn rhydd i ddilyn eu trywydd eu hun; bod yr hyn sy’n digwydd yn Lloegr yn well—ewch yno, ar bob cyfrif; ac y dylem anghofio am bolisïau a wnaed yng Nghymru a gwneud yr hyn sydd orau i Gymru. Anghytunaf yn sylfaenol, fel y mae’r holl bleidiau eraill yn y Cynulliad, â’r ddadl y dylem roi polisi gwlad arall ar waith yn awtomatig a pheidio ag ystyried pa bolisïau yw’r rhai gorau i ni yng Nghymru. Anghytunaf yn sylfaenol, fel y gwnaeth Helen Mary Jones, â’r dadansoddiad o’r berthynas rhwng ysgolion ac AALl. Anghytunaf o ran atebolrwydd democrataidd—fel y gwnaeth Helen—ac o ran yr hyn sy’n gweithio orau wrth gyflawni ein hamcanion craidd o sicrhau safonau uchel, chwalu rhwystrau i ddysgu, gwella ein sylfaen sgiliau a sicrhau bod pobl ifanc yn barod i gymryd eu lle mewn cymdeithas.

Ein barn ni yw y dylai addysg ysgolion fod yn gyfrifoldeb i awdurdodau lleol. Mae’r ddwy blaid arall yn y Cynulliad o’r un farn. Mae awdurdodau’n atebol yn lleol; gallant wneud penderfyniadau yng ngolwg amgylchiadau ac anghenion lleol. Ni all ysgolion sy’n gweithio ar wahân i’w gilydd weithredu’n strategol ac nid hynny yw eu swyddogaeth. Er bod llawer o ysgolion yn edrych tuag allan ar y cymunedau a wasanaethant, a chroesawaf hynny’n fawr, ni allant gymryd golwg eang os ydynt yn gweithio ar eu pen eu hunain, tra bo cyfrifoldeb gan AALl i ddarparu ar gyfer yr holl blant yn eu hardaloedd, yn y blynyddoedd cynnar ac yn ystod addysg orfodol ac wedyn. Rhaid i AALl bennu’r weledigaeth ar gyfer darparu addysg yn yr awdurdod a’r strategaeth i ategu’r weledigaeth honno. Yr ydym wedi adeiladu ar sail hynny yn Neddf Addysg 2002. Mewn darpariaethau i Gymru’n unig, rhaid i AALl wneud cytundebau partneriaeth â phob un o’u hysgolion i nodi’r gwasanaeth y gall ysgolion ddisgwyl ei gael gan yr AALl a’r canlyniadau gan ddisgyblion y mae’r AALl yn disgwyl i’r ysgolion eu cyflawni. Dyna’r math iawn o bartneriaeth ar waith—partneriaeth sy’n canolbwyntio ar gyflawni.

Mae AALl yn cynorthwyo ysgolion, yn enwedig ysgolion sy’n tangyflawni a’r rhai sydd mewn amgylchiadau anodd, drwy gynnig cymorth a chyngor amserol. Diddorol yw nodi na fu nifer yr ysgolion sy’n methu yng Nghymru yn debyg i’r hyn a gafwyd dros y ffin. Rhaid i AALl sicrhau bod disgyblion yn gallu trawsnewid yn effeithiol o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd. Cryfhawyd y trawsnewid hwnnw yn Neddf Addysg 2002 drwy roi pwerau i Gymru’n unig i sicrhau bod cyflawniad disgyblion yng nghyfnod allweddol 2 yn parhau ac yn cael ei ddatblygu yng nghyfnod allweddol 3. Mae AALl yn cynorthwyo ysgolion yn yr ymdrech i wella safonau yng nghyfnod allweddol 3. Maent yn cynnal gweithgaredd ym maes llythrennedd a rhifedd; cyfeiriodd John Griffiths at enghraifft ragorol o hynny. Mae’n debygol y bydd dau awdurdod yng Nghymru ar y blaen i’r holl awdurdodau eraill yn y DU o ran strategaethau llythrennedd. Mae mwy o ysgolion yn ymwneud â llythrennedd ac ennill y nod ansawdd yng Nghymru nag mewn unrhyw ran arall o’r DU. Mae AALl yn darparu cymorth effeithiol i ymdrin ag ymddygiad a strategaethau cwricwlwm gwahanol ar gyfer ysgolion. Gwneir gwaith da ledled Cymru.

Gallwn gyflawni polisïau neilltuol Gymreig yng Nghymru am fod gennym strwythur llywodraeth leol cydlynol. A ydych yn cytuno bod llwyfannau fel y Cyngor Partneriaeth Llywodraeth Leol a’n perthynas â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn ein galluogi i ddatblygu’r polisïau neilltuol hynny? A wnewch ymuno â mi i longyfarch y gweithwyr proffesiynol diwyd hynny mewn AALl sy’n darparu gwasanaethau gwerthfawr i ysgolion a phenaethiaid ysgol? Onid yw’n warthus bod y Torïaid, a Phlaid Cymru, mae’n ddrwg gennyf ddweud, wedi labelu’r bobl hynny eto heddiw’n fiwrocratiaid, gan eu pardduo fel pe baent yn ysgymun yn y sector llywodraeth leol? Nid ydynt yn ddim o’r fath beth; maent yn bobl ddiwyd sy’n hollbwysig i unrhyw fusnes llwyddiannus.

Un o’r swyddogaethau pwysicaf sydd gan yr AALl yw annog ysgolion i rannu arferion da a dysgu oddi wrth ei gilydd, ac mae cymorth canolog yn allweddol i gyflawni hynny. Mae AALl yn gwneud penderfyniadau tryloyw a phwyllog ar gyllido ysgolion yn lleol. Yr ydym yn mynnu y bydd hynny’n gliriach o lawer yn y dyfodol drwy gyflwyno fforymau cyllideb ysgol yn 2004, er ein bod yn gofyn am sefydlu fforymau gwirfoddol cyn hynny. Mae athrawon yng Nghymru’n croesawu’r cynnig hwn, gan y bydd yn ofynnol i AALl wrando ac ystyried barn y fforymau cyllideb ysgol. Ni fydd y fforymau’n cwrdd bob dydd, fel yr awgrymodd Jonathan. Byddant yn sicrhau bod yr holl faterion addysgol priodol yn cael eu hystyried yn y broses pennu cyllideb flynyddol

Yr ydych wedi nodi y credwch y bydd fforymau cyllideb rywsut yn rhoi cyfrifoldeb i AALl i wrando ar ysgolion ac ymgynghori â hwy ynghylch newidiadau yn y dull o’u cyllido. Mae eisoes yn ofynnol yn ôl y gyfraith i AALl ymgynghori ag ysgolion ynghylch y dull o’u cyllido, a dyna pam yr ydym mewn trafferthion yng Nghaerdydd, lle y bu Cyngor Sir Caerdydd yn ymgynghori â’i ysgolion o dan ei rwymedigaethau statudol. Beth yw’r gwahaniaeth rhwng hynny a fforymau cyllideb, heblaw y bydd y fforymau’n creu mwy o waith papur i benaethiaid ysgol?

Drwy sicrhau fforymau cyllideb, sicrheir deialog briodol rhwng awdurdodau lleol ac ysgolion ynghylch pob agwedd ar gyllido addysg. Y gwahaniaeth mawr yw, pan yw cynghorau’n gosod eu cyllidebau addysg, y bydd yn ofynnol iddynt ystyried y dystiolaeth a ddaw drwy’r fforymau cyllideb.

Mewn ymateb i gais Helen Mary am amserlen ar gyfer newid fformiwlâu cyllido, yr ydym yn awyddus i sicrhau y cawn y fformiwlâu cyllido iawn i’w gweithredu ledled Cymru. Mae gennym o leiaf 22 o amrywiadau, er ein bod yn credu bod mwy gan fod awdurdodau lleol yn meddu ar wahanol fformiwlâu ar gyfer cyllidebau ysgol gynradd, cyllidebau ysgol uwchradd a chyllidebau ôl-16. Mae rhai awdurdodau lleol heb adolygu eu fformiwlâu ers amser maith, tra bo eraill wedi adolygu eu fformiwlâu’n ddiweddar. Yr ydym eisoes wedi mynegi ein diddordeb, yn y Pwyllgor ac yn y Cyfarfod Llawn, mewn bwrw ymlaen ag agenda i ymdrin â’r ffaith bod 75 y cant o’r cyllido’n cael ei seilio ar niferoedd disgyblion ar hyn o bryd. Dechreuwn ymgynghori yn Chwefror a chyhoeddir yr amserlenni ar gyfer y fforymau cyllideb a’r fformiwlâu cyllido ar yr un pryd i’w cyflwyno yn 2004.

Rhaid imi bwysleisio hefyd fod AALl yn hyrwyddo buddsoddi cyfalaf ar sail anghenion. Rhaid inni fynd i’r afael ag effeithiau 20 mlynedd o ddadfuddsoddi o dan law’r Llywodraeth Geidwadol. [AELODAU CYNULLIAD: ‘O.’] Yr ydym yn sicrhau y cawn asesiad strategol o angen. Ni ellir rhoi’r buddsoddiad cyfalaf priodol heb asesu angen.

Bwriad polisïau Llywodraeth y Cynulliad yw galluogi AALl ac ysgolion i weithio gyda’i gilydd.

David Davies a Glyn Davies a godasant—

Caiff y Ceidwadwyr gyfle i gloi’r ddadl hon, felly cewch ddigon o amser i wneud ech pwyntiau.

Yr wyf wedi ymweld ag ymron i hanner yr ysgolion uwchradd yng Nghymru a thua un rhan o dair o’r ysgolion cynradd. Yr wyf wedi ymweld ag ysgolion cyfun sydd yng nghanol eu cymunedau ac sy’n gweithio er eu budd. Mae’r pwynt a wnaethoch am ysgolion arbenigol yn anghywir. Yr oedd yr asesiad yr wythnos diwethaf yn Lloegr yn dangos, ar yr agenda gwerth ychwanegol, nad oedd ysgolion arbenigol yn perfformio’n well na’r ysgolion cyfun, heblaw o ffactor o 0.02 y cant.

Caiff y Ceidwadwyr ateb mewn eiliad. Unwaith eto, mae ein hysgolion cyfun wedi’u cyfiawnhau. Fel y dywedodd y Gymdeithas Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd lawer gwaith, mae system addysg gydweithredol yn fwy llesol.

Dyfynnaf o ffynhonnell allanol yn awr. Dywedwyd llawer yn y Siambr heddiw am wleidydda ar gyfer yr etholiad. Yr wyf fi’n sefyll etholiad yn hyderus ar sail ein record mewn addysg. Dyfynnaf o rifyn dydd Gwener diwethaf o The Times Educational Supplement.

A wnewch ildio?

Yn hwnnw, gwnaed sylw gan newyddiadurwr annibynnol—nad oedd ganddo fuddiant mewn cefnogi Llywodraeth y Cynulliad nac unrhyw blaid arall yma— am farn David Davies, a dywedodd amdano:

Fel un o gefnogwyr y dull Seisnig mewn Cynulliad sydd am dorri llwybr neilltuol Gymreig mewn addysg, ymddengys ei fod yn barod i gyflwyno achos amhoblogaidd am lawer o flynyddoedd i ddod.

Nid ydych byth yn ildio, Jane.

Gwneuthum ildio.

Mae’r ddadl hon yn ymwneud â rhoi grym i ysgolion.

Yr wyf am i gynifer ag y bo modd o ysgolion ddod yn rhai arbenigol. Os yw’ch ysgol leol yn ysgol arbenigol, mae’n fwy tebygol o fod yn ysgol dda.

Nid dyfyniad o’m geiriau i yw hwnnw, ond un o eiddo’r Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Sgiliau, Charles Clarke.

Diddorol yw nodi bod y Gweinidog wedi dechrau drwy ddweud y gallwn wneud pethau’n wahanol yng Nghymru. Hynny oedd bron yr unig beth a ddywedodd a oedd yn gywir, a chytunaf â hi ar hynny. Ymosododd arnom wedyn am ddymuno gweld yr hyn a wneir yn Lloegr. Dywedodd y dylai Jonathan Morgan symud i Loegr. Wel, Weinidog, ymddengys eich bod chi’n barod i ddysgu gwersi gan Giwba felly, ar yr un sail, ewch chi, ar bob cyfrif.

Gadewch inni ystyried rhai o’r materion na ddylesid eu trafod yn y ddadl hon. Nid yw’n ymwneud ag addysg breifat. Dywedodd John Griffiths fod y cwbl yn ymwneud â dogma ond, os bu dogma, fe’i cafwyd gan Lafur. Ar ôl ei sylwadau am addysg breifat, gwnaethom sylwi ei fod wedi sleifio allan yn ystod y ddadl. Cymeraf ei fod wedi gwneud hynny er mwyn cael ymddiheuro i’r Prif Weinidog, a addysgwyd yng Ngholeg Fettes, neu o bosibl i Charles Clarke, a dderbyniodd ei addysg yn Ysgol Highgate. Cewch gymodi wedyn â’ch Gweinidog eich hun dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, a dderbyniodd ei haddysg yng Ngholeg Merched Malvern. Dylech fod wedi ehangu’ch ymosodiad ychydig i gynnwys prifysgolion elitaidd, ac wedyn gallech fod wedi ymddiheuro i Brif Weinidog Cymru a dderbyniodd ei addysg yn Rhydychen a Harvard.

Gwyddem fod y Gweinidog mewn trafferthion gan ei bod, cyn gynted ag y cododd, yn hawlio Helen Mary Jones yn brif gynghreiriad iddi. Gyda’i gormodiaith arferol, anelodd Helen Mary am y pleidleiswyr Llafur anniddig hynny yn Llanelli. Nid wyf yn amau nad oes cryn nifer ohonynt, ond dylwn ei hatgoffa bod cryn dipyn o bleidleiswyr Plaid Cymru anniddig hefyd.

Mae cryn dipyn o rai Torïaidd hefyd.

Dywedwch hynny, ond gadewch inni weld. Ni fydd y pleidleiswyr anniddig yn pleidleisio drosoch chi.

Mae’r ddadl hon yn ymwneud â rhoi grym ariannol i ysgolion. Mae Llywodraeth y Cynulliad wedi methu targedau allweddol o dan ei pholisi presennol. Methodd y targedau ar gyfer cyfnod allweddol 3 a chyfnod allweddol 4—ni chlywsom lawer am hynny gan y Gweinidog. Mae pobl yn gadael ieithoedd modern yn eu lluoedd, ac mae hynny’n fater difrifol. Nid yw’r cynnydd yn y gwyddorau a mathemateg gystal yma ag ydyw yn Lloegr. Mae hynny’n ddifrifol hefyd. Yr ydym yn derbyn bod gan y Gweinidog arian i chwarae ag ef, ond ein prif gŵyn yw y caiff y cwbl ei reoli o’r canol. Mae hi am gael system ddiflas, unlliw, wladwriaethol a chanoliaethol, gan mai yn hynny y mae’n credu. Nid ydym ni. Credwn fod amrywiaeth o fewn y system wladol yn well i Gymru.

Anghytunaf â Mick Bates pan ddywedodd ei fod yn parchu ein safiad o ran credu mewn afreolaeth lwyr, neu ymddengys mai hynny yr oedd yn ei awgrymu. Ni chredaf yn hynny o gwbl. Rhaid inni gael sector rheoleiddiedig a system wladol gadarn. Yr wyf yn falch fy mod wedi mynd drwy’r system wladol, ond nid ydym yn gwneud tro da â neb o unrhyw gefndir yng Nghymru os mai’r cwbl sydd gennym yw math safonol o ysgol. Yn wahanol i’r Prif Weinidog, ni fyddwn byth yn defnyddio’r ymadrodd ‘ysgol gyfun gyffredin’—ond os mai dim ond un math o ysgol gyfun safonol a fydd gennym yng Nghymru, bydd yr holl ddisgyblion yn dioddef. Mae arnom angen amrywiaeth a dewis yn y system, a dylai’r Gweinidog gydnabod hynny—

Na, mae’n ddrwg gennyf, clywsom ddigon gennych am heddiw a’r wythnos hon. Mae arnom angen amrywiaeth a dewis yn y system. Mae arnom angen cwricwlwm eang hefyd, ond rhaid gadael i’r ysgolion ddehongli hynny fel y gwelant orau, gan ddirprwyo cymaint ag y bo modd o’r gyllideb iddynt. Wrth gwrs, bydd yn rhaid rheoli rhai materion yn ganolog—nid oes dwywaith am hynny—er enghraifft, trafnidiaeth ysgol, gwaharddiadau ac yn y blaen. Fodd bynnag, y broblem sydd ynglŷn â’r Gweinidog yw na all ymatal rhag ymyrryd; mae’n Weinidog sy’n busnesa. Cyflwynodd lawer o fentrau ond rhaid eu rheoli i gyd yn ganolog—dyna’r broblem. Mae ganddi rai syniadau da—nid ydym yn gwadu hynny—ond gadewch i ysgolion unigol benderfynu ar yr hyn sydd orau iddynt hwy a’u cymunedau. Ar hynny yr ydym yn anghydweld â’r Gweinidog hwn.

Yr wyf yn falch o gynnig y cynnig hwn ar ran Ceidwadwyr Cymru gan ei fod yn ymwneud â’r angen i system wladol, gyhoeddus gydnabod y dylid dirprwyo pwerau rheolaethol ac ariannol i ysgolion. Yr wyf yn falch ein bod o blaid amrywiaeth a dewis; ymddengys bod pawb arall yn eu herbyn.