Yr wyf yn falch o gyflwyno’r cynllun gweithredu ar gyfer busnes a’r amgylchedd i Gymru. Croesawaf y cyfle i gael dadl amserol ar ei egwyddorion a’i themâu. Gobeithiaf y bydd y ddadl hon yn ysgogi cyfraniadau ystyriol gan bawb, a fydd o gymorth i oleuo meddwl ein cyrff arweiniol wrth iddynt gymryd camau ymlaen yn ystod y cyfnod cyntaf o’i weithredu.

Mae adroddiad blynyddol yn cael ei gynnwys yn awtomatig yn amserlen cynlluniau gweithredu o’r math hwn, felly gobeithiaf y bydd Jocelyn Davies yn deall fy mod am wrthod ei gwelliant am fod ei chais eisoes yn rhan annatod o’m cynnig. Mae’r cynllun gweithredu hwn yn deillio’n uniongyrchol o’n dyletswydd datblygu cynaliadwy, ein hamcanion o ran gweithio mewn partneriaeth a’r weledigaeth strategol ar gyfer busnes a’r amgylchedd fel y’i disgrifir yn y bennod ‘Pennu Cyfeiriad Newydd’ yn ‘Cymru’n Ennill’. Daw ar adeg pan fo busnes, darparwyr gwasanaethau ac eraill yn ceisio mwy o eglurder ac arweiniad ar yr agenda busnes cynaliadwy yng Nghymru.

Heddiw, gwnaf ddisgrifio’r cefndir a thrafod sut y bydd y cynllun gweithredu’n cyrraedd y nod. Cynhaliwyd astudiaeth gwmpasu ar fusnes a’r amgylchedd gan Rwydwaith ARENA a Groundwork Cymru ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru ac Awdurdod Datblygu Cymru, a bu ymgynghoriad anffurfiol ar ôl hynny gyda chyrff arweiniol a darparwyr gwasanaethau.

Wedyn gwnaethom gynnal ymgynghoriad allanol o’r enw ‘Busnes Cynaliadwy Cymru’ yn ystod tymor yr hydref. Trafodwyd fersiwn diwygiedig o’r cynllun gweithredu, ynghyd â throsolwg ar yr ymatebion, yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd ac yng Nghabinet y Cynulliad. Yr oedd yr ymatebion i’r ymgynghoriad yn unfryd o blaid y cynllun gweithredu drafft, ac yr oedd llawer o’r rhai a ymatebodd yn cefnogi’n benodol y syniad o ddull gweithredu cydlynol.

Ar ôl ystyried yr holl sylwadau a safbwyntiau’n ofalus, yr ydym bellach wedi cynhyrchu cynllun gweithredu sy’n diffinio ein hamcanion yn eglurach ac yn darparu fframwaith cyfannol ar gyfer ein cyrff arweiniol fel y gallant sicrhau’r manteision mwyaf posibl i gyrff yng Nghymru. Ochr yn ochr â’n hymrwymiad i hybu datblygu cynaliadwy, yr ydym bob amser yn hyrwyddo’r manteision o fod yn fwy ymwybodol o’r amgylchedd ac yn sensitif i faterion sy’n ymwneud ag amrywiaeth.

A wnaiff y Gweinidog ddweud wrthym a gyhoeddir hwn ar bapur ailgylchadwy neu ailgylchedig?

Cymeraf fod holl ddogfennau’r Cynulliad a’r Llywodraeth yn cael eu hargraffu ar bapur ailgylchadwy. Er hynny, ceisiaf gadarnhad o hynny.

Ochr yn ochr â’n hymrwymiad i hybu datblygu cynaliadwy, yr ydym bob amser yn hyrwyddo’r manteision o fod yn fwy ymwybodol o’r amgylchedd ac yn sensitif i faterion sy’n ymwneud ag amrywiaeth. Fodd bynnag, os gorfodwn ddatblygu cynaliadwy ar ei ffurf ehangaf yn rhy gyflym ar gwmnïau, gallai arafu yn hytrach na chyflymu’r graddau y maent yn ymgymryd â’r arferion economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol gorau.

Mae’r cynllun gweithredu hwn yn cynnig dull gweithredu graddol, a fydd yn canolbwyntio’n gyntaf ar reoli adnoddau. Mae hyn yn cynnig manteision masnachol mawr i gwmnïau ac yn lleddfu’r baich ar yr amgylchedd yr un pryd. Mae ein cyrff arweiniol ar fusnes a’r amgylchedd yng Nghymru eisoes yn helpu cyrff drwy amryw o raglenni cymorth, ond bydd y cynllun hwn, drwy weithredu ei dair thema, yn hybu ac yn canolbwyntio gweithrediad y gwasanaethau hyn ymhellach.

Y thema gyntaf yw fframwaith strategol. Mae’r fframwaith yn cysylltu gweithredu gwell, sicrhau ansawdd a gwell gwerthuso ar sail agenda bolisi bendant. Cydnebydd y manteision a geir o gysylltiadau cryf â’n fforwm datblygu cynaliadwy newydd i Gymru a Phwyllgor Ymgynghorol Llywodraeth y DU ar Fusnes a’r Amgylchedd. Mae’n ceisio gwella, hyrwyddo a marchnata pob agwedd ar ddatblygu cynaliadwy a hybu’r rhwydwaith hyfforddi a’r sylfaen sgiliau ar gyfer busnes a’r amgylchedd yng Nghymru. Mae hefyd yn awgrymu datblygu dull gweithredu cyfannol, dadansoddol i sicrhau bod safleoedd diwydiannol yng Nghymru’n gynaliadwy yn y tymor hir.

Bydd y fframwaith hwn yn galluogi’r Cynulliad i fesur llwyddiant y cynllun ac i ganfod sut y gellid ei addasu ymhellach i amgylchiadau cyfnewidiol. O ran sgiliau, mae ein prif gyrff yn gwneud cynnydd eisoes drwy raglen hyfforddi newydd, Confidence in Learning, sy’n brosiect Amcan 1 a gefnogir gan gronfa gymdeithasol Ewrop a Dysgu ac Addysgu Cymru, a darperir yr hyfforddiant ar ei gyfer gan Rwydwaith ARENA.

Yr ail thema yw atebion cynaliadwy. Ei hamcan yw helpu busnesau yng Nghymru i achub ar y nifer gynyddol o gyfleoedd a geir yn y farchnad, er enghraifft, drwy roi mwy o gymorth i ddatblygu technolegau carbon isel a hybu rhagor o dwf yn ein sector nwyddau a gwasanaethau amgylcheddol. Mae’n hybu mentrau arloesedd sy’n seiliedig ar reoli adnoddau a datblygu prosiect peilot mewn cynllunio ecolegol. Mae hefyd yn hyrwyddo seilwaith digonol ac integredig i ailbrosesu defnyddiau wedi’u hailgylchu mewn cysylltiad â marchnad sefydlog ac effeithlon ar eu cyfer. Mae hefyd yn golygu rhoi mwy o gymorth i’n cwmnïau nwyddau a gwasanaethau amgylcheddol gael achub ar gyfleoedd rhyngwladol.

Y thema olaf yw gwyrddu busnes Cymru. Mae’n ceisio hybu effeithiolrwydd ein darparwyr gwasanaethau. Gwnaiff hynny drwy osod targedau ar gyfer achredu cyrff o dan systemau rheoli amgylcheddol, drwy roi mwy o flaenoriaeth i arbed ynni—y dywedaf ragor amdano yn fy natganiad ar y rhaglen ynni yn y Cyfarfod Llawn yfory—a thrwy ymdrin â pholisïau caffael cynaliadwy.

Efallai y bydd Aelodau’n gwybod eisoes am y corff Rhwydwaith ARENA a’i safon Draig Werdd, sy’n uchel ei pharch, sy’n cynnig modd i gwmnïau fabwysiadu system reoli amgylcheddol yn raddol. Drwy gefnogi cwmnïau fel Sony a Transco, y cyflwynais wobr y Ddraig Werdd iddynt yn ddiweddar, yr ydym yn dangos ein hymrwymiad i’r ymarfer amgylcheddol gorau. Fel y dywedodd rheolwr gyfarwyddwr Sony yn y cyfarfod lle y cyflwynwyd y wobr, mae busnes sy’n amgylcheddol gynaliadwy’n fusnes da—mae’n gwneud synnwyr o ran busnes. Gwnawn sicrhau y caiff y safon Draig Werdd uchel ei pharch ei defnyddio’n fan cychwyn i beri bod systemau rheoli amgylcheddol yn dod yn gyffredin mewn cyrff yng Nghymru. Rhaid inni annog cwmnïau i drin effeithlonrwydd ynni fel blaenoriaeth rheoli a gwneud gwell defnydd o gymorth fel rhaglen Action Energy yr Ymddiriedolaeth Carbon, sy’n cynnig gwasanaeth a addasir yn arbennig ar gyfer busnesau mwy sydd am leihau costau ynni ac yn cynnig benthyciadau di-log i fusnesau bach a chanolig eu maint. Gwneud llai gyda mwy, mewn gwirionedd.

Drwy greu polisïau caffael cyhoeddus cynaliadwy gallwn osod esiampl a dylanwadu ar gyrff cyhoeddus eraill i’n dilyn. Drwy weithio gyda’i gilydd, gall cyrff arweiniol helpu cyflenwyr yng Nghymru i ennill rhagor o archebion, ar sail teilyngdod. Bydd y cynllun gweithredu hwn yn gwneud gwahaniaeth i gyrff, yn enwedig cwmnïau bach, ac yn y tymor hir bydd yn rhoi cyfle i Gymru fabwysiadu’r arferion cynaliadwy gorau gan sicrhau sefydlogrwydd economaidd yr un pryd. Ni fydd busnesau ond yn parhau’n gystadleuol yn y tymor hwy drwy dderbyn agenda cynaliadwyedd.

Mae taer angen y cynllun hwn. Wrth sicrhau datblygu cynaliadwy, rhaid i’r Cynulliad gydnabod y gwrthdynnu rhwng twf economaidd a gofal am yr amgylchedd yn fwy eglur nag a wnaeth yn y gorffennol. Dywedir yn aml fod ein gwlad yn lle delfrydol i sicrhau datblygu cynaliadwy, ond ceir problemau aruthrol wrth wneud hynny. Mae arnom angen twf economaidd yn y Cymoedd lle y mae’n rhaid inni ddarparu swyddi a hefyd gynnal cymunedau bywiog, y seilwaith cymdeithasol a ffisegol a gwyrddni newydd y blynyddoedd diweddar. Mae arnom angen twf yn yr ardaloedd gwledig y tu hwnt i Abertawe a ledled Ceredigion a Phowys a hyd at Sir Ddinbych a phob man tua’r gorllewin. Yr hyn o gawn o hyd, fodd bynnag, yw twf ar hyd rhan ddwyreiniol yr M4 a’r A55, sy’n dod i ben tua’r gorllewin. Mae hyn yn arwain at broblemau amgylcheddol mawr, mae’r pellteroedd teithio hwy a’r drafnidiaeth gyhoeddus wael yn golygu mwy o geir a mwy o ddifwyniant. At hynny, mae ildio erwau o gaeau glas i dai yn golygu colli cynefinoedd a choridorau bywyd gwyllt sy’n arwain at golli rhywogaethau. Mae problemau economaidd yn y Cymoedd yn golygu bod tai’n colli eu gwerth a bod cymunedau’n ymddatod. Rhaid inni roi datblygu economaidd ar waith yn y Cymoedd, Ceredigion, Gwynedd a Phowys. Mae’n brosiect anodd sy’n debygol o gael ei wrthwynebu’n lleol mewn rhai ardaloedd, o gofio mai’r rhain yw’r ardaloedd glanaf, gwyrddaf a mwyaf biolegol amrywiol yn y wlad ac y bydd datblygu’n peri newid trawiadol mewn ardaloedd gwledig.

Bydd y Pwyllgor Datblygu Economaidd wedi treulio oriau lawer yn gwrando ar arbenigwyr yn trafod sut i ddatrys y gwrthdaro hwn. Mae’r cynllun hwn yn cyflwyno’r manteision a ddaw i ran cwmnïau sy’n gweithio gyda’r amgylchedd. Bydd yn anodd i’r busnesau presennol, yn enwedig rhai bach a chanolig eu maint, ddod o hyd i adnoddau i newid. Cyfarwyddebau’r Undeb Ewropeaidd sy’n ysgogi gwelliannau a llwyddiannau amgylcheddol. Mae ar gwmnïau newydd angen cymorth i gychwyn eu gweithrediadau mewn modd a fydd yn cwmpasu ac yn sefydlu technegau a strategaethau amgylcheddol. Ar dudalen 3 y cynllun cyfeirir at reoli adnoddau o safbwynt oes gyfan. Mae hyn yn hollbwysig ac er mwyn ei hyrwyddo rhaid wrth gymorth cyson gan y Llywodraeth a’i hasiantaethau. Fodd bynnag, mae hefyd yn golygu y bydd yn rhaid i fusnesau ddeall canllawiau’r Llywodraeth ar gyfarwyddebau’r UE, fel y rhai ar reoli gwastraff a chynefinoedd a rhywogaethau. Gan fod DEFRA wedi methu’n llwyr â chynhyrchu canllawiau o’r fath yn brydlon, neu eu cynhyrchu o gwbl yn ddiweddar, oni fydd hyn yn rhwystr mawr i lwyddiant?

Mae Plaid Cymru yn ategu’r angen i gyflwyno mesurau’n raddol, ar yr amod bod y cynnydd yn amlwg ac yn ddigon cyflym. Mae ein gwelliant yn nodi’n eglur fod rhaid monitro’r cynnydd fel y gellir cymryd camau adferol pan fo angen. Yr ydym hefyd yn derbyn yr angen i roi blaenoriaeth i reoli adnoddau ond bydd hyn yn gofyn llawer mwy o ymdrech gan y rhai sy’n gysylltiedig nag a welsom cyn hyn.

Mae tair thema i’r cynllun gweithredu a chyfeiriaf at un ohonynt yn unig—atebion cynaliadwy. Deuthum ar draws busnesau canolig eu maint sydd â syniadau da sy’n anhepgor ar gyfer cynaliadwyedd. Yr wyf wedi sôn o’r blaen am fusnes sy’n delio â rheoli gwastraff ac, yn ddiweddar, deuthum ar draws busnes sy’n dechrau defnyddio nwy sy’n digwydd yn naturiol mewn cloddfeydd ac mewn meysydd glo yn y De-ddwyrain. Hyd yn hyn, nid yw’r naill na’r llall wedi cyflawni ei botensial. Am eu bod yn ochelgar ac yn ddrwgdybus o asiantaethau Llywodraeth, maent yn gweithio’n annibynnol, ac eto mae ganddynt gymaint i’w gyfrannu i’n heconomi a’n hamgylchedd. Os ydym i gyrraedd ein hamcanion o ran datblygu cynaliadwy, bydd ar fusnesau fel y rhain angen yr holl anogaeth a chefnogaeth y gallant eu cael.

Diolch i chi, Weinidog, am amlinellu’r cynllun gweithredu hwn ar gyfer busnes a’r amgylchedd, a groesewir gan Ddemocratiaid Rhyddfrydol Cymru. Mae’r cynllun yn deillio o strategaeth datblygu economaidd Llywodraeth y Cynulliad, ‘Cymru’n Ennill’, a’i amcan yw hybu cyfleoedd gwyrdd a’r arferion amgylcheddol gorau mewn busnes. Mae hefyd yn adeiladu ar sail ymrwymiad y Cynulliad i ddatblygu cynaliadwy. Mae’r Cynulliad eisoes wedi datblygu cynllun datblygu cynaliadwy, sy’n unigryw ac yn un y gallwn ymfalchïo ynddo.

Mae cynllun gweithredu busnes a’r amgylchedd yn dyst i newid angenrheidiol yn y meddwl am ddatblygu economaidd a’r amgylchedd. Rhaid inni sicrhau twf economaidd a bywoliaeth economaidd pobl Cymru, ond rhaid inni warchod yr amgylchedd hefyd. Ni chaiff fod yn fater o wrthdynnu rhwng amgylcheddwyr a phobl busnes; rhaid iddo fod yn fater o amgylcheddwyr yn gweithio gyda phobl busnes i greu dyfodol cynaliadwy. Y mantra sydd ei angen yw, ‘Gadewch inni weithio gyda’n gilydd i gyflawni hyn’.

Arwyddair y cynllun gweithredu yw ‘Gwneud mwy gyda llai’. Y cam cyntaf tuag at yr amcan hwnnw, o reidrwydd, yw gwella rheoli adnoddau. Dyma gam cyntaf hanfodol ar gyfer unrhyw ddyfodol cynaliadwy. Mae effeithlonrwydd ynni, ailgylchu, a mwy o ddefnydd o becynnu amgylchedd-garedig a defnyddiau adeiladu cynaliadwy yn arbennig o bwysig.

Mae’r cynllun gweithredu’n tynnu sylw’n briodol at y ffaith bod rhaid dod o hyd i atebion cynaliadwy ac mae’n ceisio hyrwyddo’r cyfleoedd masnachol a geir o dechnoleg newydd, carbon-isel, yn hybu rhagor o arloesi mewn gweithgareddau busnes ac amgylcheddol, ac yn rhoi mwy o gymorth ar gyfer ymchwil a datblygu. Credaf fod yn rhaid inni gymryd cam ymlaen yn y maes hwn yn ein cynllun arloesedd. Cyfeiriwyd at ddatblygu strategaeth gwyddoniaeth i Gymru yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd a byddai llawer o’r materion hyn yn deillio o hynny, yn enwedig o ran arloesi. Mae datblygu ailgylchu a marchnadoedd ar gyfer cynhyrchion ailgylchedig yn faes allweddol hefyd ac mae ynddo’r potensial i greu busnes a chyfleoedd gwaith.

Rhaid inni integreiddio ein syniadau a sicrhau, wrth ymgymryd ag ymchwil a datblygu, ein bod yn ystyried sut y gallwn ddefnyddio cynhyrchion ailgylchedig, gan fod rheoliadau Ewropeaidd yn ffactor yn hyn o beth. Er enghraifft, bydd rheoliad diweddar a wnaed gan y llys Ewropeaidd yn cael effaith fawr ar y modd y gallwn gwaredu gwastraff, gan ei fod wedi dyfarnu bod rhai gweithgareddau gwaredu gwastraff, fel llosgi, yn anadferol, ac felly, ni fyddwch bellach yn gallu cael ynni o wastraff o’r fath. Er hynny, bydd y rheoliadau ar wastraff nwyddau trydanol sydd ar ddod yn cynnig cyfleoedd busnes.

Yn ddiweddar, gwnaeth y Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig a Chymru Dramor lansio, yn Llanwddyn, Sir Drefaldwyn, y prosiect gwresogi biomas cyntaf yng Nghymru. Dylid annog busnesau bach, preifat i ymweld â’r prosiect enghreifftiol hwn, i weld sut y gallant leihau eu costau rhedeg drwy ddefnyddio coed, gan leihau gollyngiadau carbon yr un pryd. Dyma ein thema a’n nod ganolog.

Yr wyf yn falch o weld, oddi wrth yr adran yn y cynllun ar wyrddu busnes yng Nghymru, fod y Cynulliad yn sicrhau bod ei bolisïau caffael ei hun yn seiliedig ar amcanion cynaliadwy. Mae’n hollbwysig bod y Cynulliad yn arwain ar hyn ac yn dangos ei fod ar y blaen. Fodd bynnag, mae’r modd yr ydym yn asesu data’n bwysig. Yr wyf yn bryderus ers amser maith nad yw’r mesur cynnyrch mewnwladol crynswth bras yn ein cymell, fel cenedl, i ystyried ein heffaith ar yr amgylchedd. Yr wyf yn argymell yn gryf y dylem symud at fynegrif lles economaidd cynaliadwy, a’n galluogai i asesu sut y mae ein thema o ddatblygu cynaliadwy’n effeithio ar yr amgylchedd yng Nghymru.

Yn olaf, gyda’r holl amcanion rhagorol hyn, mae’n bryd i’r Cynulliad gydnabod yr ymdrechion a wneir gan lawer o fusnesau bach yng Nghymru i gyrraedd y nodau hyn fel y gallwn gael ein gwobrwyon busnes a’r amgylchedd ein hun, a fyddai’n annog pob cwmni i symud i’r cyfeiriad a ddymunwn. Dyma ddechrau rhywbeth da iawn. Gadewch inni obeithio mai dyna ydyw, a gadewch inni obeithio bod cyllid ar gael i alluogi ein busnesau i symud i’r cyfeiriad iawn.

Mae’r cynllun gweithredu hwn ar gyfer busnes a’r amgylchedd yn ymddangos yn ddogfen ddiniwed os gwag, sy’n annog busnesau i fod yn fwy amgylcheddol sensitif; ond mae’n ddiystyr, yn y bôn, fel y byddai rhywun yn disgwyl. Mae nifer o weision sifil wedi treulio oriau lawer yn ei drafftio, gan greu darlun iwtopaidd o’r modd y gallai cwmnïau ffynnu a llwyddo, pe na fyddent ond yn codi melinau gwynt ar eu tir ac yn mabwysiadu polisi o brynu cyflenwadau, nid gan y cyflenwr rhataf, sef yr hyn sy’n digwydd fel arfer os ydych am barhau mewn busnes, ond gan bwy bynnag sy’n digwydd bod wedi cael y nifer fwyaf o sêr aur gan y lobi amgylcheddol.

Caiff y ddogfen hon ei chyhoeddi a’i dosbarthu i nifer fawr o fusnesau, y bydd eu rheolwyr yn bodio drwyddi’n gyflym, yn cilwenu’n ddistaw ac wedyn yn ei thaflu’n syth i’r bin. Nid oes gennyf ddim byd yn benodol yn erbyn hynny, heblaw ei fod yn wastraff arian ac na chynhyrchir y cwbl o’n dogfennau ar bapur a ailgylchwyd. Nid yw hynny’n digwydd i’r rhan fwyaf ohonynt. Gofynnais gwestiwn am hynny’n ddiweddar. Nid oes gennyf unrhyw le i gredu bod y ddogfen hon wedi’i hargraffu ar bapur a ailgylchwyd.

Mae gennyf rai pryderon penodol. Yn gyntaf, mae’r Gweinidog yn sôn am newid polisi caffael cyrff cyhoeddus, ond beth yn union y mae’n ei olygu wrth hynny? Pwy fydd yn penderfynu a yw cwmni sy’n cyflenwi defnyddiau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru neu i unrhyw gorff cyhoeddus arall yn cydymffurfio â rhyw gynllun amgylcheddol? Os nad yw corff cyhoeddus yn caffael cyflenwadau o’r ffynhonnell rataf posibl, bydd hynny’n newyddion drwg i’r trethdalwyr, ac mae arnom angen eglurhad llawn ar hynny. Yr wyf yn bryderus ynghylch yr iaith a ddefnyddir yn y ddogfen—[Torri ar draws.] A yw’r Dirprwy Brif Weinidog yn dymuno ymyrryd? Mae pob croeso iddo wneud hynny. Na, mae’n amlwg nad ydyw.

Yn wahanol i’r Dirprwy Brif Weinidog, yr ymddengys ei fod yn chwerthin ac yn cilwenu drwy hyn, fe weithiais mewn busnes cludiant teuluol am flynyddoedd lawer. Yr oedd yn gwmni a dyfodd o grant £50 yr wythnos gan Awdurdod Datblygu Cymru yn gwmni â throsiant o £2 filiwn. Yr oeddem yn gweithio mewn cludiant, sy’n un o’r meysydd a grybwyllir yma. Gallech feddwl mai dyna’r union fath o gwmni y mae’r ddogfen hon yn ceisio ei dargedu. Ond os deuai rhywbeth o’r math hwn drwy’r twll llythyrau, âi’n syth i’r bin, am nad yw’r iaith yn gwneud unrhyw synnwyr. Beth y mae

integreiddio cynaliadwyedd busnes â rhaglenni cymorth prif ffrwd porth busnes Awdurdod Datblygu Cymru

yn ei olygu? Nid wyf yn amau na fydd yn ddigon hawdd ei ddeall wedi ichi ei egluro, ond ni allwch fynd at y rheolwyr mewn cwmnïau a’i egluro ac ni fyddant am aros i wrando am eglurhad, gan eu bod yn rhy brysur yn ceisio gwneud elw a pharhau mewn busnes. Mae llawer o enghreifftiau o hynny yn y ddogfen honno.

Yr wyf hefyd yn poeni ynghylch defnyddiau adeiladu cynaliadwy. A all y Gweinidog ddweud wrthym pa ddefnyddiau adeiladu nad ydynt yn gynaliadwy? Dengys ffigurau fod symiau anferth i’w cael ledled y byd o ymron bob defnydd a ddefnyddir i adeiladu ar hyn o bryd.

A wnewch ildio?

Gwnaf ildio. Mae Mick Bates mor gwrtais â gofyn i mi, yn wahanol i’w feistr.

Diolch i chi am ildio, David. Hoffwn egluro pwynt ynghylch gweithrediad masnachol y broses dendro. Awgrymwch ein bod yn prynu’r cynnyrch rhataf bob tro. Yr wyf fi a’m cydweithwyr yn y diwydiant amaethyddol bob amser yn hyrwyddo ein cynhyrchion ein hun, megis cig oen a chig eidion o Gymru. A ydych yn awgrymu, am fod cig eidion o’r Ariannin yn rhatach, neu am fod cig oen o Seland Newydd yn rhatach, y dylai pob awdurdod lleol, a phawb arall, brynu’r cynhyrchion hynny?

Nac ydwyf, wrth gwrs. Mae hynny’n gwbl amherthnasol. Nid oedd hynny’n ddim ond dyfais glyfar i’m bwrw oddi ar y trywydd. Byddwch bob amser yn ceisio prynu cynnyrch o ansawdd da, Mick. Ond y pwynt yw, os bydd y cyhoedd yn prynu—[Torri ar draws.]

Gadewch imi orffen—byddwch yn dawel. Os disgwyliwch i gyrff cyhoeddus gaffael o ffynhonnell heblaw’r un rataf, mae arnom angen eglurhad llawn ynghylch pa feini prawf a ddefnyddir. Gallaf feddwl am lawer o resymau pam y byddai’r Weinyddiaeth Amddiffyn yn dymuno prynu cig eidion o Brydain yn hytrach na chig eidion o’r Ariannin. Mae’n ofid i mi nad yw’n gwneud hynny bob amser. Dylid nodi’r meini prawf yn eglur neu, fel arall, cawn sefyllfa o ‘swyddi i’r dethol rai’, lle y mae cyrff cyhoeddus yn caffael gan bwy bynnag a ddymunant, nid am ei fod yn well cynnyrch, ond am ei fod yn digwydd cael ei gyflenwi gan rywun sydd, o bosibl, yn cael sêl eu bendith.

Mae’r Gweinidog wedi dweud bod ei gynllun yn cynnig manteision masnachol mawr i bob cwmni ac, os felly, ni fydd yn ei chael yn anodd cael gan gwmnïau ymuno. Yr wyf yn amau y bydd y mwyafrif llethol o gwmnïau mor amheugar â minnau ac felly gofynnaf am sicrwydd y bydd dewis ynghylch popeth yn y cynllun hwn.

I thank the Minister for this particular statement on the Government’s policy in the field of economic policy that is developed in a sustainable manner. Not all business owners in Wales share David Davies’s cynicism and neither are they as biased as he is. We all know what the consequences of implementing the kind of policies that he suggests would be because many businesses in Wales suffered between 1979 and 1997 as a result of the Conservative Government’s policies that attracted businesses to Wales but failed to do anything to sustain or to promote indigenous businesses. The scheme presented by the Government of Wales offers some hope that we can develop our economy in a way that is appropriate for businesses in Wales. The principles and what you hope to achieve are acceptable. However, do you not believe—as we approach the first National Assembly for Wales elections—that the results of some of your policies should now be evident?

You mention generating clean energy and using the European structural funds and other financial means to develop this. Will you tell us why only 16 per cent of the £26 million that is available to develop the clean energy sector has been committed during the first three years of Objective 1? Why has less than 1 per cent of this subsidy been paid out? Minister, I am sure that you will tell us—as you often do—that the latest information and communications technology and its infrastructure are exceptionally important for Wales. We heard the Deputy First Minister and Minister for Rural Development and Wales Abroad saying that earlier. I asked him this question and he chose not to answer. Perhaps you will be willing to tell us why not one penny of the £70 million that has been allocated for that within Objective 1 has been spent to date?

Another £70 million is available for environmental infrastructure, but less than £1 million has been committed to date. Less than 2 per cent of the money that is available for transport and accessibility has been spent, and only 10 per cent of it has been committed. Only 3 per cent of the £15 million of grants that are available for energy infrastructure has been committed. We agree with your intentions and aspirations Minister, but the statistics do not attest to the Government’s achievements.

What exactly do you mean when you refer to developing a sustainable economy? Are you talking about sustaining economic development or developing the economy in a sustainable way? They are two quite different issues and from reading your report I am not clear as to which you refer. You mentioned that 80 per cent of regional selective assistance—the main subsidy paid to help businesses establish here—has been given to businesses in Wales but there is a difference between businesses in Wales and businesses from Wales, where the money that goes into those businesses is reinvested in the Welsh economy. Will you confirm that only 28 per cent of those subsidies have been given to Welsh businesses, and that 72 per cent of those subsidies have gone to businesses from outside Wales so that they can relocate to Wales? The money that is generated by those businesses leaves Wales and we do not profit from it. How does that lie with the idea of a sustainable economy in Wales?

Minister, I welcome you aspirations. However, after three and a half years of the Government of Wales, it is high time that aspirations become real results.

Ymhelaethaf ar rai o’r sylwadau a wnaeth fy nghyd-Aelod, David Davies. Mae’n werth rhoi’r economi yn ei chyd-destun. Mae busnes mewn trafferthion, ac mae economi Cymru’n dioddef o ganlyniad. Er gwaethaf honiadau’r Gweinidog am gyflogaeth, ni chyrhaeddwyd y targedau a bennwyd ar gyfer Mawrth 2003—yn enwedig mewn cymunedau y mae arnynt angen rhagor o ddatblygu, heb sôn am ddatblygu cynaliadwy. Ni chyrhaeddwyd y targed ar gyfer creu 34,000 o swyddi, a bennwyd ar gyfer Mawrth 2003. Bydd yr etholwyr yn barnu’r Llywodraeth ar sail hynny.

Yr wyf yn siŵr y bydd yr etholwyr yn falch o gymharu record y Llywodraeth Lafur â record drychinebus y weinyddiaeth Geidwadol flaenorol.

Bydd yr etholwyr yn gweld ein bod yn dlotach yn awr, o’n cymharu â gweddill y Deyrnas Unedig, nag yr oeddem yn y ganrif ddiwethaf. Bydd pleidleiswyr yn rhoi eu croesau ar y papur pleidleisio yn unol â hynny.

Er fy mod yn siŵr bod y Gweinidog yn bwriadu i’r ddogfen hon roi sylw i’r agenda cynaliadwyedd, mae arnaf ofn y bydd y gymuned fusnes yn amheus ohoni. Mae profiad y gymuned fusnes o bolisïau cynaliadwy, fel y’u gelwir, o eiddo Llywodraeth y Cynulliad a Llywodraeth San Steffan, yn golygu ei bod yn credu bod cynaliadwyedd yn costio arian. Mae polisïau a ddilynir yn enw cynaliadwyedd, fel yr ardoll newid hinsawdd, wedi costio symiau anferth o arian i ddiwydiannau gweithgynhyrchu. Cyfarfu’r Pwyllgor Datblygu Economaidd bythefnos yn ôl yn Shotton, lle y rhoddodd cyfarwyddwr cwmni gyflwyniad i’r Pwyllgor gan dynnu sylw at gost yr ardoll newid hinsawdd, a dweud wrthym iddi fod yn aneffeithiol, a sôn am y gwahaniaeth a wnaeth i’r elw, a oedd yn filiynau o bunnoedd.

Mae dehongli ac amseru deddfwriaeth yn allweddol hefyd. Bûm mewn cysylltiad agos â chwmni y mae Asiantaeth yr Amgylchedd wedi gofyn iddo osod golchwr carbon. Gwn am gwmnïau tebyg mewn rhannau eraill o’r byd, fel gogledd Sbaen, lle nad yw’r corff sy’n cyfateb i Asiantaeth yr Amgylchedd wedi gofyn iddynt osod golchwyr carbon, er mai polisi i Ewrop gyfan ydyw. Mae golchwyr carbon yn costio £5 miliwn.

Rhaid gosod hyn oll yn ei gyd-destun. Mae busnes mewn trafferthion, mae trethi’n codi a, hyd yn hyn, yr argraff a gafodd y gymuned fusnes yw bod cynaliadwyedd yn costio mwy er gwaethaf yr hyn a ddywed Llywodraeth y Cynulliad.

I listened carefully to your economic analysis of what businesses in Wales require. Do you reject the argument that developing the economy in a sustainable way could be beneficial to businesses? You must recognise that the policies adopted by Conservatives Governments between 1979 and 1997 led to Wales being designated a relatively poor nation of Europe, where gross domestic product per capita is less than 75 per cent of the European average—that is why Wales qualified for Objective 1 funding. That was a direct result of Conservative Government policies. What is your answer? If sustainable policies are not the answer, why did the policies of the Conservative Government fail?

Yn y munud sydd gennyf ar ôl, prin y gallaf ateb yr holl gwestiynau y mae Rhodri Glyn Thomas—

Yr wyf yn ddiolchgar am yr estyniad hwnnw, ond ni fydd eich hynawsedd wrth ganiatáu munud ychwanegol i mi yn rhoi digon o amser imi roi gwybodaeth gywir i Rhodri Glyn Thomas, gan ei fod yn ymddangos yn anwybodus ynghylch materion o’r fath. Anwybyddodd y thema ganolog a oedd gennyf. Dywedais mai profiad y gymuned fusnes yw bod cynaliadwyedd yn costio rhagor, o ganlyniad i bolisïau a gyflwynwyd gan Lywodraeth y Cynulliad a Llywodraeth San Steffan. Mae’n drist ei bod felly oherwydd nid oedd hynny’n anorfod. Pe byddid wedi cyflwyno polisïau arloesol, ni fuasai cynaliadwyedd wedi costio mwy. Cawsai’r ddogfen hon well derbyniad pe na chawsai polisïau mor anystyriol eu cyflwyno. Mae’r gymuned fusnes yn chwilio am symlrwydd ac eglurder. Gwnaeth fy nghyd-Aelod David Davies rai sylwadau i ategu hynny.

Ar adeg pan fo’r Gweinidog yn ceisio lleihau nifer y mentrau cymorth busnes, ni allaf beidio â chyfeirio at rai o’r mentrau a geir yn y papur. Mae cynllun ar gyfer menter i gefnogi’r arferion gorau mewn rheoli adnoddau, a set integredig o raglenni cymorth ar gyfer rheoli adnoddau sy’n seiliedig ar anghenion. Bydd mentrau o’r fath yn peri dryswch i’r gymuned fusnes. Byddai’n well o lawer pe byddai’r egwyddorion y mae’r Llywodraeth yn honni ei bod yn eu harddel yn rhedeg yn thema gyffredin drwy’r cynlluniau cymorth busnes sy’n bod eisoes. Byddai hynny’n symlach. Os mai hynny y mae’r Gweinidog yn ei gynnig, dylai fod wedi datgan hynny yn y ddogfen a hepgor y ffiloreg.

Bûm am ymron i dair blynedd yn aelod o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd, a drafodai’r amgylchedd busnes. Yn awr, yr wyf yn aelod o Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, sy’n trafod yr amgylchedd ar gyfer busnes. Sut y bydd y cynllun hwn o gymorth? A fydd yn galw’n daer am gydbwysedd rhwng yr amgylchedd a busnes? A fydd yn datrys y broblem o godi ffatri am y terfyn â safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig sy’n gynefin i löynnod byw brith? A fydd yn annog datblygwyr i ofalu am y glöynnod byw hynny fel eu bod yn parhau? Dyna yw rheoli gweithredol. Os na ellir cael sefyllfa lle y mae’r ddwy ochr ar eu hennill, ni fyddwn yn sicrhau dyfodol rhywogaethau o’r fath.

A fydd y cynllun yn mynnu y caiff defnyddiau ailgylchedig eu defnyddio? Nid yw pentyrru defnyddiau ailgylchedig yn ddim amgenach na gwaredu gwastraff os nad oes defnydd iddynt wedi hynny. A fydd y cynllun hwn yn mynnu bod cwmnïau’n defnyddio defnyddiau ailgylchedig? A wnaiff hybu’r defnydd o deiars ceir gwastraff, er enghraifft? Ar ôl 2006, ni chawn roi teiars a ddefnyddiwyd mewn safleoedd tirlenwi. Yn Nhrecelyn, yn fy etholaeth i, ceir gwaith sy’n cynhyrchu arwynebau chwarae o hen deiars ceir. Mae’n mewnforio’r rwber gronynnog. Yn Nhrefyclo, Powys, mae tomennydd o deiars ceir, ond dim cyfleuster i’w gronynnu, eu briwsioni a’u torri’n naddion. Felly, nid oes problemau gennym ni. Fodd bynnag, yn yr etholaeth honno, mae’r cyngor hefyd yn ailddatblygu arwynebau chwarae, ond ni all fforddio gosod arwynebau rwber. Mae ar y cynhyrchydd hwnnw angen cysylltiad rhwng y defnydd ailgylchedig mewn teiars ceir a’r cynnyrch. A wnaiff y cynllun hwn hyrwyddo hynny?

Yr wyf wedi cefnogi cynhyrchion o bapur wedi’i fowldio hefyd. Mae dau Americanwr wedi sefydlu ffatri ym Mhontllanffraith, a fydd yn cyflogi 32 o bobl. Bydd y cwmni’n gwneud papur wedi’i fowldio, a gywesgir i ddiogelu’r setiau teledu a gynhyrchir gan Panasonic ac LG, i gymryd lle defnyddiau polystyren drud. Mae cylch gwaith ehangach i hyn, a gellir datblygu cynhyrchion eraill os parhawn â hyn. Ym mhle yn y cynllun hwn yr ydym yn mynnu y caiff busnes a’r amgylchedd eu datblygu’n gynaliadwy?

Mae llawer yn y cynllun hwn y dylem ei groesawu. Er bod Cymru ar y blaen eisoes yn y DU ym maes busnes a’r amgylchedd, yr ydym yn creu rhwydwaith cadarn ar ben hynny fel y gall busnesau yng Nghymru fynd i’r afael â materion cynaliadwyedd.

Gwnaeth Mick Bates godi mater gwobrwyon yr amgylchedd a busnes. Teimlwn fod gwobrwyon y Ddraig Werdd yn cyflawni’r rôl honno i raddau helaeth. Nid cynllun gwobrwyo’n unig ydyw gan ei fod hefyd yn sicrhau, neu’n helpu i sicrhau, fod cwmnïau’n mabwysiadu arferion busnes sy’n amgylcheddol gynaliadwy.

Mewn ymateb i David Davies, cadarnhaf fod y cynllun gweithredu wedi’i argraffu ar bapur ailgylchedig, a’i fod yn dal i gael ei argraffu ar bapur o’r fath. Dywedodd y dylai fod dewis o ran ymaelodi â’r cynllun—yr wyf yn meddwl weithiau tybed a yw’r Torïaid yn byw mewn oes arall. Mae bron fel pe baent yn credu bod Llywodraethau Cymru a’r DU yn rhan o system Sofietaidd. Argymhellion i fusnes yw’r rhain ac nid ydym yn ceisio rhoi gorchmynion iddo mewn unrhyw fodd. Dywedodd hefyd fod y cynllun yn iwtopaidd. Ai bod yn iwtopaidd yr oedd Tony Abbott, rheolwr gyfarwyddwr Sony ym Mhen-y-bont ar Ogwr, pan ddywedodd, wrth imi gyflwyno gwobr y Ddraig Werdd i’r cwmni, fod arferion cynaliadwy’n arferion busnes da? Mae busnesau a chyrff busnes wedi ymateb yn gadarnhaol i’r cynllun gweithredu. Gŵyr y Torïaid gost popeth ond ni wyddant werth dim byd. Ni chredaf eu bod yn deall diwydiant modern. Nid lleihau costau yw’r unig beth sydd dan sylw; mae’n ymwneud hefyd ag ansawdd y cynnyrch a dibynadwyedd y cyflenwad a’r cydrannau. Mae eu sylwadau’n amlygu eu diffyg dealltwriaeth o’r economi fodern a diwydiant modern. Mae potensial aruthrol yn y diwydiant nwyddau a gwasanaethau amgylcheddol yng Nghymru ar gyfer y sector ac ar gyfer cwmnïau unigol. Euthum gyda sawl cwmni ar ymgyrch fasnach i Brâg cyn y Nadolig. Mae hwnnw’n faes hollbwysig lle y mae gennym fantais wirioneddol yng Nghymru.

Mae Orangebox, y dyfarnwyd iddo wobr amgylchedd Cymru yn 2002 yng nghategori’r cwmnïau a chanddynt rhwng 50 a 250 o weithwyr, wedi dweud bod busnes amgylcheddol gynaliadwy’n fusnes da. Mae’n ymwneud â lleihau cost drwy leihau gwastraff a’r defnydd o ynni. Mae Orangebox wedi cyrraedd safon amgylcheddol ISO 14001 ac mae’n cymryd camau bras at gyrraedd ei nod gwyrdd. Rhai o’i gyflawniadau yw troi at gynhyrchu gludiau sy’n seiliedig ar ddŵr yn hytrach na thoddyddion a chreu prosiect cadwyn gyflenwi amgylcheddol. Gall Alun Cairns ddweud mai ffiloreg ydyw, ond mae’r rhain yn enghreifftiau o arferion busnes sy’n cael eu rhoi ar waith. Mae Sbardun Cymru, drwy fforwm moduron Cymru, yn helpu cwmnïau unigol i leihau costau a gwella eu harferion busnes.

Onid yw’r Gweinidog yn ofni bod anghysondeb rhwng yr hyn a ddywed yw’r polisi penodedig o ostwng nifer y cynlluniau cymorth busnes a chyflwyno amrediad o gynlluniau cymorth busnes, y dywed eu bod yn y cynllun?

Nid oes dim sy’n anghydnaws yn hynny. Caiff y mesurau a’r dulliau gweithredu hynny eu cynnwys ym mhrif ffrwd y rhaglen cymorth busnes, a weithredir gan Awdurdod Datblygu Cymru, cyrff cymorth busnes a chyflenwyr yn y maes. Nid yw hynny’n anghyson ac nid yw’n ychwanegu biwrocratiaeth. Mae’n ymwneud â meithrin yr arferion gorau. Yr wyf mewn penbleth braidd ynghylch agwedd y Ceidwadwyr. Maent ar ei hôl hi ac yn byw mewn oes arall. Fel y nododd Brian Gibbons, mae’n rhyfedd bod y Torïaid wedi tynnu sylw at y bwlch yn y cynnyrch mewnwladol crynswth rhwng Cymru a gweddill y DU. Nid ydynt byth yn gofyn pam y mae gwahaniaeth anferth, gydag CMC Cymru yn 80 y cant o gyfartaledd y DU. Mae felly am fod y Llywodraeth Geidwadol, yn ystod y 18 mlynedd rhwng 1979 a 1997, wedi anrheithio diwydiannau fel glo, dur a gweithgynhyrchu. Dechreuodd hynny gyda chyllideb Geoffrey Howe yn 1981, a anrheithiodd weithgynhyrchu yng Nghymru, ac nid wyf yn gor-ddweud. Mae hefyd yn rhyfedd, o ystyried eu cefndir, eu bod yn credu, i bob golwg, na ddylem annog cwmnïau i leihau llygredd amgylcheddol. Yr ydym ni’n gweld y ffaith bod cwmnïau’n lleihau llygredd a mabwysiadu’r arferion amgylcheddol gorau’n beth llesol tra na fo’n ddim ond biwrocratiaeth yn eu golwg hwy. Ategaf y pwynt a wnaeth Tony Abbott, sef bod arferion busnes amgylcheddol gynaliadwy’n arferion busnes da hefyd.

Byddaf yn lansio’r cynllun gweithredu ar gyfer busnes a’r amgylchedd yn swyddogol ddydd Iau 27 Chwefror yng nghynhadledd amgylcheddol Cymru, a gynhelir yn Arena Ryngwladol Caerdydd. Mae’r gynhadledd wedi’i noddi ar y cyd gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, Asiantaeth yr Amgylchedd, Cyngor Cefn Gwlad Cymru a’r Comisiwn Coedwigaeth. Bydd Sue Essex a minnau’n annerch y gynulleidfa ac yn cyfleu’r neges, y credaf fod y rhan fwyaf o’r Aelodau’n ei chefnogi beth bynnag fo’u gwahaniaethau gwleidyddol, fod y Llywodraeth a’r Cynulliad yn rhoi pwys mawr iawn ar ddatblygu cynaliadwy effeithiol ac ymarferol er mwyn dyfodol Cymru.

Mae’r Cynulliad wedi ymwymo i wneud Cymru’n wlad sy’n dysgu. Er mwyn cyflawni hynny, rhaid inni ymdrechu i rannu profiadau a’r arferion gorau o fewn Ewrop a’r tu hwnt ym mhob maes o fewn addysg a hyfforddiant. Mae ein rhaglen ar gyfer troi Cymru’n wlad sy’n dysgu’n un uchelgeisiol. Mae’n cynnwys y dull gweithredu effeithiol ac ymarferol yr ydym yn ei ddilyn mewn partneriaeth â chenhedloedd eraill. Fel y nodaf yn y ddadl hon, mae’r rhaglen yr ydym wedi’i datblygu’n ceisio dysgu oddi wrth ac ar y cyd â phartneriaid ledled y byd, o Wlad y Basg i Dde Cymru Newydd, gan ddefnyddio ein cryfderau a dysgu oddi wrth arbenigaethau eraill. Gwnawn ddysgu oddi wrth arferion da ym mhle bynnag y’u cawn a’u haddasu i ddiwallu ein hanghenion penodol er mwyn creu ein system yn ein gwlad ein hun. Yr ydym eisoes wedi ymrwymo i gyfnodau dysgu-iaith sabothol ar gyfer athrawon ac ymarferwyr addysgol eraill, sy’n dilyn patrwm y rhai yng Ngwlad y Basg, o 2005 ymlaen, y dyrannwyd £1 filiwn ar eu cyfer. Fodd bynnag, wrth addasu polisi ac ymarfer o fannau eraill i amgylchiadau penodol yng Nghymru, ni fyddwn yn ystyried gweithredu polisi addysg unrhyw wlad yn ei gyfanrwydd. Gan hynny, gwrthodaf yr holl welliannau.

Heddiw nodaf y meysydd allweddol lle’r ydym ni’n dysgu oddi wrth eraill a hwythau’n dysgu oddi wrthym ni. Mae dysgu gydol oes yn angen sylfaenol ar gyfer economi gryf, ac mae rhanbarthau ledled Ewrop wedi cydnabod hynny. Mae Cymru’n un o’r gwledydd a sefydlodd Gymdeithas Ewropeaidd yr Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol dros Ddysgu Gydol Oes. Mae’r rhwydwaith hwnnw’n cynnig cyfle unigryw inni weithio mewn partneriaeth â rhanbarthau eraill ar ddatblygu polisïau, strategaethau a dulliau newydd ar gyfer dysgu gydol oes llwyddiannus. Mae hefyd yn cynnig llwyfan i Gymru gael gwneud sylwadau am ddatblygiad polisi Ewropeaidd, fel papur ymgynghori’r Comisiwn Ewropeaidd ar raglenni addysg, hyfforddiant ac ieuenctid ar gyfer y dyfodol. Mae’r gymdeithas yn sefydliad sydd ar gynnydd: bellach mae ganddi 15 o aelod ranbarthau a gwledydd ar draws saith aelod wladwriaeth, ac mae’n debygol o dyfu ymhellach. O fewn y gymdeithas, yr ydym ni’n arwain ar addysg oedolion, maes lle y mae gennym draddodiad arbennig o anrhydeddus. Gwnawn ddatblygu ein cynigion yn y maes hwnnw yn y misoedd i ddod. Yn ogystal, bu’r gymdeithas yn rhoi prawf ar berthnasedd—neu, yn iaith Ewrop, yn pennu gwerth—y cynigion a’r prosiectau dysgu presennol i ganfod a ellir eu trosglwyddo i ranbarthau, gwledydd ac aelod wladwriaethau eraill yn Ewrop. Yng Nghymru, buom yn ymgymryd â rhaglen benodol ar gyfer pennu gwerth, sy’n ystyried cydraddoldeb yn y parch at lwybrau dysgu galwedigaethol ac academaidd. Gallai’r gwaith hwnnw fod o gymorth inni hefyd wrth inni ddatblygu ein polisïau ein hun ar lwybrau dysgu i rai rhwng 14 a 19 oed.

Mae rhaglenni Ewropeaidd ar gyfer addysg a hyfforddiant yn bod ers mwy na degawd. Maent wedi galluogi miloedd o ddisgyblion, myfyrwyr, athrawon ac academwyr yng Nghymru i gael cysylltiadau agosach â gwledydd eraill, a’r rheini’n amrywio o dderbyn eu haddysg mewn gwlad arall i gyfnewidiadau rhithwir. Bu Cymru’n arbennig o lwyddiannus mewn rhaglenni cyfnewid rhwng ysgolion a phrifysgolion hyd yn hyn ac yr ydym yn cydweithio’n agos â’r rhwydwaith rhanbarthol i Gymru a’r Cyngor Prydeinig i sicrhau bod arian Ewropeaidd yn dal i lifo i Gymru. Mae ein rhaglenni ni’n cydweddu â’r gweithgaredd a gyllidir gan yr Undeb Ewropeaidd. Dros y ddwy flynedd diwethaf, mae Cyngor Addysgu Cyffredinol Cymru wedi rhedeg prosiectau datblygu proffesiynol parhaus ar gyfer athrawon. O ganlyniad, cafwyd mwy na 160 o ymweliadau ac ymweliadau cyfnewid gan athrawon ledled y byd, gan gynyddu gwybodaeth ein hathrawon a hybu amlygrwydd Cymru ymhellach. Mae hynny’n llwyddiant aruthrol i wlad fach, ac yr wyf yn falch o gadarnhau y bydd cyllid ar gyfer y rhaglen hon ar gael eto yn 2003. Fodd bynnag, dim ond un elfen o fod yn rhan o Ewrop yw cyfnewid rhwng ysgolion a phrosiectau tebyg. Rhaid i’n pobl ifanc fod yn gwbl ymwybodol o’r Undeb Ewropeaidd, ei gyrff a’r rôl gynyddol bwysig sydd i lywodraeth ranbarthol oddi mewn iddo. Sut y gall pobl gymryd rhan mewn dadl ar yr ewro, neu ar gyfansoddiad y dyfodol, os na wyddant beth sydd ar waith ar hyn o bryd? Mae canolfannau adnoddau Ewropeaidd yn galluogi ysgolion lleol ac eraill i ddysgu mwy am faterion a chyfleoedd Ewropeaidd. Yr wyf wedi cytuno’n ddiweddar i gyllido dwy ganolfan o’r fath yng Nghymru, yng Nghaerdydd ac ym Mangor, a hynny dros dro, tra gwneir penderfyniadau tymor-hwy ynghylch eu cynnal.

Rhaid inni beidio â chanolbwyntio ar ysgolion a’r byd academaidd yn unig. Mae rhaglen Leonardo yn cynnig cymorth ariannol ar gyfer lleoliadau mewn gwaith, gan gynnwys hyfforddiant iaith dramor ar gyfer gweithwyr ifanc a rhai sy’n newid eu proffesiwn. Mae’r lleoliadau hyn yn rhoi cyfle unigryw i bobl ifanc gael profiad gwaith rhyngwladol ac i feithrin sgiliau mewn ieithoedd tramor, sydd mor hanfodol i economi Cymru yn y dyfodol. Yr wyf yn arbennig o falch o ddweud bod corff yng ngogledd Cymru, y Ganolfan Ewropeaidd ar gyfer Diwylliannau Traddodiadol a Rhanbarthol, yn cymryd rhan yn y rhaglen hon yn llwyddiannus. Gyda chymorth arian Ewropeaidd a chyllid cyfatebol gan Lywodraeth Cynulliad Cymru, mae’r ganolfan wedi trefnu lleoliadau gwaith ledled Ewrop i fwy na 150 o weithwyr o bob rhan o Gymru. Profwyd bod y rhai a gymerodd ran yn fwy cyflogadwy a’u bod yn fwy bodlon yn eu proffesiwn, ac yr wyf am annog mwy i gymryd rhan yn y maes hwn.

Y tu allan i raglenni’r UE, yr ydym yn cydnabod bod gan wahanol wledydd a rhanbarthau wahanol gryfderau a diddordebau. Y polisi a ddilynais oedd sefydlu cysylltiadau gwirioneddol ac ymarferol â rhanbarthau neu wledydd unigol er mwyn manteisio ar y cryfderau allweddol hynny neu fuddiannau cyffredin. O fewn rhwydwaith Cymdeithas Ewropeaidd yr Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol dros Ddysgu Gydol Oes, yr wyf wedi arwyddo memorandwm o gyd-ddealltwriaeth gyda’r un sy’n cyfateb i mi yng Ngwlad y Basg. Bydd arbenigwyr yn y ddwy wlad yn gweithio gyda’i gilydd ar feysydd allweddol fel dysgu gydol oes, y Gymraeg a darpariaeth y blynyddoedd cynnar. Mae Cymru wedi sefydlu a chadw cysylltiadau llwyddiannus gyda’r pedwar rhanbarth sbardun. Cafwyd cydweithredu’n ddiweddar mewn meysydd mor amrywiol ag e-gaffael, trin dŵr gwastraff a phrosiect prifysgol rithwir.

Gan edrych ymhellach i’r dyfodol, rhaid inni beidio ag anwybyddu’r broses o ehangu Ewrop. Bydd yn creu marchnad sengl o 450 miliwn o bobl. Er mwyn dyfodol Cymru, rhaid inni gymryd rhan weithredol yn hynny, ac yr wyf yn falch o ddweud ein bod yn gwneud hynny. Mae 13 o’n sefydliadau addysg uwch eisoes yn cymryd rhan mewn rhaglenni partneriaeth gyda’u cymheiriaid yn nwyrain Ewrop. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi arwyddo memorandwm o gyd-ddealltwriaeth gyda Silesia, sy’n cynnwys cydweithredu ar addysg a dysgu gydol oes. Yr ydym am ehangu’r mynediad i rwydwaith Cymdeithas Ewropeaidd yr Awdurdodau Rhanbarthol a Lleol dros Ddysgu Gydol Oes i ragor o lywodraethau rhanbarthol a lleol yng ngwledydd yr ehangu gyda’n partneriaid yn yr Eidal, Sbaen a Denmarc. Er mwyn gwneud hynny, bwriadwn gymryd rhan mewn prosiect Leornardo ar y cyd, a fydd yn cynnwys rhanbarthau yng Ngwlad Pwyl, Serbia, Bwlgaria a Romania. Ein blaenoriaeth bennaf yn hynny yw sicrhau mwy o gyfnewid gwybodaeth ar ddysgu gydol oes gyda’r rhanbarthau hynny.

Mae’r UE yn tyfu, ond mae’r byd y mynd yn llai. Yr ydym hefyd yn edrych y tu hwnt i Ewrop i Dde Cymru Newydd a Chiwba am bartneriaethau mewn addysg uwch, i Ganada am brofiad mewn dwyieithrwydd, ac i Singapôr ar gyfer materion TGCh ac ymchwil. Mae’r cysylltiadau mewn addysg uwch a grewyd ledled y byd yn cyfrannu’n helaeth at gynnal amlygrwydd Cymru, yn ogystal â dod â manteision academaidd a masnachol. Y llynedd, gwnaethom gyllido nifer o fwrsarïau i ganiatáu i academwyr o sefydliadau yng Nghymru i deithio i Dde Cymru Newydd. Gwnaethom arwyddo memorandwm o gyd-ddealltwriaeth â Chiwba. Er mwyn hyrwyddo Cymru’n ehangach yn y byd, yr ydym hefyd yn cydweithio’n agos â’r Cyngor Prydeinig a Chymdeithas Gydlynol Ryngwladol Addysg Uwch Cymru, sy’n gweithio ar ran sefydliadau addysg uwch yng Nghymru i ddenu myfyrwyr rhyngwladol. Bu cynnydd o 9 y cant yn y nifer o fyfyrwyr a ddaeth i Gymru i astudio y llynedd.

Yn ogystal â rhaglen lawn o gysylltiadau rhyngwladol rhwng ysgolion gyda’r Cyngor Prydeinig, rhai o’r prosiectau diweddar yw’r llwyfan a roddwyd i dros 20 o artistiaid y celfyddydau perfformio a gweledol o Gymru mewn gŵyl o eiddo’r DU yn Efrog Newydd yn sgîl digwyddiadau 11 Medi, wythnos ddiwylliannol Gymreig yn Siapan, a oedd hefyd yn hyrwyddo sefydliadau addysg bellach ac uwch Cymru ymysg darpar fyfyrwyr, a’r cysylltiadau rhithwir llwyddiannus drwy’r rhaglen gyfosod rhyngom ni a De Cymru Newydd. Mae ein partneriaeth gyda’r Cyngor Prydeinig yn un lwyddiannus, ac yr wyf am i’w swyddfa ranbarthol yng Nghaerdydd gymryd mwy o ran eto mewn rhaglenni cyfnewid a chyllido Ewropeaidd yn y dyfodol er mwyn cael mwy o gynnydd yn y nifer sy’n manteisio ar y cyfleoedd hyn yng Nghymru.

Mae Cymru’n sicr o gael budd o gydweithredu Ewropeaidd a rhyngwladol. Os ydym i fod yn wlad sy’n dysgu, rhaid inni ddysgu oddi wrth y goreuon a dod â’r profiad hwnnw i Gymru. Fodd bynnag, rhaid i ni benderfynu sut yr ydym i gyflawni hynny yng Nghymru. Rhaid inni chwarae ein rhan ar y llwyfan rhyngwladol yn awr a chreu’r amodau i allu gwneud hynny yn y dyfodol.

Ni chefnogwn welliannau 2 a 3. Ynghylch gwelliant 2, cytunwn y dylid cyflwyno cynllun peilot ar gyfer cyfnodau sabothol i athrawon, ond dylai fod yn fenter ehangach nag anfon athrawon i Wlad y Basg yn unig. Gellir creu nifer aruthrol o gyfleoedd drwy gyflwyno cyfnodau sabothol i athrawon gael datblygu eu sgiliau proffesiynol mewn amryw o feysydd. Nid oes angen gwelliant 3. Nid oes gan Giwba lawer i’w ddysgu i ni am addysg bersonol a chymdeithasol, er enghraifft. Yn wir, mae angen gwelliant 3 ymron gymaint ag y mae arnom angen y ddadl hon.

Pan ystyriais y cynnig hwn, ni sylweddolais mai’r hyn a gaem gan y Gweinidog fyddai adroddiad bach ar gynnydd y gellid bod wedi ymdrin ag ef mewn datganiad gweinidogol. Nid ydym wedi ystyried unrhyw gynigion penodol ar gyfer y dyfodol y prynhawn yma. Nid ydym wedi trafod unrhyw syniadau ynghylch yr hyn y bwriada’r Llywodraeth ei wneud yn y dyfodol, ac nid ydym wedi ystyried canlyniadau a llwyddiannau penodol i Gymru. Yr wyf yn derbyn bod angen ystyried yr arferion gorau—un ai o fewn y DU, neu ar dir mawr yr UE—mewn meysydd fel dysgu ieithoedd, datblygiadau mewn TGCh, a datblygiadau personol a phroffesiynol ar gyfer athrawon; mae llawer o waith yn mynd ymlaen mewn sefydliadau addysgol ar dir mawr Ewrop. Fodd bynnag, nid yw’r ddadl hon hyd yn hyn wedi gwneud cyfiawnder â’r hyn sy’n digwydd yno. Ystyrir y ddadl hon yn un amherthnasol gan benaethiaid ysgol sy’n ei chael yn anodd recriwtio athrawon i’r proffesiwn yng Nghymru. Fe’i hystyrir yn amherthnasol gan lywodraethwyr sy’n ei chael yn anodd sicrhau y cedwir athrawon da mewn ysgolion. Ystyrir y ddadl hon yn un amherthnasol hefyd gan ddisgyblion, ac yn enwedig gan fyfyrwyr yng Nghymru sy’n ei chael yn anodd osgoi’r dyledion andwyol a orfodwyd arnynt gan eich Llywodraeth chi. Mae’r ddadl hon yn enghraifft glasurol o lenwi amser gan Lywodraeth y Cynulliad.

Gwrandewais ar y Gweinidog yn llawn diddordeb. Clywsom yr araith hunanglodforus arferol a ddisgwyliwn ganddi. Nid yw’n ymddiddori mewn trafod materion sydd o bwys gan athrawon, disgyblion, penaethiaid ysgol a llywodraethwyr yng Nghymru. Yn lle hynny, cawn awr o ddadl ar y profiad o fynd i Giwba, pa gysylltiadau sydd gennym â Chanada, a’r hyn sy’n digwydd mewn rhannau eraill o’r byd. Os ydych o ddifrif, Weinidog, ynghylch yr angen—sy’n ‘hollbwysig’, yn ôl y cynnig—i gysylltu Cymru â datblygiadau rhyngwladol mewn dysgu gydol oes, pam nad oes sôn amdano yn eich dogfen ymbaratoi, ‘Y Wlad sy’n Dysgu’? Nid oes unrhyw adran yn y ddogfen anferth honno o eiddo’r Llywodraeth am brofiadau rhyngwladol, neu am yr angen i gysylltu Cymru â rhannau eraill o’r byd o ran yr hyn sy’n digwydd y tu allan i Gymru. Ni chredaf fod unrhyw gyfeiriad at yr Undeb Ewropeaidd yn y ddogfen. Ac eto, dywed eich cynnig fod cysylltiad hollbwysig rhwng Cymru fel gwlad sy’n dysgu a’r hyn sy’n digwydd yn yr Undeb Ewropeaidd. Os yw’r cysylltiad hwnnw mor bwysig ac os yw’r hyn sy’n digwydd yn Ewrop mor bwysig, pam nad oes cyfeiriad at ddysgu gydol oes ar lefel Ewropeaidd? Cyhoeddwyd rhai dogfennau diddorol gan y Comisiwn Ewropeaidd yn y blynyddoedd diwethaf, ond nid oes cyfeiriad atynt yn ‘Y Wlad sy’n Dysgu’.

Os yw’r Llywodraeth o ddifrif ynghylch cysylltu’r hyn sy’n digwydd yng Nghymru a’r hyn sy’n digwydd ar dir mawr Ewrop ac yn strwythurau’r Undeb Ewropeaidd, pam nad oes mwy o sôn am hynny yn eich dogfen, ‘Y Wlad sy’n Dysgu’, y cyfeiriwch ati bob tro y siaradwch yn y Siambr fel y beibl ar gyfer datblygu addysgol yng Nghymru? Yn gynharach, dywedodd y Trefnydd, wrth ymateb i gais am ddadl ar Irac, fod perygl y gallai Siambr ddadlau’r Cynulliad gael ei hystyried yn siop siarad. Bydd unrhyw athro, unrhyw fyfyriwr yng Nghymru, neu unrhyw un sy’n ei chael yn anodd rhedeg ei ysgol, sy’n clywed y ddadl hon y prynhawn yma ac yn gwrando ar y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes, yn meddwl yr union beth hwnnw.

Gwnaethom gyflwyno gwelliant 1 am ein bod yn dymuno beirniadu’r Llywodraeth am fethu â bod yn uchelgeisiol. Ni allwch osgoi pryderon penaethiaid ysgol a disgyblion am ein diffyg uchelgais yng Nghymru, pan fo gwledydd eraill—nid yn unig yn y Deyrnas Unedig, ond ymhellach draw yn Ewrop—yn fwy uchelgeisiol o lawer na’r Llywodraeth yng Nghymru. Os mai’r ddadl hon yw’r gorau y gallwn ei wneud mor hwyr â hyn, byddai’n well ichi ymddeol i diroedd brasach.

Cynigiaf gwelliant 3: ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Mae’r Trefnydd eisoes wedi atgoffa’r Cynulliad y dylem ofalu rhag gadael i’r Cynulliad gael ei weld yn siop siarad. Carwn ofyn iddo, felly, pam y bu mor ddigywilydd â chyflwyno’r cynnig dibwrpas hwn. Mae’n fy atgoffa o’r cynigion a ddrafftiwn ar gyfer cynadleddau Plaid Cymru pan oeddwn yn aelod o’r adran ieuenctid yn 1983—yn llawn bwriadau da, yn anodd anghydweld â hwy ac yn gwbl ddiystyr. Yn y 1980au, bu ein pwyllgor llywio mor ddoeth â chael gwared â’r cynigion hynny a gwrthod cael dadl arnynt. Mae’r cynnig hwn yn annheilwng o unrhyw Lywodraeth, heb sôn am Lywodraeth Cymru.

Mae ein cenedl yn wynebu’r posibilrwydd o gael ei thynnu i ryfel ac ni chaniateir i ni, fel ei chynrychiolwyr democrataidd, drafod y pwnc. Yn fwy uniongyrchol, yr ydym yn wynebu argyfwng mawr o ran yr hyder sydd gan y cyhoedd yn ELWa, y corff addysg mwyaf a sefydlwyd ac a ariennir gan y Llywodraeth hon. Syfrdanol yw clywed y Gweinidog yn dweud heddiw y cawn ein gweld yn Ewrop fel rhai sydd ar y blaen mewn addysg oedolion, o ystyried cyflwr y prif gorff sy’n cyllido addysg oedolion yng Nghymru. Pe byddai’r Gweinidog wedi treulio mwy o amser yn datrys hynny a llai o amser yn jolihoetio o gwmpas y byd, gallem fod mewn gwell sefyllfa. Gofynnir inni drafod cynnig sy’n dweud yr hyn sy’n amlwg, a dylai’r Llywodraeth deimlo cywilydd. Mae’r ffaith nad yw’r rhan fwyaf o gyd-Weinidogion y Gweinidog yn y Siambr yn awgrymu eu bod yn cytuno â mi.

Gadewir y gwrthbleidiau â dau ddewis—un ai anwybyddu’r fath lol a’i ddiystyru fel y dylid neu geisio diwygio’r cynnig a rhoi rhyw fath o sylwedd iddo. Penderfynasom gyflwyno gwelliannau 2 a 3 mewn ymgais i ychwanegu rhywbeth buddiol ac ymarferol at y cynnig, er mwyn urddas y Cynulliad hwn.

Bydd Owen John Thomas yn cyflwyno dadl fanwl dros welliant 2; y cwbl a ddywedaf yw y gallem ddysgu llawer oddi wrth lwyddiant ein cymheiriaid yng Ngwlad y Basg wrth hyrwyddo eu hiaith. Yr wyf yn synnu bod y Gweinidog, wrth wrthod cefnogi gwelliant 2, yn rhoi ar ddeall, beth bynnag a ddywed, nad yw’n cytuno ag ef mewn egwyddor.

Ymdriniaf â gwelliant 3. Fel yr ydym oll yn gwybod, mae’r Gweinidog wedi treulio llawer o amser yng Nghiwba, felly bydd mor ymwybodol ag yr wyf fi o’i chyflawniadau. Bu ei chyflawniad o ran llythrennedd ymysg oedolion yn syfrdanol. O ystyried y lefelau ysgytiol o anllythrennedd ymarferol mewn rhai o’n cymunedau, awgrymaf y dylem ystyried yn ofalus sut y sicrhawyd y lefelau hynny o lythrennedd ymysg oedolion a chanfod unrhyw wersi sydd i’w dysgu.

O ran addysg uwch, gŵyr y Gweinidog fod erthygl 26 o’r Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol yn datgan y

‘dylai fod mynediad llawn a chydradd i bawb i addysg uwchradd ar sail teilyngdod.’

Cymerwyd camau bras yng Nghiwba wrth roi’r hawl ddamcaniaethol hon ar waith. Fodd bynnag, rhannaf rai o’r pryderon a fynegwyd gan Jonathan Morgan ynghylch y tuedd yng Nghiwba i gyfyngu ar yr hawl i gael addysg uwch ar sail cred neu ideoleg. Mae hynny’n annerbyniol. Er hynny, nid yw’n fwy annerbyniol na’r cyfyngiadau ar sail cyfoeth ac adnoddau a fydd yn dilyn y dull elitaidd Charles Clarke o godi ffioedd ychwanegol i gyllido addysg uwch yn Lloegr. Nid ydym hyd yn oed yn gwybod beth fydd dull gweithredu’r Gweinidog yng Nghymru; efallai fod hwnnw’n fater arall y dylem fod yn ei drafod y prynhawn yma. Dywed wrthym ei bod yn cymryd rhan mewn trafodaethau a bod manteision ac anfanteision pwysig i’w hystyried o ran datganoli’r mater hwn; dylai fod wedi treulio amser y prynhawn yma’n dweud wrthym beth yw’r manteision a’r anfanteision hynny, yn lle datgan yr hyn sy’n amlwg i bawb.

Cyfeiriodd y Gweinidog at y ffaith bod memorandwm o gyd-ddealltwriaeth wedi’i arwyddo rhwng Ciwba a Chymru, ar ôl ei hymweliad â’r wlad honno. Beth yw’r canlyniadau ymarferol i hwnnw a’r nifer fawr o femoranda o gyd-ddealltwriaeth eraill a restrodd? A gafodd unrhyw un ohonynt effaith ymarferol?

Pe byddai’r Llywodraeth wedi penderfynu cefnogi ein gwelliannau, a ddrafftiwyd fel y gallai wneud hynny, byddem wedi pleidleisio o blaid y cynnig. Fodd bynnag, ar ôl araith hunanglodforus arferol y Gweinidog, ni allwn wneud fawr dim heblaw ymatal. Ni allwn wrthwynebu’r hyn sy’n amlwg, ond ni allwn ddiraddio’r Cynulliad Cenedlaethol ychwaith drwy gefnogi cynnig mor ddiystyr.

Mae heddiw’n ymddangos yn ddiwrnod eithaf da ar gyfer rhagrith. Daeth ‘Dafydd Ymatal’ yn ei ôl. Gwnaethoch benderfyniad anghywir, Helen; dylech fod wedi eistedd a chau’ch ceg.

Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, yn wahanol i Jonathan, yn deall bod mwy nag un llwybr mewn addysg; mae iddi lawer agwedd. Credwn fod cydweithredu rhyngwladol mewn addysg yn beth da. Mae ymweliadau cyfnewid a chyfnewid gwybodaeth ynghylch arferion a dulliau addysgol yn meithrin goddefgarwch a dealltwriaeth drwy wybodaeth. Yr wyf yn falch imi fod yn gysylltiedig â llawer o ysgolion, ac ysgol Castell Caereinion yn enwedig, y daeth ei disgyblion yma i gwrdd â’r Gweinidog y llynedd gydag athrawon o bob rhan o Ewrop a oedd yn cyfranogi o brosiect rhyngrwyd a oedd yn ymwneud â phob agwedd ar fywyd ledled Ewrop. Gobeithiaf hefyd gychwyn cynllun cyfnewid, gyda phleidiau eraill, ag Appalachia yn America. Mae honno’n agwedd bwysig ar addysg y mae’n deilwg o’i thrafod gennym. Mae cynllun peilot bagloriaeth Cymru hefyd yn deillio o’r agwedd ryngwladol ar addysg.

Mae agwedd ryngwladol bwysig dros ben i addysg bersonol a chymdeithasol o ran dysgu disgyblion i weld eu bod yn ddinasyddion byd. Mae’n hollbwysig bod pobl ifanc yn ymwybodol o’r cyfleoedd sydd ar gael iddynt, a’r heriau a geir yn y byd globaleiddiedig hwn. Mae’r Cynulliad eisoes wedi ffurfio gweithgor ar ddinasyddiaeth fyd-eang ar y cyd â’r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol. Mae lle o hyd i ddatblygu ymagwedd ac ethos ynghylch dinasyddiaeth fyd-eang sy’n cynnwys yr ysgol gyfan, a rhaid gwneud hynny ar y cyd â datblygu cynaliadwy, a gwerthoedd a chysylltiad cymunedol, gan gysylltu’r lleol â’r byd-eang.

Yng nghynhadledd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, gwnaethom drafod ein papur ymgynghori, ‘Education and Lifelong Learning: Carrying the Standard Beyond 2003’, a lansiwyd yn Ebrill 2002, ar addysg bersonol a chymdeithasol. Gwnaethom gyflwyno polisi o ddatblygu ymagwedd ac ethos ar gyfer yr ysgol gyfan ynghylch addysg bersonol a chymdeithasol, datblygu cynaliadwy a dinasyddiaeth fyd-eang, gan ddyrannu’r cyfrifoldeb dros hynny i unigolyn penodedig.

Bydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru’n gwrthwynebu gwelliant 1 y Ceidwadwyr gan ein bod yn credu bod Llywodraeth Cynulliad Cymru yn uchelgeisiol ynghylch gwella addysg, fel y gellir gweld yn llawer o’r camau a gymerodd: cael gwared â phrofion cyfnod allweddol 1 ar gyfer rhai saith mlwydd oed; darparu llaeth am ddim yn yr ysgol eto; darparu grantiau dysgu’r Cynulliad er mwyn ehangu mynediad i addysg; rhagor o athrawon ysgol gynradd ac ysgol uwchradd; mwy o arian ar gyfer adeiladau ysgol; ac, yn enwedig, bagloriaeth Cymru.

Yr ydych yn dweud bob amser mai’r Democratiaid Rhyddfrydol yw’r grym ysgogol yn y glymblaid, a chymeraf eich bod yn cynnwys addysg yn hynny. Er hynny, nid yw’ch dogfen chi—ac un y Gweinidog—‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yn cynnwys cyfeiriadau at brofiadau yn yr Undeb Ewropeaidd nac mewn unrhyw wledydd eraill. Os ydych o ddifrif ynghylch cysylltu’r hyn a wnawn yma â’r hyn sy’n digwydd y tu allan i Gymru a’r tu allan i’r Deyrnas Unedig, pam nad oes cyfeiriadau o’r fath yn eich dogfen ymbaratoi?

Mae’n amlwg, Jonathan, ein bod yn trafod agwedd ryngwladol ar addysg heddiw; mae yma ichi ei thrafod, ac eto ni chymerasoch ran. Mae’n hawdd deall eich dymuniad i beidio â chymryd rhan: yr ydych yn fychanfrydig.

Bydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru hefyd yn gwrthwynebu gwelliant 2 a gwelliant 3 o eiddo Plaid Cymru. Mae gwelliant 3 yn peri syndod i mi. Nid yw Ciwba’n enghraifft dda o system addysg, er gwaethaf ei chefnogwyr lu.

Ymddengys fod y Gweinidog yn meddwl felly.

Ei barn hi yw hynny, nid f’un i. Dywed Plaid Cymru yn ei gwelliant fod mynediad i brifysgolion Ciwba am ddim. Mae hynny’n iawn os ydych yn digwydd cytuno â barn wleidyddol Llywodraeth Ciwba. Os nad ydych yn cytuno—ac yn dweud hynny ar goedd—cewch eich rhwystro rhag mynd i brifysgol a chewch eich alltudio neu’ch carcharu. [Torri ar draws.]

Gawn ni ychydig o drefn, os gwelwch yn dda.

Efallai y dylai Plaid Cymru holi llywydd y mudiad Ciwbaniaid Ifanc dros Ddemocratiaeth, Néstor Rodríguez Lobaina, a gafodd ei rwystro rhag parhau â’i addysg a’i garcharu am ddatgan barn yn erbyn Llywodraeth Ciwba.

A wnewch ildio, neu a oes ofn arnoch?

Ofn? Dim o gwbl.

Yr hyn sydd o’i le ar ysgrifennu araith yn rhy ofalus cyn clywed beth a ddywed eraill yw eich bod yn eich gwneud eich hun yn destun sbort yn y pen draw. Rhoddais ar ddeall ein bod yn gwrthwynebu’r hyn a wnaiff Ciwba, ond yr ydym yn dweud yn bendant hefyd ein bod yn gwrthwynebu’r cyfyngiadau ar sail cyfoeth a gyflwynir yma. Beth yw’ch barn chi am y mater hwnnw? Yn y Pwyllgor, dywedasoch dro ar ôl tro eich bod yn cefnogi dull y Basgiaid o ddysgu trwyadl ar gyfer athrawon i’w galluogi i ddysgu drwy gyfrwng yr iaith frodorol. A wnewch bleidleisio yn erbyn y cynnig hwn yn awr? Yr ydych yn ein cyhuddo o ragrith, ond, dewch yn eich blaen, Mick, tynnwch y trawst sydd yn eich llygad eich hun.

Mae gennym ganolfannau pwrpasol yng Nghymru o ganlyniad i’r polisi a ddatblygwyd gennym. Nid yw’r ffaith eich bod yn digwydd credu eich bod wedi bychanu un agwedd benodol ar y fagloriaeth yn peri bod ein holl waith yn ofer. Gwneir y gwaith yma. Rhaid ichi archwilio’ch cydwybod eto ynghylch eich cefnogaeth i addysg Ciwba gan fod hwn yn achos go iawn. Mae’n iawn protestio bod y cynnig hwn yn ddelfrydgar ac yn orofalus ac ati, ond gwnaethoch gymryd rhan ynddo. Wynebwch y gwir, mae Ciwba’n esiampl ddrwg ichi ei chynnig. Ni cheir rhyddid academaidd yng Nghiwba. Caiff darlithwyr eu diswyddo a myfyrwyr eu diarddel. Efallai mai honno yw’r math o system addysg uwch y mae Plaid Cymru am ei chael, ac y gallai eraill sydd o dan gamargraff ei hedmygu, ond mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn trysori rhyddid barn a rhyddid cefnogaeth fel sail i addysg a gwareiddiad.

Yr wyf yn falch iawn o ddilyn Mick Bates a dilynaf yr un trywydd oherwydd yr oedd ganddo ddadl gref. Mae gwelliant 3 Plaid Cymru yn datgan ein bod yn ceisio efelychu system addysg Ciwba. Mae hynny’n amlwg yn sylw cadarnhaol am yr hyn sy’n digwydd yng Nghiwba. Dywedwch ein bod yn croesawu’r cysylltiad addysgol sydd wedi’i feithrin rhwng Cymru a Chiwba ac yn ceisio efelychu ei system. Gwnaethoch ddatganiad cadarnhaol am system addysg Ciwba ac yr ydych yn dilyn y Gweinidog—mewn egwyddor os nad yn weithredol—ar hyn.

Os edrychwch ar welliant 3 o’n heiddo, y geiriau yw:

‘efelychu system addysg Ciwba drwy:

a) ddarparu addysg uwch am ddim; a

b) gwella lefelau llythrennedd ymhlith oedolion.’

Siawns na allech chi hyd yn oed anghytuno â hynny. Rhoddais ar ddeall yn fy araith fy mod yn cael elfennau eraill yn system Ciwba’n wrthun. Ni ddylwn orfod ailadrodd y pwynt hwn.

Gwyddoch yn iawn fod y rhan fwyaf o wledydd yn darparu addysg uwch am ddim a’u bod wedi ymrwymo’n bendant i wella llythrennedd ymysg oedolion. Pam yr ydych wedi dewis Ciwba? Wrth wneud hynny, yr ydych yn anfon neges gadarnhaol, yn enwedig gan fod y Gweinidog wedi arwyddo memorandwm cyd-ddealltwriaeth gyda’r wlad.

Fel aelod o Amnest Rhyngwladol ac un sy’n cefnogi hawliau dynol mewn gwledydd ledled y byd, boed hwy’n unbenaethau asgell-dde eithafol fel Byrma neu Simbabwe, neu rai anobeithiol sosialaidd fel Gogledd Corea, rhaid imi fynegi gofid am fod cynifer o Aelodau Llafur a Phlaid Cymru—gydag eithriadau anrhydeddus ymysg y Democratiaid Rhyddfrydol—wedi dewis gwneud sylwadau cadarnhaol am y llywodraeth hon. Dyma ragrith o’r mwyaf. Mae’r Siambr hon yn datgan ei hymrwymiad i leiafrifoedd o bob math yn rheolaidd ac yn ymateb yn hysteraidd pan fo unrhyw un yn cwestiynu’r modd gormodol y gwneir hynny weithiau. Fodd bynnag, ymddengys fod ein Gweinidog dros addysg yn cefnogi unben sydd, er enghraifft, wedi casglu gwrywgydwyr at ei gilydd dro ar ôl tro a’u dal mewn gwersylloedd llafur gorfodol i’w hailaddysgu. Mae llawer o’r bobl hynny wedi diflannu am byth. Yn y 1970au, aeth pethau’n arbennig o ddrwg pan elwid hoywon yn rhai patholegol, a chafwyd gwared â llawer ohonynt. Mae’r sefyllfa wedi gwella ychydig ond, er hynny, gellir rhoi cosb o flwyddyn mewn carchar am ymddygiad gwrywgydiol. Er hynny, cofiaf imi gael fy meirniadu ychydig o flynyddoedd yn ôl am fy mod am atal llyfrau a oedd yn hyrwyddo gwrywgydiaeth, neu unrhyw fath arall o rywioldeb, rhag cyrraedd ysgolion Cymru. Y fath ragrith. Yn ogystal â gwahaniaethu yn erbyn y rhai sydd â thuedd rhywiol gwahanol neu anarferol, mae gwladwriaeth Ciwba hefyd yn carcharu unrhyw un sy’n mynegi barn wleidyddol sy’n digio’i hunben. Mae nifer o bobl yn treulio cyfnodau hir mewn carcharau yng Nghiwba ar hyn o bryd. Darllenaf rai o’u henwau a gadael i’r Gweinidog ostwng ei phen o gywilydd wrth iddi eu hystyried.

Dedfrydwyd Bernardo Arévalo Padrón i chwe blynedd mewn carchar am amharchu Fidel Castro. Dedfrydwyd Francisco Chaviano González i 15 mlynedd mewn carchar. Dedfrydwyd Eddy Alfredo Mena y González i bum mlynedd mewn carchar am ddirmyg ac anhrefn gyhoeddus, sydd weithiau’n air teg am weithgaredd gwrywgydiol. Dedfrydwyd Néstor Rodríguez Lobaina i chwe blynedd a dau fis mewn carchar. Dedfrydwyd Carlos Oquendo Rodríguez i ddwy flynedd mewn carchar. Cyfeiriaf at ddau arall hefyd sydd newydd gwblhau eu blwyddyn gyntaf mewn carchar yng Nghiwba. Y rhain yw Leonardo Miguel Bruzón Avila, a arestiwyd am geisio cymryd rhan mewn gweithgareddau anghytunol, a Carlos Alberto Domínguez González, y mae’r rheswm am ei arestio’n ansicr, er y credir ei fod yn ceisio cynnal offeren Gatholig ar gyfer carcharorion gwleidyddol. Mae’r bobl hyn yn y carchar ers dros flwyddyn, Weinidog, ac yr ydych chi wedi arwyddo memorandwm cyd-ddealltwriaeth gyda’r un a’u rhoddodd yno—rhywun sydd wedi llofruddio gwrywgydwyr—ac wedyn yr ydych yn fy meirniadu i am geisio atal defnyddio llyfrau sy’n hyrwyddo gwrywgydiaeth a mathau eraill o rywioldeb mewn ysgolion yng Nghymru. Yr ydych yn amlygu rhagrith llwyr a diymatal. Torrwch eich cysylltiadau â’r dyn hwn ar unwaith, a dechreuwch ymgyrchu dros y sawl sy’n dihoeni mewn carcharau yng Nghiwba am fynegi eu barn neu eu rhywioldeb.

Perhaps we can return to the issue, which is education. I welcome the conversion of members of the coalition to the position that countries other than England also have something to contribute to our deliberations. I am pleased that several Ministers have benefited from their visits to the Basque Country, Catalonia, Québec and Cuba. However, as important as finding best practice is, the most important thing is ensuring that the relevant circumstances in which best practice flourishes are established in Wales. In this respect, the Basque Country and Wales are as similar as two countries can be in terms of population, surface area, governmental status, the percentage of their indigenous language speakers, and the strong international influence of the languages of the states of which they are a part, namely, Spanish and English.

In 1979, when the Basque Government launched its scheme to reverse the decline in the native language, it chose education as the motor to drive the process forward and to be the main arena for maximum change. At that time, about 20 per cent of the country’s schoolchildren received their education through the medium of Euskara, the Basque language, or bilingually. The majority of teachers in the other schools were not able to teach through the medium of Euskara, or indeed speak the language. However, the new Basque Government was determined to revive the indigenous language, and it strove to create and achieve a strong, purposeful national strategy. Starting with a contingent of the most enthusiastic teachers, year-long courses were established; one was for speakers of the indigenous language to study the methodology of Euskara-medium teaching, and another was for monoglot Spanish-speaking teachers wishing to learn Euskara. Those teachers who successfully learned Euskara would then attend a year-long course to become skilled in Euskara-medium teaching methods. Also, a three-month course was launched to train teachers of particular subjects, such as mathematics, science and so on, to teach through the medium of the indigenous language.

The courses were all financed by the Government and about 900 teachers were released annually to attend them. Since the inception of the sabbatical courses in 1980, the percentage of pupils receiving Euskara-medium education has risen from 20 per cent to 55 per cent, with the number receiving bilingual education at 34 per cent. The remainder, learning the language as a subject, has fallen to 11 per cent. Therefore, 89 per cent of Basque children receive their education either fully through the medium of Euskara or bilingually. Today, the emphasis in the Basque Country has shifted from teacher training to educare for the youngest children up to two years of age. In this respect, the ability to learn instinctively is so strong that it prepares the children to start learning a third language by the time they reach junior level at age seven.

Therefore, colleagues, the work accomplished in the Basque Country is to be emulated, not only through organising Welsh-language sabbatical courses for teachers, or in researching new methods of teaching foreign languages, but also in transforming early years education in Welsh schools. We are not asking the people of Wales or their teachers to go to the Basque Country; we are asking them to emulate its methods to achieve the goal of a bilingual Wales in the future.

Mae ein holl weithgareddau Ewropeaidd a rhyngwladol yn rhan o’r daith tuag at gyrraedd y nod gyffredinol o sicrhau bod Cymru’n cael ei chydnabod yn rhyngwladol yn wlad ar gyfer dysgwyr ac ymarferwyr. Gan hynny, dylem drafod y modd i ymdrin â hynny a datblygu cysylltiadau o’r math a fydd yn sicrhau y bydd gwledydd eraill yn llwyr ymwybodol o’r hyn a wnawn yng Nghymru, a’r hyn y ceisiwn ei wneud, ac yn datblygu cysylltiadau priodol â ni. Os ydym o ddifrif am droi Cymru’n wlad sy’n dysgu, mae’n ofnadwy o bwysig hybu amlygrwydd dysgu. Gwrthodaf yr awgrym, Jonathan, nad yw ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yn cyfeirio at yr agwedd ryngwladol. Ar dudalen 40, gwneir pwynt penodol i’r perwyl bod rhaid inni gynyddu nifer y myfyrwyr rhyngwladol. Drwy ‘Y Wlad sy’n Dysgu’ yr ydym yn sôn am lunio polisi ar sail tystiolaeth. Nid tystiolaeth o Gymru’n unig yr ydym am ei defnyddio, ond tystiolaeth ym mha le bynnag y gallwn ei chael, i’n helpu i greu mecanweithiau defnyddiol.

Mae hon yn ddogfen o sylwedd o eiddo’r Llywodraeth. Hi yw’r beibl yr ydych yn dueddol o ddyfynnu ohono pan wnewch ddatganiad yn y Siambr neu gyflwyno’ch cynigion i’r Pwyllgor. Hi yw’r sail i’r diwygiadau yr ydych yn eu cyflwyno yng Nghymru. Os yw datblygu rhyngwladol mor hanfodol i ddatblygiad dysgwyr ac ymarferwyr yng Nghymru ag y dywed eich cynnig, pam na chaiff ei wyntyllu yn y Cyfarfod Llawn? Nid yw un pwynt bwled yn ddigon os yw hyn mor hanfodol i ddatblygu’r system addysg yng Nghymru.

Bu llawer o ymagweddu y prynhawn yma. Os darllenwch eiriau’r cynnig, gwelwch ein bod yn dweud bod cydweithredu rhyngwladol yn hollbwysig i sicrhau bod Cymru’n cael cydnabyddiaeth ryngwladol. Derbyniaf bwynt Helen Mary i’r perwyl ei fod yn amlwg ohono’i hun. Wrth gwrs, er mwyn cael proffil rhyngwladol, rhaid wrth gydweithredu rhyngwladol, felly mae’r cynnig yn canolbwyntio ar hynny. Mae’n rhyfeddol y bydd Plaid Cymru, y tynnwyd ei gwelliannau’n gareiau gan Aelodau, yn ymatal ar gynnig sy’n datgan bod cydweithredu rhyngwladol mewn addysg a dysgu gydol oes yn hollbwysig i sicrhau bod Cymru’n cael cydnabyddiaeth ryngwladol fel gwlad sy’n dysgu, ac yn dal bod elwa ar brofiad rhyngwladol o’r arferion gorau’n cynnig cyfleoedd mawr i ddysgwyr ac ymarferwyr ledled Cymru. Mae’n rhyfeddol ei bod yn ymatal ar gynnig o’r fath. Buaswn yn fodlon cefnogi gwelliant 2 pe bai wedi sôn am elwa ar brofiad Gwlad y Basg. Yr wyf yn gwneud hynny: mae gennym bwyllgor technegol ac mae swyddogion yn cwrdd i drafod y tri maes gwaith penodol. Fodd bynnag, mae’r gwelliant yn sôn am gyfnodau sabothol o flwyddyn, a ddarperir mewn unedau hyfforddi pwrpasol. Tynnodd y Gweinidog sy’n cyfateb i mi yng Ngwlad y Basg sylw at y ffaith nad oes angen blwyddyn gyfan ar lawer o athrawon. Yn aml, gellir hyfforddi athrawon sydd â chrap da ar y Fasgeg mewn tri mis. Nid ydym am gyfyngu ar faint yr hyfforddiant nac ymhle y mae’n digwydd.

Ceir tri math o gwrs yng Ngwlad y Basg—telais i fynd yno i ddarganfod hynny. Mae un o’r cyrsiau ar gyfer rhai na fedrant y Fasgeg o gwbl. Astudiant yr iaith am flwyddyn, ac os ydynt yn llwyddo—a dim ond 80 y cant sy’n llwyddo yn y flwyddyn gyntaf—ânt ymlaen i ail gwrs blwyddyn, lle y dysgant sut i ddysgu drwy gyfrwng y Fasgeg. Mae’r rhai sy’n medru’r iaith yn dilyn cwrs gwahanol. Pan ddechreuodd y system sabathol, denodd rai a oedd yn frwd ac a oedd am newid o ddysgu drwy gyfrwng y Sbaeneg at ddysgu drwy gyfrwng y Fasgeg. Yr oedd gan y bobl hynny ryw grap ar yr iaith, ond cwrs blwyddyn ydoedd, er hynny. Mae’r trydydd cwrs—

Yr wyf yn ddiolchgar am y wybodaeth a roddwch, ond gwn hyn eisoes drwy siarad â’r Gweinidog addysg yng Ngwlad y Basg. Yr ydych wedi cynnig gwelliant ar un agwedd yn unig ar brofiad y wlad honno. Yr ydym wedi neilltuo arian ar gyfer cyfnodau dysgu iaith sabothol, a thrafodwn sut y gallwn gyflawni hynny orau yng Nghymru gyda chydweithwyr ym Mwrdd yr Iaith Gymraeg, gyda’r uned newydd, gyda’r fforwm newydd a sefydlir, a chyda’n partneriaid mewn addysg.

Dywedodd Jonathan Morgan y byddai penaethiaid ysgol yn ystyried y ddadl hon yn amherthnasol. Y prynhawn yma, eisteddais yn y sedd boeth ar gyfer ‘pen i ben’, y gymuned ar-lein i brifathrawon sydd newydd ymgymhwyso yng Nghymru, ac atebais gwestiynau ar yr hyn a deimlent oedd yn faterion perthnasol a phwysig. Gofynnwyd cwestiwn ynghylch sut y gallwn ehangu ein cyfleoedd rhyngwladol—yr oedd rhywun a oedd yn gefnogol iawn o raglen Comenius am weld ehangu yn y maes hwn. Gofynnodd un pennaeth ysgol imi heddiw beth y dylem ei wneud am hyn.

Mae’n ddiddorol, Weinidog, fod un pennaeth ysgol wedi sôn am brofiadau Ewropeaidd. Sawl pennaeth ysgol a’ch holodd am ELWa? Sawl pennaeth ysgol a’ch holodd am recriwtio a chadw athrawon, disgyblu disgyblion a gorweithio oherwydd biwrocratiaeth? Mae’r materion hynny’n flaenoriaethau uchel hefyd.

Mae cwestiynau prifathrawon yn dal i ddod i mewn. Er hynny, diddorol oedd sylwi, o blith y tri chyntaf a welais, fod un yn ymwneud â’r agwedd ryngwladol, a hynny gan rywun na wyddai fod y ddadl hon i’w chynnal y prynhawn yma. Wrth ymateb, dywedais fod y ddadl hon yn cael ei chynnal heddiw. Y cwestiwn pwysig yw pa un ai a ydych yn hyderus y gall Cymru chwarae ei rhan yn y byd. Mae’n amlwg nad ydyw Plaid Cymru, os yw i ymatal ar gynnig am gydweithredu rhyngwladol. Dylai’r gweddill ohonom gredu’n gryf y dylai Cymru chwarae ei rhan yn y byd, y dylid cael byd rhyngddibynnol, dinasyddiaeth a chydymddibyniad sy’n ymestyn dros ffiniau, a phobl ifanc sy’n gallu chwarae eu rôl lawn yn Ewrop. Mae’r Papur Gwyn Ewropeaidd ar ieuenctid wedi amlinellu cynigion ynghylch y modd i gynnwys pobl ifanc mewn bywyd cymunedol a phenderfyniadau cyhoeddus. Yr wyf yn falch o ddweud ein bod eisoes wedi cynnwys llawer o themâu ac egwyddorion y Papur Gwyn.

O wybod eich bod mor frwd dros yr angen i Gymru chwarae ei rhan yn Ewrop ac mewn materion rhyngwladol, mae’n amlwg y byddech yn croesawu dadl ar y sefyllfa ynghylch Irac.

Daliaf i ganolbwyntio ar y materion ger ein bron, sy’n ymwneud â’r modd yr ydym yn datblygu ein system addysg ac yn gweithio gyda phartneriaid i gyfrannu at y math gorau o system addysg yng Nghymru—dyna fy ngwaith fel Gweinidog. O iaith i ddinasyddiaeth i ddatblygu cynaliadwy, yr ydym am gynnwys safbwyntiau Ewropeaidd a byd-eang. Yr wyf yn falch bod Mick wedi sôn am y fagloriaeth, gan mai dyna a wnaiff y fagloriaeth Gymreig. Bydd ei rhaglen graidd yn cynnwys astudio materion gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd yng Nghymru, Ewrop a’r byd. Bydd yn cynnwys modiwl iaith dramor fodern, prosiect unigol estynedig, addysg sy’n gysylltiedig â gwaith, cyfnod o brofiad gwaith, a sgiliau allweddol. Yr ydym yn ystyried dulliau newydd o’i darparu ac, er mwyn gwneud hynny’n effeithiol, dysgwn oddi wrth eraill, a bydd eraill yn dysgu oddi wrthym ni. Bu hon yn ddadl bwysig, gan ei bod yn dangos pwysigrwydd yr agenda hon yng Nghymru.