Mae’r gyllideb atodol yn ystyried addasiadau i’n hadnoddau o ganlyniad i ddatganiad rhag-gyllidebol Canghellor y Trysorlys ar 27 Tachwedd y llynedd. Mae hyn yn ychwanegol at unrhyw gyllid a drosglwyddir rhwng adrannau eraill y Llywodraeth, yn ogystal â newidiadau yn y gyllideb ei hun a newidiadau eraill sy’n dechnegol eu natur.

Fel y gŵyr yr Aelodau, nid yw’r gyllideb atodol hon yn adlewyrchu cyllideb y Canghellor, na chaiff ei chynnal tan 9 Ebrill eleni. Felly Llywodraeth nesaf y Cynulliad fydd yn ystyried a oes angen cynnig mewn-blwyddyn i ddyrannu cyllid ychwanegol ar gyfer y flwyddyn ariannol i ddod.

Yn gyffredinol, mae cyllideb y Cynulliad wedi gostwng mwy na £119 miliwn ar gyfer 2003-04, bron £84 miliwn ar gyfer 2004-05 a mwy na £78 miliwn ar gyfer 2005-06. Cyn i bobl ddechrau cynhyrfu, mae hyn yn ofyniad gan y Trysorlys. Mae’r gostyngiad yn un technegol, ac mae’n ymwneud â chyllidebu ar sail adnoddau.

Mewn rhannau eraill o’r gyllideb, ymhlith y prif symiau a drosglwyddir yn allanol mae’r canlynol. O’r Adran Gwaith a Phensiynau, ceir addasiad canlyniadol o dros £109 miliwn ar gyfer 2003-04, ac ar gyfer y ddwy flynedd ddilynol, £122 miliwn a bron £132 miliwn yn y drefn honno. Y rheswm am hyn yw costau cynyddol pensiynau yn y gwasanaeth iechyd gwladol. Hefyd, bydd yr Adran Gwaith a Phensiynau yn trosglwyddo £23 miliwn yn 2003-04, gan gynyddu i £27 miliwn yn 2005-06, ar gyfer Cynorthwyo Pobl. Dosbarthwyd yr arian hwn fel gwariant a reolir yn flynyddol. Yn ogystal, caiff y symiau bach a drosglwyddir o’r Swyddfa Gartref mewn perthynas â Chynorthwyo Pobl eu hychwanegu at ein terfyn gwariant adrannol. Hefyd, mewn perthynas â’r Adran Gwaith a Phensiynau, trosglwyddwyd £8.8 miliwn i’r cyfeiriad arall yn sgîl trosglwyddo’r cyfrifoldeb dros ddarparu arian i awdurdodau lleol ar gyfer gweinyddu’r dreth gyngor a budd-dal tai.

Bwriedir trosglwyddo dros £2 filiwn o’r Swyddfa Gartref o 2003-04 i 2005-06 ar gyfer gofal iechyd mewn carchardai. Ffigur dros dro ydyw a chaiff ei adolygu, o gofio na phennir amserlen ar gyfer trosglwyddo’r cyfrifoldeb yn llawn i’r GIG yng Nghymru eto. Caiff bron £13.5 miliwn ei drosglwyddo o gyllid yr heddlu, sy’n adlewyrchu’r llif rhyfedd hwnnw rhwng tair cyllideb sef, y Cynulliad, Swyddfa’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Swyddfa Gartref, yn hyn o beth.

O’r Adran Addysg a Sgiliau, ychwanegwyd addasiad canlyniadol o ryw £6.5 miliwn i’r gronfa wrth gefn ar gyfer 2003-04 mewn cysylltiad ag ymestyn hyfforddiant cyflogwyr. Gan droi at y gronfa wrth gefn ei hun, mae wedi gostwng tua £17 miliwn ar gyfer 2003-04 ers y gyllideb derfynol. O ganlyniad, mae’n cynnwys £35.5 miliwn mewn arian parod a bron £55 miliwn ar sail adnoddau.

Tynnaf sylw at £8 miliwn ychwanegol ar gyfer 2003-04 i gynorthwyo amcanion ‘Ymgeisio yn Uwch’. Mae hyn yn dilyn cryn dipyn o ymgynghori rhwng y Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes a sefydliadau addysg uwch dros fisoedd y gaeaf, fel y rhagwelwyd yn fy nghyhoeddiad ar y gyllideb ddrafft yn ystod yr hydref y llynedd. Ar gyfer pob blwyddyn ariannol bwriedir trosglwyddo £4 miliwn o gyfalaf Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru i’r llinellau gwariant presennol er mwyn adlewyrchu’r penderfyniad i ailbroffilio gwariant cyfalaf, sydd, wrth gwrs, yn gost niwtral i’r gronfa wrth gefn.

Ymhlith y dyraniadau eraill o’r gronfa wrth gefn mae dros £5 miliwn ar gyfer costau cylch gwaith cyflogau a phensiynau cyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a £3 miliwn ychwanegol i dalu am ddiffyg a ragwelir yn y ddarpariaeth ar gyfer costau ychwanegol pensiynau athrawon. Ychwanegir yr un swm at y gronfa amddifadedd a bydd £2 filiwn ar gyfer cymorth ychwanegol i awdurdodau heddlu. Unwaith eto, mae’r holl faterion hyn eisoes wedi’u nodi gan Weinidogion mewn datganiadau blaenorol, felly ni fyddant yn peri syndod i’r Aelodau. O ran y symiau a drosglwyddir rhwng y prif grwpiau gwariant, ad-dalwyd £32 miliwn i’r grant cymorth refeniw ar gyfer y dyfodol yn sgîl y penderfyniad i ohirio trosglwyddo cyllid gofal cartrefi nyrsio oddi wrth llywodraeth leol. Trosglwyddwyd £15 miliwn yn rhagor i’r grant cymorth refeniw i dalu am ofal yn y cartref am ddim ac oedi wrth drosglwyddo gofal. Trosglwyddwyd nifer o symiau mewn perthynas â rhaglenni i blant a phobl ifanc, gan roi darpariaeth o dros £40 miliwn, £44 miliwn a £52 miliwn yn y drefn honno ym mhob un o’r tair blynedd nesaf o dan faner Cymorth. Gwnaed ymarfer tebyg mewn perthynas â phrif grŵp gwariant Addysg a Dysgu Gydol Oes, lle mae llinellau gwariant y gyllideb yn cael eu huno er mwyn iddynt fod yn fwy tryloyw. Er enghraifft, unwyd nifer o linellau o dan flynyddoedd cynnar a chymorth i ddisgyblion, gan roi cyfanswm o bron £19 miliwn y flwyddyn nesaf.

Nid yw’r tablau a ddosbarthwyd yn cynnwys dyraniadau o arian nas neilltuwyd ac a gariwyd ymlaen—hyblygrwydd diwedd blwyddyn. Darperir y wybodaeth honno yn ystod y flwyddyn ariannol nesaf. Fodd bynnag, mae un eithriad y dylwn dynnu’ch sylw ato, gan fod angen dyrannu arian iddo yn ddybryd. Yn fy araith ar y gyllideb derfynol ym mis Tachwedd, cyhoeddais y byddai cynnydd sylweddol yn y gyllideb ar gyfer triniaeth cyffuriau ac alcohol yn ystod y tair blynedd nesaf sef cyfanswm o £18 miliwn. Dywedais ar y pryd y byddwn yn parhau i ystyried pa driniaeth sydd ar gael a’r galw am driniaeth ac unioni unrhyw ddiffyg, a nododd fod angen buddsoddi yn y Rhondda yn benodol.

O ganlyniad, yr ydym bellach wedi llunio fframwaith enghreifftiol ar gyfer prosiect sy’n tynnu ynghyd yr amrediad cyfan o wasanaethau ar gyfer trin pobl sy’n camddefnyddio sylweddau yr hoffwn ei roi ar waith yn y Rhondda. Bydd y prosiect yn datblygu gwasanaethau triniaeth er mwyn sicrhau y gall cleientiaid asesu’r math o driniaeth a fydd yn mynd i’r afael â’u problemau penodol hwy yn fwyaf effeithiol, pa un ai drwy wasanaethau cynghori, dadwenwyno yn y gymuned, y defnydd o fethadon o dan oruchwyliaeth neu, yn yr achosion mwyaf difrifol, gwasanaethau dadwenwyno i gleifion mewnol. I’r perwyl hwn, byddaf yn neilltuo £500,000 ar gyfer 2003-04 o’r tanwariant a ragwelir ar gyfer eleni. Caiff adnoddau ar gyfer y dyfodol eu neilltuo pan fydd y prosiect wedi datblygu’n llawn, ac erbyn hynny disgwyliaf i wasanaeth triniaeth fod ar gael i hyd at 200 o bobl y flwyddyn yn ychwanegol yn y Rhondda. Byddai hynny yn ein galluogi i helpu’r holl bobl sydd ar y rhestr aros ar hyn o bryd.

Gobeithiaf y bydd pob rhanddeiliad allweddol yn yr ardal yn ateb yr her yn awr gan weithio gyda’r Cynulliad i ddatblygu’r prosiect amlinellol hwn a’I wireddu fel y gall pobl yn y Rhondda ddechrau elwa ar y gwasanaethau hyn mor fuan â phosibl. Mae’r holl wybodaeth gerbron yr Aelodau, a chymeradwyaf y cynnig i’r Cynulliad.

Yr ydych wedi gorffen gydag ymgais dda i ennill pleidleisiau. Mae’n newyddion da i’r Rhondda a chroesawaf yr arian ychwanegol ar gyfer gwasanaethau triniaeth cyffuriau ac alcohol yn yr ardal honno. Dyma’r cyfle olaf a gawn i drafod y gyllideb yn y Cynulliad hwn a dyma gyfle olaf y Gweinidog i fynd I’r afael â rhai o’r cwestiynau y bydd yn rhaid inni eu hwynebu ar garreg drws pobl cyn bo hir. Derbyniaf yr hyn a ddywedodd y Gweinidog mai symud arian o’r naill linell i’r llall yn y gyllideb a wna—gwneud ychydig newidiadau dibwys—ond a wnaiff esbonio rhai o’r newidiadau hynny yn fanylach, yn arbennig o ran y gyllideb iechyd, lle caiff cryn dipyn o arian ei symud? Pe baech yn sinigaidd, gallai ymddangos ar bapur fod arian yn cael ei ddarparu drwy’r llinell refeniw i dalu am gost y byrddau iechyd newydd. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y bydd y Gweinidog yn rhoi sicrwydd inni nad fel yna y mae pethau.

You referred to the local health boards. I met with representatives from the Pembrokeshire local health board on Monday. On 15 October 2002, the Minister announced that extra finance would be available to build new hospitals, including one in Tenby. However, in the meeting in Tenby on Monday, I learned that a health centre without beds will be built rather than a hospital. Given that Edwina Hart refused to take an intervention, could you press her to ensure that the Government adheres to the commitment that it made on 15 October?

Gobeithiaf y bydd y Gweinidog yn cadarnhau y bwriedir cadw at yr addewid.

Mae’r Gweinidog wedi rhoi esboniadau da am symud arian o fewn y gyllideb hon. Fodd bynnag, ymddengys fod gwasanaethau plant a gofal hirdymor i’r henoed ar eu colled ar adeg pan na all gwasanaethau plant mewn adrannau gwasanaethau cymdeithasol ymdopi â’r newidiadau a fynnir yn adroddiad Waterhouse a phan fo galw mawr am ofal hirdymor i’r henoed.

Y siom arall oedd y methiant i ariannu’r adroddiad a gomisiynwyd gan y Llywodraeth ar gyllid priodol i’r gwasanaeth ambiwlans. Ni fu unrhyw gynnydd ar hynny yn ystod y pedair blynedd diwethaf—ni chaiff y gwasanaeth ambiwlans ddigon o arian o hyd. Gellid dweud, felly, bod yr arian hwnnw yn cael ei ddefnyddio ar gyfer y byrddau iechyd newydd yn hytrach na gwasanaethau rheng flaen.

O ran llywodraeth leol, nid oes fawr o gysur i bobl sy’n wynebu cynnydd enfawr yn y dreth gyngor. I’r bobl hynny sy’n ddigon ffodus i fyw yn ardaloedd Plaid Cymru, nid yw’r dreth gyngor yn cynyddu ryw lawer. I’r bobl hynny sy’n gorfod talu praeseptau heddlu uchel—

Ai polisïau’r cynghorau, ynteu’r arian a roddir gan y Cynulliad Cenedlaethol i awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am y cynnydd yn y dreth gyngor, yn eich barn chi?

Mae’n gymysgedd o’r ddau. Yr ydym bob amser wedi dweud nad yw’r arian a ddyrannwyd i lywodraeth leol wedi darparu ar gyfer y cynnydd enfawr mewn gwariant a wynebodd eleni yn arbennig. Soniodd y Gweinidog am braeseptau heddlu uchel. Un o ganlyniadau polisïau plismona Llywodraeth San Steffan yw bod heddluoedd yng Nghymru yn colli arian unwaith eto, sy’n siom fawr. Fodd bynnag, y siom fwyaf yn ystod y pedair blynedd diwethaf oedd methiant y Llywodraeth i fuddsoddi mewn tai fel sbardun i’r economi gyfan. Buddsoddwyd arian mewn strategaethau digartrefedd ymhlith materion eraill, ond efallai y dylai’r Gweinidog dderbyn cyngor y Sefydliad Siartredig Tai. Erbyn hyn mae gennym strategaeth dai ardderchog ac, fel y noda’r sefydliad, dylai’r Gweinidog ddechrau ymrwymo i ariannu ei strategaeth ei hun. Pe baem yn buddsoddi mewn tai fel allwedd i’r economi gyfan, byddai pob £1 a werir ar dai yn cael ei thalu yn ôl deirgwaith neu bedair gwaith yn yr economi. Collwyd y cyfle gwych hwnnw.

O ran amaethyddiaeth, pam mae’r Gweinidog dros Ddatblygu Gwledig wedi caniatáu i £2.4 miliwn gael ei dorri o’r cynlluniau cymorth i’r farchnad, yn ôl pob golwg, pan fo’r diwydiant yn wynebu cymaint o argyfyngau? Efallai fod y swm hwnnw wedi’i symud i rywle arall yn y gyllideb, ond a wnaiff esbonio pa gymorth a gaiff y diwydiant?

O ran addysg, dywedwyd wrthym dro ar ôl tro fod gennym setliad da ar gyfer addysg eleni a bod ysgolion wedi gwneud yn dda. Pam, felly, mae’r un ysgolion yn dweud wrthym y bydd athrawon yn colli eu swyddi? Bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â’r cwestiwn diddorol hwnnw yn ystod yr wythnosau nesaf. Ymddengys fod gwasanaethau rheng flaen—gwasanaethau plant, gwasanaethau i’r henoed, gwasanaethau ambiwlans, ffyrdd, amaethyddiaeth, datblygu economaidd a thai—oll ar eu colled yn y gyllideb hon, a’r unig rai a fydd ar eu hennill yw staff gweinyddol y byrddau iechyd newydd.

Hoffwn sôn yn fyr am gyllideb y Gweinidog a brigdorri £11 miliwn o gyllid yr heddlu. Yr wyf yn gyfarwydd â chyllidebau’r heddlu. Y gwir yw bod y Cynulliad yn ariannu’r heddlu, ond nad oes ganddo reolaeth dros y ffordd y gwerir yr arian. Yr ydym eisoes wedi rhoi bron £0.5 biliwn i goffrau’r heddlu yng Nghymru. Byddai’r cyhoedd yng Nghymru yn arswydo i glywed na allwn sicrhau gwerth am arian. Dyna pam mae’r syniad bod y Cynulliad yn rheoli ein heddlu mor boblogaidd. Mae’r rhan fwyaf o Aelodau’r Cynulliad, y Gweinidogion a hyd yn oed y pedwar prif gwnstabl o blaid hynny. Yn anffodus, mae’r Swyddfa Gartref yn gwrthod yn lân ag ildio rheolaeth, sy’n drueni. Mae cyllid yr heddlu yn ddirgelwch llwyr. Cuddiwyd y ffrydiau niferus a chynyddol o arian o dan len o ddirgelwch. A oes rheswm pam y cymlethwyd materion sy’n ymwneud â chyllid yr heddlu? Ni ŵyr neb pwy sy’n gyfrifol am beth. Dyna pam y cytunaf yn llwyr â’r Gweinidog y dylai cyllid yr heddlu fod yn fwy agored ac atebol. Mae’n hurt brigdorri £11 miliwn am fod y Swyddfa Gartref wedi addo y bydd yn rhoi mwy o arian inni. A fydd hynny yn digwydd mewn gwirionedd, neu ai ystryw arall gan y Swyddfa Gartref ydyw?

Bydd yn rhaid i bobl leol dalu mwy am eu plismyn mewn ffordd anuniongyrchol, ac nid oes neb yn lleisio amheuon ynglŷn â hynny, ar wahân i’r Gweinidog, sydd wedi sylweddoli bod Cymru o dan anfantais. Pam y treuliwn oriau lawer yn craffu ar waith y sefydliadau a ariennir gennym, ond yn eithrio’r heddlu rhag hynny? Mae’n hurt, yn enwedig o gofio nad am swm bach y cynhelir yr heddlu. Yn fy ardal i, mae cwynion di-rif na ddarperir digon o ddarpariaeth gan yr heddlu, ac eto mae cyfraniadau lleol wedi cynyddu bron 200 y cant er 1997. Eleni, wynebwn gynnydd arall o 33 y cant. Nid yw’n iawn bod y Cynulliad yn methu craffu ar y ffordd y caiff yr arian hwn ei wario. Derbyniaf mai’r prif gwnstabliaid sy’n gyfrifol am reolaeth weithredol dros eu heddluoedd, ond oni ddylai fod gennym yr hawl i gael rhyw amcan o faint a werir ar gostau gweinyddol?

Gan siarad o brofiad, mae awdurdodau’r heddlu yn gyrff corfforaethol na ellir eu cyffwrdd. Maent yn glwbiau cefnogwyr triw i’r prif gwnstabl ac, fel arfer, maent yn derbyn ei adroddiadau neu ei hadroddiadau, yn ddi-gwestiwn, hyd yn oed ar lafar weithiau. Mae’n drist nad oes modd iddynt wirio pa mor gywir yw’r hyn a ddywedwyd wrthynt. Mae’r clwb corfforaethol hwn yn gwgu ar aelodau sy’n beiddio craffu ar rym trahaus y prif gwnstabl. Hyd nes y bo’r Cynulliad yn rheoli cyllid yr heddlu, ni fydd byth yn rheoli’r ffordd ar hap y caiff rhai awdurdodau eu rhedeg. Daeth yr amser i sicrhau bod rheolaeth dros yr heddlu yn cael ei datganoli. Derbyniaf fod yr Ysgrifennydd Cartref wedi ceisio newid dulliau rheoli’r heddlu ac wedi methu. Fodd bynnag, mae Edwina yn Weinidog a ddylai fod yn gallu rheoli’r heddlu datganoledig; o leiaf byddai ein cyllidebau yn agored ac yn dryloyw wedyn. Byddai hynny yn fuddiol i bawb.

Noda’r Blaid Geidwadol y newidiadau i’r gyllideb, y mae llawer ohonynt, fel y dywedodd y Gweinidog, yn rhai gweinyddol, sy’n cynnwys symudiadau rhwng y prif grwpiau gwariant, rhai ohonynt nad yw Janet Ryder yn amlwg wedi eu deall.

Rhoddir adnoddau sylweddol i wariant ar iechyd, yn benodol gwariant refeniw ar gyfer byrddau iechyd lleol. Pe bai modd sicrhau y byddai gwariant o’r fath yn arwain at ganlyniadau mwy boddhaol i gleifion, yna byddai’n anodd beirniadu hynny. Fodd bynnag, nid ydym, hyd yn oed yn wrthrychol, yn gweld canlyniadau o’r fath`; mae rhestrau aros yn parhau i gynyddu, a’r amseroedd aros hefyd. Yn ei datganiad cyllideb ym mis Hydref, cyhoeddodd y Gweinidog fod Mr Derek Wanless wedi’i benodi i gynghori ar adolygiad o iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru. Ni ddylem anghofio’r cyngor a roddodd Mr Wanless yn ei adroddiad i Lywodraeth y DU ar ddyfodol y GIG, sef

nid yw arian ynddo’i hun yn ddigon ac nid yw’n gwarantu llwyddiant—mae’n hanfodol bod adnoddau’n cael eu defnyddio’n effeithlon ac yn effeithiol. Rhaid i adnoddau a diwygiadau fynd law yn llaw—mae’r ddau yn hanfodol. Ni fydd y naill yn gwneud gwahaniaeth heb y llall.

O ran y datganiad hwnnw, tybed a yw gwariant cynyddol yn synhwyrol, yn niffyg yr adolygiad y mae Mr Wanless ar fin ei gynnal.

Mae Syr John Bourn eisoes wedi mynegi pryderon am y byrddau iechyd lleol arfaethedig. Clywsom hefyd am y memorandwm i’r Prif Weinidog oddi wrth swyddog, a nododd fod ailstrwythuro’r GIG yn debygol o arwain at fwy o ddryswch, ym marn y swyddog, ac na wyddid o hyd beth fyddai cost yr ymarfer. Ymddengys y bydd yr ailstrwythuro yn arwain at gostau ychwanegol; ni fydd yn gost niwtral, fel yr awgrymwyd o’r blaen. A wnaiff y Gweinidog y prynhawn yma nodi ei hamcangyfrif cyfredol agosaf o gostau tebygol ailstrwythuro’r gwasanaeth iechyd?

Byddwn yn ddiolchgar hefyd pe bai’r Gweinidog yn dweud wrth y Cynulliad beth, yn ei barn hi, fydd effaith debygol cynyddu’r cyfraniadau yswiriant gwladol, a fydd yn cychwyn ar ddechrau’r flwyddyn ariannol nesaf. Bydd llawer o’r cynnydd yn y gyllideb hon, fel ag y mae, yn cael ei ad-dalu i’r Trysorlys yn syth ar ffurf cyfraniadau yswiriant gwladol.

Mae un pwynt cymharol fach sy’n bwysig yn fy nhyb i, ac yr hoffwn dynnu sylw’r Gweinidog ato, yn ymwneud ag amddiffyn rhag llifogydd. Mewn cyfarfod o Bwyllgor Rhanbarthol y Gogledd yn gynharach eleni, rhoddwyd cyflwyniad gwych gan gynrychiolydd o Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru. Dywedodd, heb flewyn ar dafod, fod tanwariant o ryw £2.6 miliwn y flwyddyn ar amddiffyn rhag llifogydd yn ei farn ef. Mae hynny yn bwynt cymharol fach yng nghyd-destun cyllideb o’r maint hwn, ond gofynnaf i’r Gweinidog ystyried fy mhryder y bydd problemau a achoswyd gan fethiant i sicrhau mesurau i amddiffyn rhag llifogydd yn cynyddu. Os na wariwn ddigon yn awr, bydd yn rhaid inni wario llawer mwy yn y dyfodol i unioni canlyniadau’r tanwariant. Gofynnaf i’r Gweinidog ailystyried yr eitem hon o’r gyllideb.

Croesawaf y gyllideb hon, yn enwedig yr arian ychwanegol ar gyfer addysg uwch, iechyd a llywodraeth leol. Mae’n glod i’r Gweinidog fod y gyllideb hon yn cael ei chyflwyno mewn ffordd mor dryloyw, y gallwn ei thrafod yn y ffordd hon a bod yr holl wybodaeth berthnasol ar gael inni. Mae hynny mewn gwrthgyferbyniad llwyr â’r sefyllfa cyn datganoli. Cyfeiriaf yn fyr at sylwadau Janet Ryder ar dai. Yr oedd yn ddiddorol clywed mai un o brif fesurau maniffesto Plaid Cymru fydd ymrwymiad i dai. Mae tai yn bwysig, ond rhaid cael cydbwysedd yn y gyllideb. Mae’n hawdd addo’r arian, ond nid yw mor hawdd dod o hyd iddo mewn gwirionedd. Clywsom fod angen gwario £2.9 biliwn ar dai sector cyhoeddus. Nid yw swm o’r fath ar gael yng nghyllideb y Cynulliad. Felly rhaid inni ystyried cyllid preifat, gan na ellir tynnu arian oddi wrth y gwasanaeth iechyd nac oddi wrth addysg.

Synnaf at y dröedigaeth hon gan Ddemocrat Rhyddfrydol at y syniad nad yw coffrau’r Llywodraeth yn ddiderfyn. A wnewch ddweud wrth arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn awr na fydd cynnydd o 1c yn y dreth incwm yn helpu i dalu am yr holl addewidion yn eich maniffesto cenedlaethol?

Mae’n amlwg eich bod yn darllen maniffestos gwahanol i’n rhai ni, gan nad ydym erioed wedi addo hynny. Mae ein maniffestos wedi’u costio ac yr ydym bob amser wedi dweud o ble y deuai’r arian a sut y byddem yn ei wario.

Er 1992, yr ydym wedi gwario mwy o arian ar y rhaglen gyfalaf ar dai. Yr ydym yn gwario mwy o arian ar y cynllun effeithlonrwydd ynni yn y cartref, ar ddiogelwch tân, ar ddigartrefedd ac ar ystod o faterion eraill, y mae pob un ohonynt yn bwysig o ran yr agenda dai yn ei chyfanrwydd. Cyfeiriaf yn fyr at dri mater arall. Y cyntaf yw cyllid yr heddlu. Cefnogaf i’r carn yr hyn a ddywedodd Alison Halford am gyllid yr heddlu. Nid yw’n iawn bod £11.3 miliwn yn cael ei frigdorri o’n cyllideb a’i ad-dalu i’r Swyddfa Gartref i’w ddosbarthu drwy gyfrwng grantiau yng Nghymru a Lloegr. Er y gall heddluoedd yng Nghymru wneud cais am yr arian hwnnw, ac y gallant sicrhau mwy o arian yn y pen draw nag y byddai wedi dod i’w rhan fel arall, nid oes sicrwydd y daw’r arian hwnnw yn ôl i Gymru. Os daw yn ôl i Gymru, caiff ei glustnodi neu ei bridiannu fel na fydd modd ei wario ond ar brosiectau penodol yn unig. Mae angen mwy o reolaeth dros gyllid yr heddlu yng Nghymru a’r gallu i benderfynu ar yr agenda trosedd ac anhrefn ein hunain a chyfeirio adnoddau yn unol â hynny.

Yn ail, croesawaf yr arian yn y gyllideb ar gyfer Cynorthwyo Pobl. Bydd y £23 miliwn, gobeithio, yn ddigon. Fodd bynnag, yr agwedd bwysicaf yw ei fod yn cael ei gyflwyno fel gwariant a reolir yn flynyddol, sy’n golygu y gallwn ymateb i ofynion y gwasanaeth ac addasu wrth inni fynd yn ein blaenau. Mae hynny yn rhoi lle i dyfu.

Yn drydydd, croesawaf yr adnoddau ychwanegol a roddir i lywodraeth leol i ymdopi â’r pwysau sydd arni. Mae’n werth nodi cyhoeddiad y Gweinidog ar gamddefnyddio sylweddau a’r cynllun yn y Rhondda yn arbennig. Mae’n bwysig ein bod yn awr yn mynd i’r afael â’r agenda hon. Yr ydym yn neilltuo adnoddau ychwanegol i ymladd y camddefnydd o sylweddau. Yr ydym yn nodi lle y gwariwyd yr arian dros y ddwy flynedd diwethaf a sicrhau bod yr arian hwnnw yn cyrraedd canolfannau triniaeth fel y gallant fynd i’r afael â’r broblem hon sy’n effeithio ar rannau helaeth o Gymru, yn enwedig cymunedau difreintiedig.

Ni chyflwynais fy enw ar gyfer y ddadl hon. Hoffwn gyfrannu at y ddadl ar ddatblygu cynaliadwy.

Diolch yn fawr. Cyflwynais fy enw drwy e-bost, mae’n dda gennyf nodi. Mewn ymateb i gyfraniad David Ian Jones, mae papur a gyflwynwyd gerbron y Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol y bore yma yn trafod costau’r gwasanaeth iechyd. Os darllenwch y papur hwnnw, bydd mwy o wybodaeth gennych. Efallai na fyddwch yn teimlo ei fod yn ateb pob un o’ch cwestiynau, ond mae’n ymdrin â llawer o’ch pryderon.

Caf fy syfrdanu o hyd gan hyfdra Plaid Cymru. Synnais yn fawr at gyfraniad Janet Ryder, a gyfeiriodd at y dreth gyngor yn ardaloedd o dan arweiniad Plaid Cymru. Un nodwedd ar y Cynulliad hwn yw bod Aelodau Plaid Cymru yn cwyno am wasanaethau y mae gan gynghorau Plaid Cymru gyfrifoldeb drostynt. Y prif reswm tebygol pam na ddarperir y gwasanaethau hynny yw’r rheswm y bu Janet Ryder mor garedig â’i roi inni, sef nid yw cynghorwyr Plaid Cymru yn barod i ymgymryd â chyfrifoldeb ariannol dros y gwasanaethau y mae Aelodau Cynulliad Plaid Cymru yn gofyn amdanynt.

Diolch ichi am roi’r cyfle imi atgoffa’r Cynulliad o’r ddyled enfawr a fu gan gyngor Rhondda Cynon Taf ar ôl blynyddoedd o dan arweiniad y Blaid Lafur. Erbyn hyn, mae’r cyngor wedi trawsnewid y sefyllfa ac, am y tro cyntaf ers blynyddoedd lawer, mae ei gyfrifon wedi’u cymeradwyo ac wedi’u cau. Nid yw cyngor o dan arweiniad Llafur wedi llwyddo i wneud hynny yn y Rhondda ers blynyddoedd maith.

Y rheswm am hynny yw bod y weinyddiaeth hon o dan arweiniad Llafur wedi cyflwyno’r gronfa amddifadedd, a Rhondda Cynon Taf sy’n elwa fwyaf ar y gronfa honno. Ni chefnogodd Plaid Cymru hynny ac o’r herwydd methodd hefyd â rhoi cymorth ychwanegol i Ferthyr, Blaenau Gwent, a Chastell-nedd Port Talbot. Bydd pobl yn barnu hynny.

Yr wyf yn siŵr bod llawer ohonom yn cydymdeimlo ac yn cytuno â’r pwyntiau a wnaed yn angerddol gan Alison ynglŷn â chyllid yr heddlu. Caf lawer o gwestiynau gan yr Aelodau a chan y cyhoedd am dryloywder cyllid yr heddlu a theimlaf, o’r awyrgylch yn y Siambr, y bydd datganoli’r cyfrifoldeb dros yr heddlu yn bwnc llosg I’r Cynulliad nesaf.

Diolchaf i Peter Black am ei gyfraniad. Atebodd rai o’r pwyntiau y buasai’n rhaid imi ymdrin â hwy fel arall. Gwnaeth Brian Gibbons bwynt gwerthfawr fod rhai o’r materion a godwyd gan David Ian Jones wedi’u trafod yn y papur iechyd a gyflwynwyd i’r Pwyllgor Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol heddiw. Ni allwch roi pris ar ddemocratiaeth yn y gwasanaeth iechyd a rhaid inni ystyried hynny yng nghyd-destun y 22 o fyrddau iechyd lleol. Darllenais sylwadau Derek Wanless hefyd. Mae’n adolygu’r gwasanaeth iechyd yng Nghymru gan ein bod yn sylweddoli nad oes a wnelo hyn â gwariant cynyddol yn unig; mae a wnelo â gwneud defnydd mwy effeithiol o arian ac archwilio strwythurau’r gwasanaeth. Edrychaf ymlaen at adroddiad Derek Wanless a gobeithiaf y gallwn, pan fyddwn oll, gobeithio, yn dychwelyd ym mis Mai, weithredu argymhellion yr adroddiad a sicrhau gwasanaeth iechyd effeithlon ac effeithiol, o gofio’r arian sy’n llifo i mewn iddo a’r newidiadau sydd eu hangen.

Mae llywodraeth leol a chyrff eraill wedi trafod y cynnydd mewn yswiriant gwladol ac effaith hynny arnynt. Oherwydd y setliad hael o fewn y gyllideb gyfan bydd modd iddynt ddarparu ar gyfer hyn.

Mae Sue Essex yn codi mater yr arian sydd ar gael ar gyfer amddiffyn rhag llifogydd gyda mi yn rheolaidd, ac yr wyf yn siŵr y bydd yn parhau i gael ei godi yn ystod cylchoedd cynllunio’r gyllideb. Swm bach yw’r tanwariant: ceisiaf ei fonitro’n gyffredinol. Nid wyf yn hoffi tanwariant, gan ei fod yn golygu nad ydych wedi ystyried sut y dylid gwario’r arian yn effeithlon. Fodd bynnag, rhoddaf sicrwydd ichi ein bod yn ymwybodol iawn o’r angen am amddiffyn rhag llifogydd a bod y Gweinidog dros yr Amgylchedd yn codi’r mater gyda mi yn rheolaidd.

O ran sylwadau’r Aelodau ynglŷn â’r hyn nad ydym wedi’i wneud ym maes iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, mae’r symiau a drosglwyddir yn y gyllideb iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn dryloyw. Mae’r Aelodau yn holi ynglŷn â gwasanaethau cymdeithasol; dylent wybod yn iawn bod y llinellau cyllideb yn cael eu trosglwyddo i Cymorth, y gronfa gymorth i blant a phobl ifanc. Cofnodwyd hynny. Nid oes dim byd yn y gyllideb hon nad yw wedi ei gofnodi ac nad yw wedi’i drafod o’r blaen.

Mewn ymateb i bwynt Janet Ryder ynglŷn â cheisio ennill pleidleisiau yn y Rhondda, eglurais pan luniais fy nghyllideb derfynol y byddwn yn gwneud cyhoeddiad ar y mater hwn i’r Cynulliad. Nodwyd popeth yr wyf wedi’i gyhoeddi o ran addysg uwchradd a materion eraill heddiw o’r blaen, fel sy’n briodol, am fy mod yn gwybod na allwn ddefnyddio’r gyllideb atodol at ddibenion ymgyrchu etholiadol. Felly, cofnodais y newidiadau y llynedd. Gwrthodaf eich tybiaethau, Janet. Pe baech chi’n dod i rym, Janet, efallai y byddech yn ceisio gwneud hynny. Fodd bynnag, gwn y bydd Llafur mewn grym am byth, ac nid wyf yn chwarae ag arian na bywydau pobl.

Heddiw, yr ydym yn rhoi’r cyffyrddiadau olaf i’r trydydd adroddiad statudol ar y cynnydd a wnaed tuag at ddatblygu cynaliadwy yng Nghymru. Yr wythnos diwethaf, derbyniodd yr Aelodau ddrafft o’n hadroddiad blynyddol ar gyfer 2002-03, a gaiff ei gwblhau ar ôl y ddadl hon ac, fel sy’n ofynnol yn ôl y gyfraith, ar ddiwedd y flwyddyn ariannol yn Ebrill.

Mae datblygu cynaliadwy yn ymwneud â sicrhau ansawdd bywyd gwell i bawb yn awr, ac ar gyfer cenedlaethau i ddod, drwy geisio cyfleoedd ar gyfer cynnydd economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol ochr yn ochr â’i gilydd. Yr wyf yn falch o’r camau a gymerwyd eleni nid yn unig gan y Cynulliad, ond gan amrywiaeth o asiantaethau a sefydliadau yng Nghymru, ar lefel ryngwladol a thrwy gyflawniadau ymarferol. Mae Cymru yn parhau i osod y sylfeini ar gyfer ffordd fwy cynaliadwy o fyw a gweithio, a fydd yn gwella ansawdd bywyd i bawb yng Nghymru, nid ar gyfer y genhedlaeth hon yn unig, ond hefyd ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Mae llawer wedi’i gyflawni ers 1999, ac ers i’r cynllun gael ei greu ddwy flynedd a hanner yn ôl yn Nhachwedd 2000. Mae’n werth cofio nad oedd unrhyw rôl-fodelau ar gyfer y cynllun hwn—yr oedd yn rhaid inni dorri tir newydd. Pwysleisiaf yr is-bennawd a ddefnyddiwn bob amser: ‘dysgu i fyw’n wahanol’—gyda phwyslais ar y ‘dysgu’.

Trof at yr adroddiad yn awr. Tynnaf eich sylw at y dangosyddion ac at rai o’r pwyntiau allweddol. Dyma’r flwyddyn gyntaf lle y cafwyd peth newid yn y 12 dangosydd cychwynnol. Yr wyf yn falch bod mwy na hanner o’r naw dangosydd y mae gwybodaeth newydd ar gael ar eu cyfer wedi dangos gwelliant. Cafwyd cynnydd ar y dangosyddion ar gyflogaeth, addysg, troseddau, ansawdd aer, ailgylchu a’r Gymraeg, a pharhaodd ansawdd yr afonydd i fod yn dda. Seilwyd y dangosyddion a oedd yn dangos rhywfaint o ddirywiad—newid yn yr hinsawdd, ynni adnewyddadwy a gwastraff cartrefi fesul person—ar ffigurau a luniwyd cyn 2002 ac felly, nid ydynt yn adlewyrchu’r sefyllfa bresennol. Bydd gennym ddarlun cywirach y flwyddyn nesaf. Ni chwblhawyd ein gwaith ar adolygu’r dangosyddion datblygu cynaliadwy eto. Fodd bynnag, byddwn yn datblygu’r gwaith hwnnw o gofio ein rhwymedigaeth i adnewyddu’r cynllun ar ôl yr etholiad. Yr ydym wedi ailgynnull y gweithgor dangosyddion i ystyried sut y dylid ymdrin â’r broses hon. Mae’r ystadegau a gyhoeddir yn fuan ar ddatblygu cynaliadwy hefyd yn galonogol, yn enwedig y rhai ar ansawdd dyfroedd nofio—dangosydd ymarferol a symbolaidd o’r amgylchedd yng Nghymru.

Mae’r mwyafrif o’r ymrwymiadau yn ein cynllun a’n cynllun gwaith wedi’u bodloni neu yn cael eu bodloni. Mae’n bwysig bod Llywodraeth yn ymateb i gyfleoedd yn ogystal â heriau. Eleni, yn anochel, yr ydym wedi cwmpasu elfennau nad ydynt yn ein cynllun gweithredu. Yr ydym wedi mynd y tu hwnt i’r disgwyl o ran gweithgaredd rhyngwladol: cytundeb Gauteng oedd cytundeb pennaf Cymru eleni. Bydd yr aelodau’n cofio i Rhodri Morgan lofnodi’r cytundeb hwnnw yn Johannesburg y llynedd. Bu’r gwaith ar bartneriaethau yng Nghymru yn gryf hefyd; lluniwyd y concordat â llywodraeth leol Cymru, er enghraifft.

Mae gweithio â’r cyhoedd hefyd yn hanfodol, a chodwyd y mater hwnnw ym Mhwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth y bore yma. Mae ymwybyddiaeth gyhoeddus yn fater allweddol. Mae angen inni fod mewn sefyllfa lle y gellir gofyn i bobl gymryd camau a gwneud cyfraniad, fel y gallant wneud newidiadau yn eu bywydau. Ni allant wneud hynny mewn gwactod. Ofer yw annog pobl i weithredu’n fwy cynaliadwy oni chânt y cyfle i wneud hynny. Mae codi ymwybyddiaeth am wastraff yn enghraifft amlwg o hynny. Yr wyf hefyd wedi comisiynu gwaith paratoadol ar ymgyrch sy’n seiliedig ar yr olion troed ecolegol, a fydd yn gyfle i ystyried arolygon o ymwybyddiaeth gyhoeddus.

O ran ein gweithgareddau mewnol, yr ydym yn cymryd ein cyfrifoldebau o ddifrif. Er enghraifft, o ran materion mewnol gwyrdd, caiff 70 y cant o’r trydan a brynwn ei gynhyrchu o ynni adnewyddadwy. Yr ydym hefyd wedi gwneud gwaith pwysig ar osod cynaliadwyedd yn y brif ffrwd. Mae’r ddogfen ‘Lles yng Nghymru’, dogfen iechyd a fabwysiadwyd gan y Cynulliad fis Rhagfyr diwethaf, yn amlwg yn amlygu’r cyfraniad y gall y gwasanaeth iechyd yng Nghymru ei wneud i ddatblygu cynaliadwy, o ystyried mai dyma brif gyflogwr Cymru.

I grynhoi, yr ydym wedi dysgu llawer ers i’r cynllun gael ei greu ddwy flynedd a hanner yn ôl. Yr ydym yn hapus i rannu ein profiad ac i wrando ar eraill. Mae’n dda bod ein hymdrechion yn cael eu cydnabod mewn mannau eraill. Ysgrifennodd Jonathan Porritt, cadeirydd y Pwyllgor Datblygu Cynaliadwy, yr haf diwethaf yng nghylchlythyr y rhanbarthau cynaliadwy:

Os oes unrhyw un yn cytuno gyda chasgliad diweddar The Economist fod datblygu cynaliadwy yn syniad eithaf niwlog, sy’n iawn mewn egwyddor ond sydd yn amhosibl i’w weithredu, rhoddaf hwy ar y trên cyntaf i Gaerdydd…. Nid yw hynny i ddweud bod gan Gymru’r holl atebion i’w heriau difrifol a chymleth…. Ond mae’n ymddangos bod Cymru’n ceisio mynd i’r afael â’r problemau hyn mewn modd brwdfrydig, di-droi, a chyfannol, ac o safbwynt hirdymor, gan chwilio am y buddion economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol sy’n atgyfnerthu ei gilydd y mae datblygu cyaliadwy ei angen.

Mae hynny’n sylw grymus. Mae Jonathan Porritt yn iawn—nid yw’r holl atebion gennym, ond yr ydym yn mynd ar drywydd yr agenda datblygu cynaliadwy o ddifrif. Credaf ei fod yn nodwedd amlwg ar y Cynulliad.

Mae amser yn brin, ond crybwyllaf ychydig o enghreifftiau ymarferol allweddol, gan fod enghreifftiau ymarferol pwysig y tu ôl i’r ddamcaniaeth a’r geiriau. Ar drafnidiaeth, mae’r cynllun tocynnau mantais ar fin cael ei ymestyn i ddynion dros 60 oed. Mae hynny’n enghraifft dda o bolisi cymdeithasol a pholisi trafnidiaeth yn dod ynghyd, nid yn unig i roi’r cyfle i bensiynwyr deithio’n rhydd, ond i wella trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru. Mae’r strategaeth wastraff ac ymdrin â gwastraff yn gynaliadwy yn hanfodol. Yr ydym yn ystyried cyflenwad a datblygiad y marchnadoedd. Rhoddodd Brian Hancock enghraifft dda, ymarferol i ni yn y Pwyllgor y bore yma o fentrau bach a chanolig eu maint yng Nghymru sydd eisoes yn datblygu cynnyrch amgylcheddol.

Cydnabyddir Tir Gofal yn helaeth, yn arbennig ar y lefel Ewropeaidd, fel cynllun amaeth-amgylcheddol cynaliadwy pwysig. Mae’r gronfa datblygu economaidd, neu’r gronfa datblygu cynaliadwy, wedi cynnal dros 220 o brosiectau mewn parciau cenedlaethol ac ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol, fel Clwb Solar Bannau Brycheiniog. Mae llawer o fentrau pwysig ar waith. Mae Cymru Ar-lein—Online for a Better Wales yn fenter o bwys. Golyga ein cynllun gweithredu busnes a’r amgylchedd, a lansiwyd yn ddiweddar gan Andrew Davies, ein bod yn gweithio gyda busnes, ac mae’n sicrhau ein bod ar flaen y gad o ran datblygu cynaliadwy. Rhydd hynny sector busnes nwyddau a gwasanaethau amgylcheddol cryfach, a delwedd brand gwyrdd llawer cryfach yn y byd.

Mae strategaeth 10-mlynedd Bwrdd Croeso Cymru, ‘Cyflawni ein Potensial’, yn cynnwys mentrau penodol, fel partneriaeth y môr glas, sy’n cynnwys dros 40 o sefydliadau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol, a chyhoeddi canllaw ‘gwyrddu eich busnes’. Mae integreiddio datblygu cynaliadwy yn y broses gaffael hefyd yn bwysig ac mae angen inni sicrhau bod menter caffael Cymru yn llwyddiannus. Yn olaf, ar dai cymdeithasol, gwnaed gwaith arloesol drwy’r rhaglen arloesi tai cymdeithasol, ac ar Ailfeddwl am Adeiladu. Dyma rai o’r niferoedd mawr o enghreifftiau o arfer sy’n ategu’r ddamcaniaeth.

Ni chefnogaf y diwygiadau. Ni ddylem dwyllo ein hunain yng Nghymru. Gwnaethom ddatblygiadau mawr mewn dwy flynedd a hanner, yn cynnwys yn ystod y 12 mis diwethaf, ac yr ydym yn dechrau gwneud gwahaniaeth sylweddol. Yr ydym wedi gosod seiliau ardderchog i’r Cynulliad adeiladu arnynt. Jocelyn, credaf i mi esbonio bod y sefyllfa gyfreithiol yn golygu na allwn gyhoeddi’r adroddiad tan ddiwedd y flwyddyn ariannol. Felly ni chefnogaf welliant 3. Gwrandawaf ar sylwadau’r Aelodau â chryn ddiddordeb.

I propose amendment 3. Delete all after ‘19 March 2003’ and replace with:

in Welsh Plaid Cymru takes sustainable development seriously. I am convinced that the Minister is totally sincere in her commitment to sustainable development. However, we have tabled these amendments as there is nothing in this report that enables us to see what exactly the Government has achieved on sustainable development. The National Assembly has a statutory obligation as regards sustainable development. One of the most exciting aspects of the Government of Wales Act 1998 is that it imposes that commitment upon us. At one time, it was almost unique, but by now other political institutions have followed that lead and have assumed the same statutory obligation.

in Welsh If we are to take sustainable development seriously, it must be central to everything that this institution does. That is the weakness and the failure on the Government’s part. The Minister has referred, quite appropriately, to several individual schemes that have been put forward in the name of sustainable development. However, if we are serious about sustainability, it is not possible to tag it on to a policy area—it must be central to that policy area. The Minister for Economic Development may have introduced elements of sustainable development in one part of his area of responsibility, but the range of policies that he introduces are not sustainable. Economic development is not considered in terms of sustainability, as it is based on economic growth. We have to ask whether that is considered in a sustainable way, and the simple answer is ‘no’. It is possible to refer to schemes that are accepted by local authorities, but Best Value, which is central to local government, completely undermines sustainability. Local authorities cannot implement, encourage and develop sustainable policies because they are bound by Best Value, which forces them to look for the most cost-effective solution in the short term rather than for the long-term solution.

in Welsh I will not apologise for proposing these amendments. Although we note that some steps have been taken, there is no evidence in the report that enables us to welcome what has been achieved. There is nothing in it that shows that. We are not even persuaded that the Minister has succeeded in persuading her colleagues to accept that sustainability should be fundamental to the development of policies—there are no indications of that. We call for a full report and a full set of indicators so that we can evaluate what the Government has achieved. They must also show clearly how sustainability is central to the Government’s policies. We call for an attainable series of targets in key policy areas and a mechanism that will enable us to evaluate the way in which sustainability contributes towards policy development.

yn Saesneg Yr ydym yn gofyn am ddull integreiddio arfarniad llawn. Mae angen hynny arnom fel y gallwn werthuso’n union beth sy’n cael ei wneud. Mae angen y nodyn cyngor technegol ar ynni adnewyddadwy arnom yn ddirfawr hefyd. Bydd Phil Williams yn cyfeirio at ynni adnewyddadwy ac at dechnoleg gwybodaeth yn fanwl.

yn Saesneg Cyfeiriaf at yr adran ar y Gymraeg, sy’n amlygu’r gwendid yn y ffordd y mae’r Llywodraeth hon yn mynd i’r afael â datblygu cynaliadwy. Mae twf ieithyddol yn bwysig, ond os ydych am wneud iaith yn gynaliadwy, mae angen mwy na thwf yn unig arnoch. Rhaid creu’r cyfleoedd i bobl ddefnyddio’r iaith bob dydd, ac nid yw hynny yn y polisi ar hyn o bryd. Ceir elfennau da, ond yr ydym yn disgwyl i ddatblygu cynaliadwy ategu popeth a wna’r Llywodraeth hon. Nid yw hynny’n digwydd ar hyn o bryd.

Dechreuaf drwy ddatgan fy ymrwymiad i ddiogelu’r amgylchedd ar gyfer y cenedlaethau i ddod, gan ailadrodd, fel y gwnaf yn aml, y bydd y Blaid Geidwadol yn barod i gynorthwyo’r Llywodraeth pan fydd yn cyflwyno deddfwriaeth amgylcheddol gryfach a fydd o ddefnydd ymarferol. Yn ddiweddar, cefnogwyd rheoliadau ansawdd aer gennym a phleidleisasom yn frwd o blaid y Llywodraeth. Yn wahanol i rai gwrthbleidiau yn ddiweddar—ac, fel y gwelwyd heddiw, rhai o bartneriaid y glymblaid hyd yn oed—nid ydym yn chwarae gemau drwy bleidleisio yn erbyn deddfwriaeth dda ar y sail nad yw’n mynd yn ddigon pell. Fodd bynnag ni fyddwn yn rhoi rhwydd hynt i’r Llywodraeth basio pa ddeddfwriaeth bynnag a ddymuna, gan fod un gwahaniaeth rhwng y Blaid Geidwadol a’r rhan fwyaf o’r pleidiau gwleidyddol mawr eraill—

Oni waharddwyd Aelod Ceidwadol o grŵp y blaid am ymatal mewn pleidlais ar y gyllideb? Pleidleisiodd y gweddill ohonoch yn erbyn y gyllideb oherwydd, yn eich barn chi, nid oedd yn mynd yn ddigon pell. Yr oeddech am gael rhagor o arian, a phleidleisiasoch yn erbyn arian ychwanegol ar gyfer y gwasanaeth iechyd ar y sail nad oedd yn mynd yn ddigon pell. Cofiaf i un o’ch Aelodau gael ei wahardd o’ch grŵp.

Ni chredaf ein bod am ailystyried hanes Rod Richards ar hyn o bryd. Ar y pryd cafwyd cryn drafod yn y Blaid Geidwadol o ran pa gamau y dylid eu cymryd. Nid oes a wnelo hynny ddim â’r amgylchedd.

Ni roddwn rwydd hynt i’r Llywodraeth basio pa ddeddfwriaeth bynnag a ddymuna. Mae un gwahaniaeth mawr rhyngom ni a phleidiau eraill. Mae’n ymddangos bod y chwith o’r farn bod dewis syml rhwng economi gryfach ac amgylchedd glanach. Mae’r Blaid Geidwadol yn cydnabod mai dim ond drwy economi sy’n tyfu y gellir talu am amgylchedd glanach.

Mesurodd cymhariaeth ddiweddar o dros 100 o wledydd—ac yr wyf yn edrych ar Phil Williams, gan ei fod yn hoffi ystadegau—y dimensiynau amgylcheddol a chynnyrch mewnwladol crynswth y pen mewn gwledydd fel Tansanïa ac Ethiopia, a rhoddodd y ddwy wlad honno yn agos at waelod y gynghrair o ran mesur CMC y pen ac yn y mynegeion amgylcheddol sy’n mesur ansawdd bywyd. Daeth gwledydd Gogledd America a gorllewin Ewrop yn agos at frig y gynghrair—ac mae’n ddiddorol sylwi bod Canada ymhell ar y blaen i UDA. Y rheswm dros y canlyniadau hynny yw mai dim ond wrth i wledydd fynd yn fwy cyfoethog y gallant fforddio cymhwyso safonau amgylcheddol mwy caeth. Fodd bynnag, os yw’r safonau a gymhwyswyd mor gaeth fel eu bod yn dechrau amharu ar yr economi, cyfyngu ar dwf, neu rwystro gallu busnesau i wneud yr elw sy’n ariannu’r trethi sy’n talu am y ddeddfwriaeth, mae’n siŵr y bydd yr amgylchedd yn dioddef mwy.

Dywedir yn aml bod y Blaid Geidwadol yn gwybod cost popeth, ond gwerth dim. Yr ydych wedi profi hynny’n glir yn ystod y tair munud diwethaf. Ni allwch brynu amgylchedd glân; rhaid ichi ddatblygu polisïau i greu un. Pan fydd y Blaid Geidwadol yn dechrau amddiffyn a chefnogi polisïau o’r fath, gallwch ddechrau siarad am ddatblygu cynaliadwy.

Yr ydych newydd ddangos y gwendid sylfaenol yn eich agwedd wleidyddol. Gallwch, a rhaid ichi, brynu amgylchedd glanach. Oes, rhaid datblygu polisïau, ond rhaid talu amdanynt hefyd. Mae gennym amgylchedd gwell na llawer o wledydd eraill yn y byd sy’n datblygu oherwydd gallwn fforddio amgylchedd glanach.

Tybed pa ystrydebau a gyflëir gan y delweddau canlynol: corfforaeth amlwladol, fel Esso, sefydliad gwirfoddol, fel Cyfeillion y Ddaear, a chorff llywodraethol, fel Asiantaeth yr Amgylchedd. Gwn beth yr ydych yn ei feddwl. Yr ydych yn ystyried y corfforaethau amlwladol fel sefydliadau mawr, anhysbys, a gaiff eu rhedeg gan ddynion busnes a’u hunig ddiddordeb yw gwneud elw mawr. [AELODAU’R CYNULLIAD: ‘Ydym.’] Mae’n iawn eich bod yn teimlo fel yna, gan ei fod yn profi fy mhwynt. Dyna eich ystrydebu chi.

A ildiwch?

Nid wyf am gael trafodaeth barhaus â chi. Yn ddiau, yr ydych hefyd yn ystyried carfanau pwyso yn grwpiau sy’n cael eu rhedeg ar gyllidebau bach gan ddelfrydwyr ymroddedig, a sefydliadau’r llywodraeth yn rhywbeth sy’n cael ei redeg gan bobl broffesiynol amhleidiol a diduedd. Mae’r realiti yn llawer mwy cymhleth na hynny. Mae i bob grŵp ei fudd ei hun. Mae’r cwmnïau amlwladol yn gweithredu er eu budd eu hunain i ddiogelu eu helw. Fodd bynnag, yn aml byddwn yn anghofio mai bodau dynol yw eu cyfarwyddwyr, fel pawb arall. Mae ganddynt deuluoedd; maent am adael etifeddiaeth ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Yn aml mae gan garfanau pwyso gyllideb o filiynau o bunnoedd, ac mae i bob un ei fudd ei hun hefyd. Po fwyaf y bydd pobl yn pryderu am yr amgylchedd, y mwyaf tebygol y byddant o ysgrifennu’r sieciau sy’n talu’r cyflogau—ac, mewn rhai achosion, cyflogau mawr—staff y grwpiau gwirfoddol hyn. Mae i sefydliadau’r llywodraeth, fel Asiantaeth yr Amgylchedd—sydd, yn gyffredinol, yn gwneud gwaith da—fudd hefyd. Po fwyaf y gallant chwyddo’r problemau, y mwyaf y gallant fynnu mwy o arian gan y Gweinidog perthnasol.

Nid ymosod ar un o’r sefydliadau hynny, yn benodol neu yn gyffredinol yw diben hyn. A dweud y gwir, yr wyf yn aelod o garfan bwyso amgylcheddol, Surfers against Sewage. Credaf fod grwpiau o’r fath wedi chwarae rôl gadarnhaol iawn wrth amlygu problemau amgylcheddol, yn union fel y mae Asiantaeth yr Amgylchedd wedi chwarae ei rhan wrth ddatrys y problemau hynny. Fodd bynnag, mae derbyn pob ystadegyn yn ddigwestiwn, pasio deddfwriaeth o ganlyniad i straeon braw, a derbyn yr holl ystrydebau—fel y gwnaethoch chi mae’n amlwg—yn anhygoel o ddiniwed. Er mwyn dod yn sefydliad a berchir, rhaid inni ddiogelu rhag deddfwriaeth ddifeddwl.

Yr wyf am orffen ar nodyn cadarnhaol. [Chwerthin.] Bu’r sefyllfa yn gwella ers peth amser. Gwelwyd gwelliannau yn y bwyd a fwytawn, y dŵr a yfwn a’r aer a anadlwn. Dros y flwyddyn ddiwethaf—