in Welsh It is a pleasure to present, for the last time, the annual report of the Audit Committee. This is the Committee’s third annual report. The report covers the 2001-02 period, but it also refers to the Committee’s work up until the end of this Assembly—that is, work that is currently ongoing and which will be completed during the coming weeks.

in Welsh As Members know, it is the Committee’s responsibility to ensure that the Assembly’s financial resources are spent effectively and that the Assembly and the bodies accountable to it maintain high standards of fiscal control at all times. As was noted during the points of order, reviewing Government policy is not part of the Committee’s job. That is a matter for Subject Committees, not for us.

in Welsh I thank the Committee’s secretariat. I also thank my fellow members for their diligent work during the period, and for working across party lines in drawing up recommendations. It is the Committee’s job to establish the facts by cross-examining witnesses on the basis of National Audit Office reports, the factual accuracy of which has already been agreed upon. Therefore, the Committee does not discuss facts but, rather, interprets from the facts what lessons are to be learnt. By cross-examining witnesses, we can draw up recommendations for the Government of Wales.

in Welsh Our work is entirely dependent upon the thorough and comprehensive work of NAO staff. I express my appreciation of the work of the Auditor General for Wales, Sir John Bourn, and his staff. That is what enabled us to carry out our work effectively. To the extent that success has been achieved through the Committee’s work, the thanks is certainly due to NAO staff.

in Welsh I also thank the numerous witnesses who have appeared before the Committee and responded to our questioning. All witnesses whom we have invited to appear before the Committee have agreed to do so. There has been talk in the past of giving us the power to summon witnesses to appear before the Committee, but that has not been necessary because the witnesses have come before the Committee of their own volition, and that is for the best.

in Welsh I also thank the Government for responding positively, in the main, to the Committee’s recommendations. That is a crucial part of the process. Our aim is that our recommendations lead to a review by the Government of the issues raised—sometimes it has good reasons for not accepting all the recommendations, but it generally acts on them—and, with luck, that will lead to financial savings, or better government, or both.

yn Saesneg Pan gyflwynodd Syr John Bourn ei wahanol fodelau cyllideb i’r Pwyllgor am y tro cyntaf, a ninnau’n cadarnhau y câi’r gyllideb fwyaf ffafriol a geisiai, ymrwymodd i sicrhau enillion a fyddai’n saith gwaith gymaint â’n gwariant ar y swyddogaeth archwilio. Yr oedd hwnnw’n eithaf ymrwymiad, a dywedodd rhai aelodau o’r Pwyllgor ar y pryd eu bod yn edrych ymlaen at weld cyflawni’r ymrwymiad hwnnw. Yn ei amcangyfrif o incwm a threuliau ar gyfer y flwyddyn i ddod, hyd 31 Mawrth 2004, dywed Syr John ei fod ef a’i dîm, ers 1999, wedi canfod £40 miliwn o arbedion dichonol i bwrs y wlad. Mae hwnnw’n swm sylweddol. Mae’n amlwg mai un o swyddogaethau archwilio yw sicrhau’r arbedion dichonol hynny, ac mae hynny’n rhan o’n dyletswydd.

yn Saesneg Daw un enghraifft dda o’n gwaith dilynol gerbron y Pwyllgor Archwilio yn ei gyfarfod yr wythnos hon. Yn Rhagfyr 2000, gwnaeth y Pwyllgor ystyried adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol, ‘Mwyhau’r Incwm Mwyaf oddi wrth Daliadau Presgripsiynau’, a amcangyfrifai fod £15 miliwn y flwyddyn yn cael ei golli. Gwnaeth y Pwyllgor argymhellion ar hyn, a dderbyniwyd gan y Llywodraeth. Erbyn Hydref 2002, yr oedd Jane Hutt mewn sefyllfa i allu cyhoeddi bod y GIG wedi llwyddo i leihau’r colledion o £15 miliwn i £8 miliwn. Cytunwyd ar y fethodoleg a ddefnyddiwyd i gadarnhau’r arbedion hynny gyda’r Swyddfa Archwilio Genedlaethol ac yr oedd y camau a gymerwyd wedi’u seilio’n uniongyrchol ar argymhellion gan y Pwyllgor Archwilio. Achubaf ar y cyfle hwn i dalu teyrnged i’m rhagflaenydd yn y Gadair, Janet Davies, am y gwaith a wnaeth bryd hynny, yr oeddem oll yn ei werthfawrogi ac sy’n sylfaen i waith y Pwyllgor.

yn Saesneg Enghraifft dda arall o’r arbedion a sicrhawyd yw un sy’n gysylltiedig â chaffael yn y sector addysg bellach. Nododd ein hadroddiad arbedion sylweddol y gellid eu sicrhau ar gyllideb o tua £79 miliwn. Mae adroddiad gwaith am hyn yn dangos dechrau calonogol a’r posibilrwydd bod miliwn neu ddwy wedi’u harbed eisoes. Fodd bynnag, cyhoeddir gwybodaeth gynhwysfawr am yr arbedion a sicrhawyd y mis nesaf. Unwaith eto, mae hynny’n dangos mor bwysig yw gwaith dilynol a dull cynhwysfawr y Swyddfa Archwilio Genedlaethol o fynd ynghylch ei chyfrifoldebau.

yn Saesneg Un o’r meysydd pwysig eraill yng ngwaith y Pwyllgor yw’r un sy’n ymwneud â gallu’r Cynulliad i reoli risg, er enghraifft, wrth wneud contractau gyda’r sector preifat neu wrth ailstrwythuro rhai cyrff yn y sector cyhoeddus. Mae hynny’n bwysig gan fod cryn botensial i bethau fynd o chwith os na chaiff risg ei asesu’n briodol neu os na reolir y perygl o risg yn briodol. Yr wyf yn siŵr y byddwn yn dychwelyd at y cwestiynau hyn ac yn ystyried i ba raddau y mae Llywodraeth y Cynulliad yn llwyddo i reoli risg.

yn Saesneg Cyfeiriaf hefyd at y modd y mae’r Archwilydd Cyffredinol wedi dilyn materion a godwyd gyda’r Pwyllgor gan y cyhoedd—mae ysbyty Talgarth yn enghraifft dda o hynny. Ar ôl ein gwrandawiad ynghylch yr ysbyty, yr oeddwn yn ddiolchgar o gael llythyr oddi wrth aelod o’r cyhoedd yn datgan bod hwnnw wedi adfer ei ffydd ym mherthnasedd y Cynulliad. Mae hynny’n tynnu sylw at bwysigrwydd ein gwaith. Mae mater Talgarth yn parhau, a dysgwyd gwersi oddi wrth hynny.

yn Saesneg Cyn cloi, cyfeiriaf at natur gynhwysfawr yr adroddiad sydd ger ein bron. Yr wyf wedi clywed aelodau o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn Nhŷ’r Cyffredin yn awgrymu y gellid datblygu’r model hwn yn y fan honno. Yr wyf yn falch ein bod yn gwneud cynnydd i’r cyfeiriad hwnnw. Wrth edrych ymlaen, mae’r cwestiwn o ddeddfwriaeth yn cael ei ystyried yn weithredol, er mwyn cael swyddogaeth archwilio unedig yng Nghymru. Ymwelais â’r Alban yn ddiweddar a gweld sut y mae ei swyddogaeth archwilio’n ymgymryd â’r gwaith mewn modd unedig. Nid oes dwywaith na cheir manteision o hynny. Cyn yr etholiad ar 1 Mai, gobeithiaf y cawn gyfle i weld Mesur drafft ac y caiff sylwadau aelodau o’r Pwyllgor Archwilio eu hystyried cyn i’r Mesur terfynol fynd drwy Tŷ’r Cyffredin a Thŷ’r Arglwyddi.

yn Saesneg Dymunaf yn dda i’r rhai a fydd yn ymgymryd â chyfrifoldeb o’r newydd yn y Pwyllgor Archwilio. Yr wyf yn sicr y bydd yn rhaid ymgymryd mewn modd trwyadl a chydwybodol â’r ymchwiliadau yr ydym ni wedi’u cychwyn. Mae’r gwaith a wnaed gan y Pwyllgor Archwilio yn berthnasol i’r Cynulliad ac i gyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru. Drwy dynhau’r gyfundrefn a sicrhau bod yr hanfodion yn iawn, byddwn yn ennyn hyder yn y cyrff hynny, a hefyd yn y Cynulliad ac yn effeithiolrwydd democratiaeth yng Nghymru.

Mae’r Pwyllgor Archwilio wedi gwneud gwaith rhagorol yn ei dymor Cynulliad cyntaf. Fel archwilydd allweddol, mae wedi ceisio sicrhau bod gweision sifil yn gwneud eu gwaith ac na chaiff arian cyhoeddus ei gamddefnyddio. A minnau’n aelod ers y dechrau, ni allaf gofio adeg pan fethodd â mynd i’r afael â materion dyrys. Rhaid cyfaddef ein bod wedi peri ambell noson ddi-gwsg i’n tystion, gan gynnwys ein hymwelydd mwyaf rheolaidd ac annwyl, Syr Jon Shortridge. Felly’n union y dylai fod.

A minnau ar fin newid porfa, mae gennyf rai pwyntiau i’w gwneud. Daw Syr Jon Shortridge gerbron y Pwyllgor ar gyfer bron pob un o’r adroddiadau archwilio, gan mai ef yw unig swyddog cyfrifo’r Cynulliad. Yng ngolwg un o’r tu allan, gallai ymddangos yn dyst proffesiynol—a dyna ydyw—sydd wedi ymgynefino â dulliau’r Pwyllgor. Nid beirniadaeth ar Syr Jon yw honno. Os mai patrwm o lywodraeth agored yw’r Cynulliad, pam mai un swyddog cyfrifo’n unig sydd ganddo tra bo Whitehall yn penodi un ar gyfer pob adran Llywodraeth ers amser maith? Byddai’n hawdd inni gyfiawnhau saith neu wyth swyddog cyfrifo, yn unol â model San Steffan, gan sicrhau bod pob adran yn rhoi gwerth am arian.

Y trobwynt yn rôl y Pwyllgor oedd y penderfyniad i fynnu eglurhad gan gyn ddeiliaid swyddi’r Ganolfan Celfyddydau Gweledol. Mae’r ganolfan wedi costio ymron i £9.4 miliwn i’r trethdalwr gan roi bron ddim gwerth am yr arian hwnnw, a chau 14 mis ar ôl ei hagor, gyda dyled gynyddol. Bydd y Pwyllgor yn cofio am y £85,000 a wariwyd ar ddesg ryfeddol, a beth a ddigwyddodd i’r £20,000 ar gyfer offer swyddfa? Ni chafwyd ateb fyth i’r cwestiwn hwnnw, ymysg eraill. Mae’n ymddangos bod pwysau wedi’u rhoi y tu ôl i’r llenni i beidio â galw cyn-swyddogion, ond dyfalbarhaodd y Pwyllgor. Teimlem nad oedd yn iawn holi prif weithredwr newydd, nas penodwyd ond chwe wythnos ynghynt, am rywbeth a ddigwyddodd ddegawd yn ôl. Er iddo wneud yn dda, yr oeddem am holi’r swyddogion a oedd mewn gofal ar y pryd. Gwnaethom ddyfalbarhau a, gan fod adroddiad yr Archwilydd Cyffredinol wedi tynnu darlun trist o ddiffyg profiad a naïfrwydd, yr oedd yn bwysig gadael i’r cyn-swyddogion ddisgrifio’r hyn a aeth o’i le. Yr ydym bellach mewn sefyllfa well o lawer i allu atal camgymeriadau pellach. Y cyfle i gynnig esboniadau am y modd y diflannodd arian cyhoeddus yw un o ffrwythau hollbwysig datganoli. Gobeithio y gwnaiff yr Archwilydd Cyffredinol ystyried cytuno ar ei adroddiadau gyda’r rhai a wnaeth y penderfyniadau ar y pryd, a pheidio â dibynnu ar swyddogion cyfredol yn unig.

Bydd cyfrinachedd masnachol yn faes brwydr allweddol i’r Pwyllgor Archwilio ar ôl yr etholiad. Gwaetha’r modd, mae Gweinidogion a swyddogion y Cynulliad yn dal i ddefnyddio hynny i atal cwestiynau treiddgar neu i geisio atal rhyddhau gwybodaeth a allai fod yn wleidyddol anghyfleus. Rhaid i’r Pwyllgor wrthod esgusion hollgynhwysol o’r fath. Yn ffodus, pan ddaeth y Pwyllgor wyneb yn wyneb ag anhyblygrwydd o’r fath mewn cysylltiad ag elw OSIRIS Siemens—y cwmni sy’n darparu ein technoleg gwybodaeth—nid ildiodd a rhyddhawyd y ffigurau am yr elw, gan osod cynsail bwysig.

Ni all yr un ohonom efelychu Gwyneth Dunwoody, gan nad oes gennym gymaint o ddylanwad ag sydd gan San Steffan. Dyna pam y carwn weld y Pwyllgor yn cael pŵer i orchymyn tystion, gan gynnwys swyddogion a Gweinidogion presennol a blaenorol, i fod yn bresennol. Wrth i’r Cynulliad fynd yn ei flaen, creffir ar fwy o’i benderfyniadau yn y gorffennol a dylai rhagor o gyn-swyddogion ddod gerbron y Pwyllgor. Mae’r pŵer i wysio tystion yn hollbwysig yn San Steffan, ac mae ei fodolaeth yn ddigon ac yn golygu mai’n anaml y’i defnyddir. Nid ydym yn meddu ar y moethusrwydd hwnnw yn y Cynulliad. A yw’n bosibl y bydd swyddogion, yn hwyr neu’n hwyrach, yn gwrthod cydweithredu, gan beri i’r Pwyllgor fod yn ddiddannedd? Bu bron i hynny ddigwydd pan wnaeth cadeirydd yr Awdurdod Porthladd, Russell Goodway liwgar, wrthod caniatáu yn wreiddiol i’r swyddog cyfrifo, ac i’r Archwilydd Cyffredinol hefyd, gael gweld ei ffeiliau. Yr oedd y digywilydd-dra hwnnw’n ddigon i fynd â gwynt y Pwyllgor, a chymerodd wyth mis a bygythiad o achos cyfreithiol gan y Pwyllgor Archwilio, i gael gweld rhai o gofnodion ariannol yr Awdurdod Porthladd.

Mae’r Pwyllgor yn gobeithio na fydd ELWa yr un fath â’r Ganolfan Celfyddydau Gweledol, ac mai unig ddiddordeb yr Archwilydd Cyffredinol yn yr hyn a ddaw’n Ganolfan Mileniwm Cymru fydd mynd i weld drama yno. Rhaid i’r Pwyllgor Archwilio barhau i fod yn geidwad cyllid cyhoeddus yng Nghymru. Mae’r Pwyllgor wedi dysgu peidio â derbyn y cwrs gweithredu cyfforddus a gynigir, ac i dreiddio’n ddwfn er mwyn sicrhau na cheir gwario afradlon eto. Gobeithiaf y bydd y pwyllgor sy’n ei olynu’n derbyn y cyngor hwnnw yn yr ysbryd y’i cynigir. Os gwnaiff, bydd llywodraethu Cymru’n gryfach ac yn fwy atebol byth.

Diolchaf i’r Swyddfa Archwilio Genedlaethol a’r gweision sifil am eu gwaith ar ran y Pwyllgor. Talaf deyrnged hefyd i Dafydd Wigley fel Cadeirydd y Pwyllgor, y bu’n hawdd cydweithio ag ef. Diolchaf hefyd i Ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor a’r tystion a ddaeth ger ein bron. Yr oeddwn yn falch o weld, yn yr agenda ar gyfer y cyfarfod ar ddydd Iau, fod yr Ysgrifennydd Parhaol wedi nodi bod rhaid i dystion fod yn agored bob amser—ni allaf gofio’r union eiriau—a dweud y cwbl. Teimlwn, ar adegau, fod un neu ddau o dystion yn defnyddio atebion hirwyntog i gwtogi ar nifer y cwestiynau y gallem eu gofyn.

Mae’n bwysig sylweddoli nad uniondeb ariannol yw unig faes y Pwyllgor Archwilio—er ei fod yn agwedd bwysig—a’i fod yn ymwneud hefyd â sicrhau’r gwerth gorau. Ers ei sefydlu, mae’r Pwyllgor Archwilio wedi ceisio gweithio gyda chyrff cyhoeddus a noddir gan y Cynulliad a chyda’r Llywodraeth i geisio gwella dulliau gweinyddu a dulliau o weithio yn hytrach na pheri gwrthdaro a bod yn ddinistriol. Bu rhai adegau pan oeddem yn bryderus am yr hyn a ddigwyddodd a chyfeiriodd Alison Halford at un ohonynt. Cofiaf, yn benodol, y mater a oedd yn ymwneud ag Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru yn 1999 a’r hyn a ddigwyddodd i’r ddesg yn y Ganolfan Celfyddydau Gweledol. Ar adegau, teimlwn fy mod yn pigo beiau drwy ofyn o hyd am yr hyn a ddigwyddodd i’r ddesg honno, ond cefais ateb o ryw fath yn y diwedd.

Mynegwyd llawer o bryderon imi hefyd am y modd y mae’r Pwyllgor yn gweithredu a’r ffaith ein bod yn cyfweld swyddogion cyfrifo. Ambell dro teimlwn yn anfodlon ein bod yn cael ein cyfyngu i holi swyddogion cyfrifo, er fy mod yn teimlo bod hynny’n gweithio’n dda y rhan fwyaf o’r amser. Rhaid inni fyfyrio ynghylch y mater hwn a chanfod ym mha achosion y mae’r swyddogion cyfrifo’n atebol. Fodd bynnag, os teimlai’r Pwyllgor, er enghraifft, nad oedd cadeirydd corff cyhoeddus sy’n cael ei noddi gan y Cynulliad yn gweithredu cystal ag y gallai, dylid rhoi ar ddeall i’r cyhoedd pwy a gymerai gamau mewn sefyllfa o’r fath.

Y gwasanaeth iechyd gwladol a gafodd y sylw pennaf yn ein hymchwiliadau. Bu mwy o wrandawiadau ar y gwasanaeth iechyd nag ar unrhyw bwnc arall—ac mae hynny’n ddealladwy, gan mai hwnnw yw’r maes mwyaf sydd dan awdurdodaeth y Pwyllgor. Buom yn ymwneud â materion fel taliadau presgripsiwn, yr ystâd—o ran ei rheoli a’i gwaredu—ei chyfrifon cryno bob blwyddyn, ac esgeulustod clinigol. Dros y blynyddoedd cefais fy anesmwytho o glywed, mor aml, fod rhai materion nad oeddent yn uchel o ran eu blaenoriaeth a bod blaenoriaeth isel i faterion eraill. Mae’r ffaith bod y Pwyllgor Archwilio wedi dweud y dylai roi blaenoriaeth i rai materion wedi helpu’r GIG yn ôl pob tebyg. Bydd ein cyfarfod olaf y dydd Iau yma a bydd cyfarwyddwr y GIG yn ymddangos eto, felly yr ydym yn ei dilyn i’r pen gyda’r GIG. Byddwn yn ystyried y dull o drefnu presgripsiynau a chyffuriau ac ad-drefnu’r gwasanaeth iechyd. Bydd y gwrandawiad hwn yn gymhleth tu hwnt ac yr wyf yn siŵr y bydd gennym lawer o gwestiynau i’w gofyn i’r cyfarwyddwr.

Profiad pleserus oedd bod yn aelod o’r Pwyllgor Archwilio. Dywed rhai ei fod yn sicr o fod yn Bwyllgor diflas, ond ni chefais i ef yn ddiflas erioed, neu bron byth o leiaf—byddai’n well imi amodi hynny ychydig. Bu’n fodd buddiol a diddorol i gael golwg eang ar yr amrediad o swyddogaethau sydd gan y Cynulliad.

Yr wyf finnau’n croesawu’r trydydd adroddiad blynyddol ac yn canmol pawb a fu’n gysylltiedig: Syr John Bourn; ein Cadeirydd hybarch; y Swyddfa Archwilio Genedlaethol, a’r ysgrifenyddiaeth. Bu’n fraint imi fod yn gysylltiedig â’r Pwyllgor am ymron i 18 mis. Mae’r Pwyllgor Archwilio’n hollbwysig o ran sicrhau bod pobl Cymru’n cael gwerth am arian gan y Cynulliad a chyrff cyhoeddus eraill. Mae’n hollbwysig bod y Cynulliad a’r cyrff cyhoeddus eraill yn gweithredu, a hefyd eu bod yn cael eu gweld yn gweithredu. Cytunaf ag Alison mai’r hyn y dylem ei wneud, er mwyn bod yn fwy effeithiol, yw holi’r swyddogion priodol a pherthnasol yn hytrach na chynnal ymchwiliadau adolygol. Fodd bynnag, yr wyf yn siŵr y bydd rhywun a chanddo fwy o awdurdod na mi’n gallu dweud wrthyf a oes modd gwneud hynny. Cydnabu’r Pwyllgor fod GIG Cymru yn gwneud cynnydd da o ran ymdrin â pherfformiad ariannol gwael er ei fod yn sylweddoli bod llawer i’w wneud o hyd. Mae’n fater hanfodol, gan fod rheoli ariannol cadarn ar y GIG—ac unrhyw gorff arall yng Nghymru—yn hollbwysig er mwyn gwneud y defnydd gorau posibl o’r adnoddau ychwanegol sylweddol a fuddsoddir ar hyn o bryd. Yr wyf yn falch bod y cynllun adfer a argymhellwyd gan gyfarwyddwr y GIG, ar gyfer Ymddiriedolaeth GIG Gogledd Ddwyrain Cymru, er enghraifft, yn cael ei weithredu fel mater o frys. Yng nghyd-destun ad-drefnu GIG Cymru, croesawaf y dadansoddiad cost a risg sy’n mynd rhagddo. Yr oedd adroddiad y Pwyllgor yn 2002 ar gyllid y GIG yn pwysleisio bod ad-drefnu’r GIG a darparu cyllid ychwanegol o’r gyllideb yn cynnig cyfle i gael dechreuad newydd er mwyn sicrhau rheoli ariannol trwyadl ac effeithiol a’r defnydd mwyaf effeithiol posibl o’i adnoddau.

Yr oedd yr adroddiad ar OSIRIS yn peri peth pryder i mi. Mae’n faes arall sy’n astrus dros ben ac a oedd bron â chodi helynt o ran diffyg doethineb gwleidyddol o flaen llaw. Gobeithiaf y gallwn ddysgu o’r profiad hwnnw a sicrhau bod y gwersi a ddysgwyd yn amlwg yn y manylebau ar gyfer y system MERLIN newydd, y bu’r Athro Phil Williams mor gymwynasgar wrth gyd-drefnu gwybodaeth arni. Mae ELWa yn peri pryder imi hefyd. Mae llawer o wersi i’w dysgu o’r hyn a ddigwyddodd yn achos y corff hwnnw. Mae ei effaith ar gadarnleoedd y Gymraeg yn peri pryder mawr iawn i mi ac mae penaethiaid ysgol yn fy lobïo’n gyson ar y pwynt hwnnw.

Yr wyf hefyd yn cytuno y dylai cadeiryddion gael eu galw gerbron y Pwyllgor, ac yr wyf wedi codi’r mater hwn y tu ôl i’r llenni. Eglurwyd imi mai’r swyddog cyfrifo a’r prif weithredwyr sy’n atebol, ond teimlaf fi mai’r cadeirydd, yng nghyd-destun busnes, sy’n atebol yn y pen draw. Fodd bynnag, cymeradwyaf sylwadau pawb arall i’r perwyl y dylai’r Pwyllgor Archwilio gynnig y ffurf gryfaf posibl o graffu er mwyn sicrhau’r gwerth a’r arferion gorau i bobl Cymru. Yr wyf fi’n un o’r trueiniaid hynny sydd weithiau’n troi at deledu Sky i wylio’r archwilio cyfatebol yn Nhŷ’r Cyffredin. Mae gan bob un ohonom lawer i’w ddysgu oddi wrth ein gilydd. Bu’r profiad yn fraint i mi.

Mae gennyf ymateb byr sef, yn syml, bod Llywodraeth y Cynulliad yn cefnogi gwaith rhagorol y Pwyllgor. Fel Cadeirydd y Pwyllgor, mae Dafydd wedi sicrhau parhad y safonau uchel a sefydlwyd gan ei ragflaenydd ac mae’r Pwyllgor wedi ennill enw da am ei waith trwyadl ac annibynnol. Croesawaf yr ailddatganiad gan Dafydd o’r pwynt bod y Pwyllgor Archwilio yn delio â materion archwilio yn hytrach na pholisi, ac mae hynny’n gwbl briodol. Mae’r arbedion posibl i bwrs y wlad a nodir yn adroddiadau’r Archwilydd Cyffredinol yn ddefnyddiol dros ben. Mae’r adroddiadau’n nodi materion pwysig a gwersi pwysig y mae’n rhaid eu dysgu ar gyfer gweinyddu Cymru yn y dyfodol. Yr wyf yn siŵr y bydd gwaith y Pwyllgor Archwilio o fudd i Aelodau yn y dyfodol. Wedi dweud hynny, ni wnaf ond croesawu adroddiad y Pwyllgor Archwilio ar ran y Llywodraeth a diolch i’w aelodau, a ymgymerodd â gwaith sydd weithiau’n ymestynnol ac ar adegau heb fod mor ddiddorol o bosibl â gwaith arall y Cynulliad, ond a gyflawnwyd yn gydwybodol, er hynny, gan ei holl aelodau.

I thank everyone who has contributed to the debate. The nature of the debate reflects the Committee’s cross-party approach; that is how it should be. We have discussed themes that will need to be considered by whoever will be responsible for the Audit Committee in the next Assembly. Alison raised points such as who are the most appropriate witnesses to appear before us and should Ministers appear before us. Generally, it is not Ministers who appear before such committees, but that is not to say that the matter should not be considered. Also, the question was raised of whether we need the legal power to summon witnesses, to ensure that there is no temptation to refuse. It might be advantageous to keep that in the background, without expecting to use it, because the threat is sometimes more effective than the action.

Points were also made on the balance of the Committee’s work and how we ensure that value for money is achieved. I am certain that substantial additional work will be needed from the new Committee after the election. This work, hopefully, will help to create credibility for this institution, so that the National Assembly is seen as a tool that has opened up the actions of government in Wales, and has thereby obtained the best deal for the people of Wales.

I am pleased to present this report to Plenary on behalf of the Education and Lifelong Learning Committee. This is the sixth, and final, policy review to be conducted by the present Committee. I thank everyone who shared their ideas with the Committee, especially the pupils who presented their suggestions to us, either in person, or through their school councils. The Committee was especially keen to hear from learners and the standard and quality of the responses has heartened us all. I would also like to thank the Members of the Committee for their hard work and the members of the external steering groups for their advice and support. Also, I give particular thanks to the Committee Secretariat, the clerk, Chris Reading, the deputy clerk, Holly Pembridge, and the administrative officer, Gareth Woodhead. They have accomplished excellent work within a tight deadline and I congratulate them. I thank them for making the report available to us at 10 a.m. today.

The Committee acknowledges that our schools’ standards and performance have improved considerably over the last few years, and I congratulate the pupils and their teachers on that. However, the Committee feels that there is room for further improvement on several aspects of education and learning: in narrowing the gap between the highest and lowest achieving schools; overcoming disaffection, absenteeism and low achievement among pupils who are socially disadvantaged or who have other problems; facilitating the process of pupil transfer from primary to secondary education; according vocational education and learning the same respect and esteem as that accorded to the academic side; devising better means of measuring attainment; and attracting people of all ages to take advantage of lifelong learning opportunities.

In the Committee’s opinion, the key to better education and learning over the next 15 years is to ensure that schools become a central part of communities. I refer you to the Committee’s vision, as set out in chapter 2 of the report. We do not recommend a sudden change. The process of change must be taken forward a step at a time, and it must be well managed to avoid disrupting pupils and teachers. The Education Act 2002 provides us with an opportunity to commence this process of change. For example, governing bodies could be given the power to provide services to their local communities, and it could be made a requirement for secondary schools and their feeder schools to facilitate the process of transferring pupils from primary to secondary education during this important period in their learning careers.

The Committee acknowledges that the Assembly Government has begun preparing the ground for the future. An example of this is the recent consultation on the proposals to change the curriculum for 14 to 19-year-olds and the recent report by the narrowing the gap working group.

The Committee believes that the school of the future will play an important role in creating and sustaining a bilingual Wales by increasing the opportunities to learn and use Welsh. The Committee recognises Estyn’s excellent work on its two recent reports: ‘Excellent Schools—A Vision for Schools in Wales in the 21st Century’ and ‘Aiming for Excellence in Key Stage 3’. Co-operation must be secured among those responsible for managing and planning the school of the future if we are to be successful. This policy review has shown that relevant bodies, including the local education authorities, teachers, parents, governors and unions, are willing to work together to reach this goal. The Committee has prepared a blueprint for the school of the future. After the elections, I hope that the relevant Committee will take our work forward, particularly the policies outlined in chapter 5 of the report.

I realise that the current Minister will not have sufficient time to provide a full response to the report’s recommendations. However, after the election, I hope that the relevant Minister will present a report to Plenary on the new Assembly Government’s response—I look forward to hearing it. On behalf of the Committee, I commend this report to the Minister and to the Welsh Assembly Government.

Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Dysgu Gydol Oes, bu’n bleser cymryd rhan yn yr adolygiad hwn. Diolchaf i bawb a fu’n gysylltiedig, o’n hysgrifenyddiaeth i’r nifer fawr o gyrff a gyflwynodd dystiolaeth i ni. Canmolaf yn arbennig y plant a phobl ifanc a roddodd dystiolaeth. Eu geiriau hwy, o bosibl, a gynigiai’r mewnwelediad mwyaf i weithrediad y system addysg heddiw, a’u syniadau a’u dychymyg hwy a ddangosai’r ffordd at yr arloesi mwyaf ar gyfer y dyfodol. Mae ein pobl ifanc yn meddu ar stôr o ddoniau a photensial. Ni ddylem byth anghofio mai diben y system addysg yw troi’r doniau hyn yn gyfle ac yn llwyddiant. Mae’r bobl ifanc hyn, dan arweiniad athrawon a rhieni, yn cyflawni mwy bob blwyddyn, ond mae rhai’n gadael yr ysgol heb gymwysterau o hyd. Nid yw’r system wedi gweithio yn eu hachos hwy: a hwythau’n anfoddog, nid ydynt yn cyflawni eu holl botensial. Cyhyd ag y bydd rhai’n disgyn drwy’r rhwyd, rhaid inni fod yn barod i fwrw golwg hir a manwl ar y modd y mae’r system addysg yn gweithredu a gwneud newidiadau pan fo angen. Mae’r adolygiad hwn yn rhoi inni’r cyfle hwnnw. Yr wyf yn falch ei fod yn cydnabod y rôl hanfodol sydd i addysg yn y gwaith o fynd i’r afael ag anfantais gymdeithasol. Addysg yw’r rhyddhäwr mwyaf, o bosibl. Gall roi cyfle i bobl o bob cefndir gyflawni eu gwir botensial. Yr wyf yn falch, felly, fod Llafur Cymru wedi ymrwymo i system addysg gyfun sy’n bodloni anghenion pawb.

Fodd bynnag, nid yw system sy’n cynnig yr un peth i bawb yn galluogi pob person ifanc i gyflawni ei botensial. Yr wyf yn falch, gan hynny, fod yr adroddiad yn sôn am barch cyffelyb at gymwysterau academaidd a galwedigaethol, a chynnig mwy o amrediad o sgiliau a phrofiadau i ddysgwyr. Yr wyf yn falch bod yr adroddiad o blaid canolbwyntio ar y gymuned. Mae’r cysyniad o ysgol sy’n gwasanaethu’r gymuned ac yn rhan ohoni, ac yn gytûn â hi, yn un arloesol ac yn gydnaws hefyd â’n traddodiadau gorau. Yr unig bryder sydd gennyf yw na ddylid cael cystadlu rhwng cyfleusterau ysgol sy’n agored i’r gymuned gyfan a chyfleusterau sy’n bod yn y gymuned eisoes. Dylai’r ddau gydweithredu er mwyn cyrraedd nodau a gytunwyd. Os cychwynwn ar y broses hon yng Nghymru, gallai fod yn chwyldroadol, ond bydd yn sicr o fod yn esblygiadol. Wrth i dechnoleg, syniadau newydd, plant, pobl ifanc a’u hanghenion ddatblygu, rhaid i ni’r gwleidyddion fod yn barod i ddatblygu gyda hwy. Os ydym yn gwir ddymuno creu ysgol y dyfodol, rhaid iddi fod yn un a fydd yn ymaddasu i’r gofynion hyn mewn modd arloesol a sensitif. Y wers orau y gallwn ei dysgu i blentyn yw sut i ddysgu, a’r modd gorau i greu ysgol y dyfodol yw galluogi ysgolion i wynebu’r dyfodol a’r heriau y mae’n eu cynnig.

Ar ran ein llefarydd ar addysg, Jonathan Morgan, nad yw ar gael, llongyfarchaf y Cadeirydd ar ei ddull o drafod yr adolygiad hwn, a oedd yn un arbennig o anodd ac yn golygu llawer o ddyfalu ynghylch y dyfodol. Croesawn y graddau o gonsensws a gafwyd, ond nodwn rai materion sy’n peri pryder. Un mater sy’n peri pryder penodol yw rôl yr athro. Bydd rhaid i’r Llywodraeth ganolbwyntio ar broblemau a geir wrth recriwtio athrawon. Caiff llawer o bobl ifanc eu digalonni rhag mynd yn athrawon oherwydd materion fel y llwyth gwaith, datblygu proffesiynol a disgyblaeth yn yr ystafell ddosbarth, sy’n fwyfwy pwysig mewn ysgolion, o bosibl. Ni ddylem byth anghofio mai pwrpas athrawon yw dysgu neu, yn fwy penodol, annog disgyblion i ddysgu.

O ran llywodraethu, mae Ceidwadwyr Cymru yn siomedig am na wnaeth y Pwyllgor feddwl y tu allan i gyd-destun yr awdurdod lleol. Mae’r adroddiad yn rhagweld y bydd rôl bwysig i awdurdodau addysg lleol ymhen 15 mlynedd, ond methodd â meddwl y tu allan i gyd-destun y model presennol o reolaeth gan AALl. Rhaid i’r Llywodraeth ddarbwyllo’r gwasanaeth addysg hefyd i neilltuo digon o gyllid fel y gall TGCh gyflawni ei rôl.

Mae eitem 3.16 yn yr adroddiad yn datgan bod:

‘Ar hyn o bryd mae merched yn perfformio’n well na bechgyn ym mhob agwedd ar y cwricwlwm bron, yn enwedig ieithoedd. Unwaith eto, mae’r rhesymau’n gymhleth. Mae’r anghyfartaledd hwn rhwng y ddau ryw fel pe bai’n cael ei wrthdroi pan ddaw’n fater o ddod o hyd i swyddi a gyrfaoedd da.’

Yr wyf yn argymell y dylai’r Pwyllgor gymryd tystiolaeth ar y mater hwn, oherwydd rhaid ymdrin â’r materion hyn. Gall ysgolion fod o gymorth drwy chwalu stereoteipio yn ôl rhyw yn y cwricwlwm a thrwy ddarparu cyngor digonol ar yrfaoedd.

Croesawn yn arbennig y defnydd helaethach o adeiladau ysgol fel adnodd cymunedol. Bydd Aelodau’n cofio bod cynllun peilot wedi’i gynnal ar y mater hwn yn Sir Fynwy yn y 1930au. Mae’r defnydd o adeiladau ysgol yn creu llawer o oblygiadau o ran rheoli a staffio. Rhaid ymdrin â’r goblygiadau hyn, yn enwedig pan fo ar ysgolion cynradd bach angen adnoddau. Mae’r bwriad i ddefnyddio adeiladau ysgol fel adnodd cymunedol yn rhan o faniffestos etholiad llywodraeth leol y Ceidwadwyr ers talwm ac fe’i gwrthodwyd lawer gwaith am na ellid darparu digon o gyllid i agor yr ysgolion y tu allan i’r oriau arferol. Gymaint yw’r buddsoddiad o gyfalaf mewn ysgolion fel y dylent fod ar gael i’w defnyddio gan y gymuned drwy gydol y flwyddyn, nid yn ystod y tymhorau ysgol yn unig.

Yn olaf, ymddengys mai ychydig sydd yn yr adroddiad hwn am ddyfodol y sector annibynnol. Gwyddoch mai dyma’r modd y cyflwynid addysg i bob aelod o gymdeithas rai canrifoedd yn ôl. Ysgolion eglwys oedd llawer o’r ysgolion hynny. Heddiw, caiff ysgolion eu cyllido gan y wladwriaeth yn bennaf ond ni ddylid anghofio’r sector annibynnol ac nid wyf yn amau na fydd y sector annibynnol cyn gryfed ymhen 15 mlynedd ag ydyw heddiw, os nad yn gryfach.

Nid fûm yn gysylltiedig â’r adolygiad, ond gwn o’m profiad fel llywodraethwr ysgol, ac fel cynrychiolydd etholedig ers ymron 19 blynedd, mor ganolog yw rôl yr ysgol yn y gymuned, a chymaint y gall ysgolion ei gyfrannu at ddatblygu cymunedol. Mae’r cysyniad o ysgol gymunedol yn cydweddu’n dda â phedair prif thema’r Cynulliad Cenedlaethol o gynhwysiant cymdeithasol, cyfle cyfartal, datblygu cynaliadwy a dwyieithrwydd.

Bydd yn fwyfwy pwysig i ysgolion ddatblygu partneriaethau o fewn cymunedau lleol. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn credu y bydd y partneriaid hyn yn gweithredu fel cyfryngau i newid, gan gyflwyno profiadau a safbwyntiau newydd ar gyfer dysgu ac addysgu. Mewn partneriaeth â’r ysgol yr wyf yn llywodraethwr arni, gwnaeth NTL ddarparu neuadd amlbwrpas newydd, a fu’n bwysig ac yn fuddiol yn natblygiad yr ysgol.

Credwn y dylai ysgolion ddarparu gofal plant a chyfleusterau meithrinfa ar y safle yn y dyfodol, er mwyn hwyluso dysgu gan deuluoedd. Credwn hefyd y dylai ysgolion aros yn agored drwy gydol y flwyddyn ac am fwy o oriau nag y maent ar hyn o bryd. Mae’r adroddiad yn argymell y dylid darparu cyfleusterau ysgol ar gyfer unigolion a grwpiau. Croesawaf y camau a gymerwyd yn hyn o beth gan lawer o awdurdodau lleol yng Nghymru, ond rhaid gwneud llawer mwy eto os ydym i agor ysgolion a pheri i ddefnydd gan y gymuned fod yn fwy derbyniol.

Wrth i arian ddod i law o ganlyniad i bolisïau Llywodraeth Cynulliad Cymru, codir ysgolion newydd. Mae’n hollbwysig i adeiladau ysgol newydd gael eu cynllunio mewn modd llawn dychymyg, a dylai’r rhai sy’n eu defnyddio gymryd rhan yn y gwaith o’u cynllunio, er mwyn darparu ar gyfer y cyfleusterau staff a’r offer sydd eu hangen i gynnig yr amrediad o wasanaethau y cyfeiriwyd ato’n gynharach. Dylai’r adeiladau ysgol newydd hyn fod yn esiampl o ran effeithlonrwydd ynni, caffael lleol a defnydd gan y gymuned.

Ceir problemau yng nghyd-destun buddsoddi wrth ddefnyddio llawer o’n hadeiladau ysgol presennol. Croesawaf yr arian ychwanegol y mae Llywodraeth Cynulliad Cymru wedi’i fuddsoddi yn hyn. Rhaid gwneud llawer mwy eto ond mae’r buddsoddiad hwn yn dechrau gwneud gwahaniaeth yn lleol, gan fod ysgolion yn gallu gwella eu hadeiladau. Os gallwn barhau â’r fenter honno a chyfeirio’r adnoddau hynny’n gywir, parheir i wella’r adeiladau ysgol hynny fel eu bod yn cyrraedd safonau modern.

Dylai ysgolion roi mwy o ystyriaeth i anghenion ac amgylchiadau lleol wrth ddatblygu cwricwlwm eang a chyffrous a gydlynir gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru ac asiantaethau perthnasol eraill. Bydd angen profion o hyd yn ysgol y dyfodol. Mae Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn credu y dylid eu defnyddio fel offeryn i helpu myfyrwyr i ddysgu yn hytrach na’u gosod fel rhwystr i’w oresgyn. Mae hynny’n bwysig, yn enwedig yng nghyd-destun y ddadl ar ddyfodol profion cyfnod allweddol mewn ysgolion cynradd a chyfun.

Yr ysgolion mwyaf effeithiol yw’r rhai sy’n meddu ar wybodaeth a dealltwriaeth am eu cryfderau a’u gwendidau presennol a gweledigaeth bendant o ran eu cyfeiriad. Teimlwn y dylai hunanwerthuso fod yn elfen hanfodol yn ysgol y dyfodol. Yr wyf wedi ymweld ag ysgolion yn fy rhanbarth ac wedi trafod y broses arolygu gyda pheniaethiaid. Hyderaf y bydd y gyfundrefn arolygu’n datblygu’n debyg i’r gyfundrefn Gwerth Gorau, sy’n rhoi mwy o bwyslais o lawer ar hunanwerthuso a rheoli risg ac yn newid arferion mewn cynghorau lleol. Byddai hynny’n galluogi penaethiaid ysgol i weithio mewn partneriaeth ag arolygwyr i wella’r ysgol, yn hytrach na gorfod mynd drwy gyfnod hir o arolygu, sy’n gallu effeithio ar forâl athrawon yn ogystal â’r gallu i redeg yr ysgol yn effeithlon. Mae hynny’n ddull gweithredu mwy adeiladol o lawer ar gyfer y dyfodol, a gobeithiaf, wrth inni ddatblygu ein polisïau ar arolygu, y byddwn yn gallu gweithio mewn modd tebyg i hynny.

Gwn fod y Pwyllgor yn credu’n gryf y bydd athrawon yn dal i chwarae rôl hanfodol wrth redeg ysgol y dyfodol yn llwyddiannus. Er bod Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn credu mai prif rôl yr athro o hyd fydd dysgu disgyblion yn uniongyrchol, yr ydym o’r farn y bydd athrawon y dyfodol yn gorfod meddu ar sgiliau ac arbenigedd mwy amrywiol. Bydd datblygu proffesiynol parhaus ar gyfer athrawon yn fwyfwy pwysig, yn enwedig yng nghyd-destun technoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Yr wyf wedi ymweld ag ysgolion yn fy rhanbarth i, ac wedi gweld bod eu profiadau o’r fenter byrddau gwyn electronig yn amrywio. Yr oedd un ysgol wedi croesawu’r fenter, ac wedi prynu pump neu chwe bwrdd gwyn ychwanegol ac wedi rhoi lle canolog iddynt yn y profiad dysgu. Mewn ysgol arall, lai na phum milltir i ffwrdd, yr oedd y bwrdd gwyn yn ei flwch o hyd. Dim ond un bwrdd gwyn a oedd gan ysgol arall ac yr oedd yn ei chael yn anodd ei weithio. Rhaid inni ganfod amser i athrawon gael hyfforddi a datblygu heb gynyddu eu baich gwaith. Rhaid inni sicrhau nad ydynt yn gorfod ymgodymu â mwy o waith papur a mwy o bwysau.

I thank everyone who helped prepare this report, and I refer particularly to the steering group that was involved with this issue. In drawing up this report, we had a steering group, rather than an expert adviser. It is striking that there is cross-party support for these recommendations, which are far-reaching. If implemented, they would lead to the creation of a Welsh education system, with characteristics different to the education system in England. This is an interim report, and it will be interesting to see how the new Committee takes this work forward and continues to work on the detail of some of the recommendations.

Plaid Cymru warmly welcomes the commitment to the concept of the community school, which means that the school would be a resource for the whole community and an establishment that would be firmly rooted in the local, geographical community. This concept needs to be considered in more detail, and it would be appropriate to hold several pilot schemes to see how the concept could be implemented in practice.

This concept fundamentally challenges the Thatcherite/Blairite approach to schools, which sees them as autonomous business units in a competitive market. That approach, introduced by Mrs Thatcher in the 1980s, is at the heart of the funding system that we still have in Wales—it is a damaging system in many respects. The theory is that competition between schools drives up standards. If we are serious about the idea of community schools, the funding formula needs to be overhauled. Does the political will exist to do that? If we reject the competitive market as a means of maintaining and raising standards, what other methods can we develop to avoid inertia and complacency in schools? That is dangerous, and is something that many of us remember from the days before the Thatcherite revolution. We must also study and understand how to provide a choice of teaching medium, in Welsh and English, within a community framework. It can be done, but it will need intelligent and informed consideration.

I welcome Members’ comments on the curriculum. Plaid Cymru agrees, and has always agreed, with the principle of a core national curriculum. That is beneficial, and has borne fruit in the past. However, it is important to move forward quickly and to begin the process of creating a national curriculum for Wales—not a national curriculum with a cwricwlwm Cymreig added on, but a curriculum derived from the cultural, social and historical reality of Wales. That is just as important as a curriculum that has a global view, with sustainable development as an important theme. The current curriculum is too inflexible, burdensome and rigid. It not only needs to be reformed: it needs to be rebuilt from the bottom up. We accept the argument in the report in favour of teaching on a thematic pattern. However, it is also important that we do not lose sight of the value of subjects, which help to structure meaning, and which are key in many ways to understanding. We need a balance between the thematic approach and the subject-based approach.

I am glad that the report accepts that Plaid Cymru’s recommendations on the assessment and testing regime are robust and sensible. That is no surprise—Richard Daugherty prepared Plaid Cymru’s recommendations on that, and he gave evidence to the Committee.

There is emphasis here on ensuring a relevant curriculum. That is fine, but what do we mean by ‘relevant’? It is vital that we do not lose sight of education as a process that nurtures the mind and instils enchantment, as well as training as a way of preparing for employment and a career.

To close, therefore—and omitting a few points—we need to achieve the correct balance between training, on the one hand, and education on the other. We need training as a means of providing specific skills and the ability to do specific things, but we need education as a means of developing the rounded individual. Education is relevant to every single person in our community. Everyone needs education, and it is possible to educate everyone.

yn Saesneg Mae llawer o waith wedi mynd i lunio’r adroddiad hwn ar y wedd a fydd ar ysgol y dyfodol. Mewn gormod o lawer o achosion yng Nghymru, mae ysgol heddiw’n debyg i ysgol ddoe. Mae ôl-groniad enfawr o waith adeiladu, y mae Llywodraeth y Cynulliad yn delio ag ef ar hyn o bryd. Mae ysgol newydd sbon ym Mae Colwyn, yng Ngorllewin Clwyd, fy etholaeth i. Mae ei phensaernïaeth yn dda, a braf yw gweld gwydr lliw mewn ysgol fodern yng Nghymru. Yn ogystal â’r ysgol newydd sbon honno, ceir gwelliannau ym Metws-yn-Rhos ac yn Llandrillo-yn-Rhos, ac mae gan bob ysgol yn fy etholaeth i y dechnoleg y mae arni ei hangen i ddarparu cwricwlwm y dyfodol. Mae technoleg y band eang ar ei ffordd i ysgolion Cymru.

yn Saesneg Mae’r adroddiad hwn yn sôn am ddatblygu cynaliadwy. Yr wyf yn falch bod Ysgol Brynhyfryd yn Rhuthun yn cael bloc dysgu newydd sbon. Mae bloc newydd sbon yn cymryd lle 20 o hen portakabins, ac ni fydd plant bellach yn gorfod cerdded drwy lyn o fwd i gyrraedd eu gwersi. Fodd bynnag, yr hyn sy’n gyffrous am y datblygiad yn Ysgol Brynhyfryd yw y bydd y pŵer trydanol y bydd ar yr ysgol ei angen yn cael ei gynhyrchu gan gelloedd ffotodrydanol a osodir ar do’r bloc dysgu newydd. Yn ystod gwyliau, bydd y pŵer sydd dros ben nad oes ar yr ysgol ei angen yn cael ei werthu i’r grid cenedlaethol. Bydd offer yn labordy’r ysgol yn gadael i ddisgyblion weld pa faint y mae eu gorsaf drydan fewnol yn ei gynhyrchu. Mae hynny’n arbennig o berthnasol i Ruthun, a ddioddefodd yn fawr oherwydd y llifogydd diweddar. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru yn talu am lawer o waith amddiffyn rhag llifogydd yn y dref. Fodd bynnag, nid yw datblygu cynaliadwy ar gyfer y dyfodol yn golygu torri ffosydd mwy i ddygymod â llifogydd mwy. Mae’n golygu mynd i’r afael ag achosion sylfaenol y cynhesu byd-eang. Y lle gorau i ddechrau yw ein hysgolion, drwy roi i ddisgyblion y sgiliau y mae arnynt eu hangen i ddeall yr heriau mwyaf sy’n wynebu’r hil ddynol.

in Welsh The school of the future has a key part to play in developing a bilingual society. It is difficult to learn a new language as an adult—I know that from experience—but it is easier for children. Currently, we have Welsh-medium schools and English-medium schools in Wales. We need more bilingual schools, such as Ysgol Brynhyfryd in Ruthin.

Croesawaf yr adroddiad interim hwn. Codaf bedwar pwynt byr. Yn gyntaf, ynghylch ysgolion sefydledig, hwy yw gweddillion yr ysgolion a gynhelid â grant a barai rwyg yn ein cymunedau. Gwaetha’r modd, mae hyd yn oed y Prif Weinidog o’u plaid. Parhad yr ysgolion sefydledig a’r posibiliad o’u heangu, pan yw AALl yn ystyried eu darpariaeth addysg ôl-16, yw blaen y gyllell o ran annibyniaeth lwyr, elitiaeth a dethol. A gaiff ysgolion sefydledig eu cynnwys yn system lawn yr AALl fel y gall pob plentyn yn ein cymunedau gyrraedd y safonau addysgol uchaf?

Ynghylch addysg anghenion arbennig, nid oes digon o therapyddion i ddiwallu anghenion y nifer gynyddol o blant y mae arnynt angen cymorth gan therapyddion iaith a lleferydd yn ifanc—rhwng dwy a thair oed fel arfer ac yn sicr cyn yr ysgol feithrin. Gan y sector iechyd y mae’r prif gyfrifoldeb am hyn ond y sector addysg sy’n gyfrifol yn y pen draw. Dylid ystyried y sefyllfa honno a gwneud penderfyniad. Efallai y dylai’r sector addysg fod yn gyfrifol am blant a phobl ifanc o’u genedigaeth hyd at 19 oed ac y dylai’r sector iechyd fod yn gyfrifol am oedolion o 19 oed ymlaen. Wedyn byddai’r ddau sector yn gwybod ym mhle’r oeddent yn sefyll ac yn gallu recriwtio, hyfforddi a chadw eu harbenigwyr gwerthfawr.

Yr wyf hefyd yn bryderus ynghylch nifer y lleoedd gwag mewn cyrff llywodraethu ysgol yng Nghymru, yn enwedig mewn ysgolion uwchradd lle y mae nifer y lleoedd gwag wedi codi bob blwyddyn ers 1999. Croesawaf y sylwadau am lywodraethwyr ysgol ym mharagraffau 4.34 a 4.35 yn yr adroddiad. A yw’r Gweinidog yn derbyn mai cynnydd yn y llwyth gwaith yw’r prif reswm am yr anawsterau wrth recriwtio a chadw llywodraethwyr ysgol? Os felly, sut y gall gyfiawnhau’r beichiau biwrocrataidd a roddir ar lywodraethwyr ysgol, sydd wedi cynyddu’n barhaus yn ystod y pedair blynedd diwethaf? Efallai y dylid lleihau’r beichiau biwrocrataidd tebyg sydd ar ein hathrawon hefyd.

Yn olaf, yr wyf yn atgoffa’r holl Aelodau bod camlesi a dyfrffyrdd yn chwarae rhan o bwys mewn addysg, yr amgylchedd a’r economi a bod cyfarfod heno o’r grŵp trawsbleidiol ar gamlesi a dyfrffyrdd.

I thank everyone for their contributions and the positive response given. I agree with Janice Gregory’s comments in referring to the potential of young people and the importance of recognising that. We are grateful to them for their contribution as it added to the quality of the report. However, we must also remember those children who are currently being let down by the system. The school of the future, when it comes to pass, must tackle that and solve the problem.

I thank William Graham for his positive comments. In terms of limiting the comments to local education authorities, I feel that perhaps the role of the governors will become more prominent in the future. I cannot comment any further on that. We must deal with the situation as it stands and the local education authorities are the key—that is where the partnership currently lies. You referred to the difference in the performance of boys and of girls, which is of great concern to the Committee and will be to the new Committee. I do not have any more comments to make on the independent sector. However, I am sure that the school of the future will always be prepared to co-operate for the benefit of the individual. Time will tell.

I am glad that Peter Black reminded us of the Assembly’s principles. The Committee tried to keep those in mind during its discussions. I am sure that Peter would agree that they characterise the content of the report. Peter also mentioned testing and assessment and the Committee would agree with his comments that assessment should not be a barrier to the learning process but should support and assist the individual. I would also wish to see inspections happening in partnership and they should be supportive rather than critical. You also touched upon many other important points in your comments, Peter.

Cynog noted that the report’s objectives are far-reaching. It gives a different perspective and follows a Welsh route. The potential is there, and we should welcome it.

I acknowledge—and I am sure that the Committee and the Minister also appreciate—the difficulties of the current funding system, but work is underway to consider that and to overhaul the funding system and formula.

In terms of the curriculum, I can assure you, Cynog, from what I have understood from the Committee’s deliberations, that the curriculum concerned relates to Wales. It will be relevant to our country and nation and will be developed in the school of the future.

Alun Pugh reminded us of the buildings, of the change in architectural technology and that it is to be welcomed. Sustainablility must be built in and we must ensure that it plays a prominent role in the school of the future. I was pleased to hear Alun refer to it as a bilingual school, saying that more bilingual schools are needed in Wales. I am confident that the Committee endorses that view.

The last speaker, Brian Hancock, referred to foundation schools. I assume, as things develop, with more emphasis being placed on the community, that there will be no exempting from that. The school of the future is there to serve the community, and the community to serve the school—it is a two-way process. We must accept that special educational needs will be a challenge for us. They will be a challenge for the new Government and the Assembly’s new education Committee. However, we have moved forward somewhat since the Assembly came to power.

I agree that we must give due consideration to governing bodies. We need people who are keen to serve their communities, as governing bodies are essential to the aims and objectives being discussed—ensuring that the school is part of the community.

I thank everybody who contributed for their positive response. I am grateful that this interim report is before us, so that we can build on it for the future. I commend it to the Assembly Government and to the new Government when it comes to power.