Braint a chyfrifoldeb yw agor y ddadl arloesol hon heddiw, sydd yn mynd ag argymhellion a geir yn y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant i Gymru yn eu blaen. Mae ein pobl yn disgwyl llawer oddi wrth y Cynulliad hwn a’n gweledigaeth o Gymru fel gwlad sydd yn dysgu; un lle y mae unigolion, busnesau a chymunedau’n ffynnu ac yn llwyddo. Bydd y cynnig hwn yn ein helpu i wireddu’r weledigaeth honno.

Mae addysg a hyfforddiant yr un mor werthfawr a phwysig er mwyn cyrraedd ein nod o droi Cymru’n gymdeithas gynhwysol gydag economi hyfyw. Y nod y bydd yn rhaid inni wrtho yw creu—yng Nghymru ac er mwyn Cymru—system addysg a hyfforddiant ymhlith y gorau yn y byd, sydd o les i bawb; system fodern newydd sydd yn integredig, yn gydlynol ac yn canolbwyntio’n fanwl ar y wybodaeth a’r medrau y mae ar unigolion a chyflogwyr eu hangen ac sydd yn cael gwared ar gystadlu diangen a dyblygu gwastraffus.

Mae hyn yn amcan ymestynnol sydd yn gofyn diwygio radicalaidd. Mae consensws gwleidyddol a phartneriaeth, felly, yn anhepgor ar gyfer diwygio radicalaidd. Mae Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 y Cynulliad wedi pennu’r llwybr iawn i gyflawni hynny. Am y tro cyntaf, gall busnes gyfranogi’n llawn ym mhob lefel yn y trefniadau newydd ar draws ystod dysgu ôl-16 a bydd yn cymryd rhan lawn wrth gynllunio a chyflenwi addysg a hyfforddiant. Byddwn yn darparu gwybodaeth, cyngor ac arweiniad o ansawdd da sydd yn hawdd eu cyrraedd ar gyfleoedd dysgu i bobl o bob oed drwy ein cynigion ar gyfer Gyrfaoedd Cymru. Byddwn yn dileu rhwystrau ffug rhag dysgu, a bydd hyn yn ehangu mynediad ar gyfer disgyblion a myfyrwyr, yn hybu dewis, yn cynyddu cyfranogiad ac yn hybu cynhwysiant cymdeithasol yn fwy effeithiol. Byddwn yn codi safonau drwy welliannau parhaus mewn ansawdd a chanlyniadau flwyddyn ar ôl blwyddyn fel y gall Cymru gystadlu yn y farchnad fyd-eang yn gyfartal â chenhedloedd eraill. Dod ag addysg a hyfforddiant at ei gilydd, cynllunio a darparu mewn partneriaeth, gweithio er lles ein pobl ac er lles Cymru yw nodau amgen y diwygiad radicalaidd.

Croesawaf adroddiad y Pwyllgor Pwnc ar y cynllun gweithredu a diolchaf i’r cadeirydd, Cynog Dafis, am gadeirio’r broses yn fedrus, a diolchaf i holl aelodau’r Pwyllgor am eu trafodaethau brwd a hwyliog dros y misoedd diwethaf hyn ac, yn wir, i bawb a gyfrannodd at waith y Pwyllgor. Byddwn yn parhau i gydweithio’n agos â’n gilydd a chydag eraill er mwyn sicrhau y rhoddir y diwygiadau ar waith mewn modd cytbwys a datblygol. Fodd bynnag, ni fyddwn yn rhuthro’n fyrbwyll; byddwn yn ceisio cynnal y momentwm a grewyd gan y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant ac a hybwyd drwy waith y Pwyllgor. Rhaid inni ddechrau’r broses gweithredu a rhoi sicrwydd i’r staff cysylltiedig am eu dyfodol. Talaf deyrnged i broffesiynoldeb a gwaith caled y staff yn y sefydliadau y bydd y newid yn effeithio arnynt, yn enwedig y rhai yng Nghyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru a’r cynghorau hyfforddi a menter, a gaiff eu disodli gan y trefniadau newydd. Byddwn yn dibynnu’n helaeth ar eu harbenigedd a’u hymroddiad wrth greu’r bartneriaeth newydd y mae pawb ohonom am ei gweld.

Yn ystod y cyfnod pontio, yr wyf yn benderfynol y caiff yr holl staff eu trin yn deg, y dilynir arferion cyflogaeth da ac y deall y staff y bydd swyddi buddiol ac ymestynnol yn y cyngor newydd neu gyrff olynol eraill. Mae’r ymrwymiad a’r egni a welwyd yn y Pwyllgor a’r Cabinet wrth ystyried y cynllun gweithredu a’r rhan a chwaraeodd cynifer o gyrff wrth ddatblygu cynigion penodol ar gyfer Cymru yn dyst o wir werth llywodraeth ddatganoledig. Mae’n dangos bod y Cynulliad wedi dod ag oes newydd o weithredu agored ac ar y cyd ac o bartneriaeth; egwyddorion sydd yn rhan o bopeth a wneir gan y Cynulliad.

I understood that the Secretary for Post-16 Education and Training would formally propose the motion. However, he has done more than that and has therefore stolen some of the contents of my speech. That is how it is in this Assembly. We should not put too much emphasis on informal agreements.

I am pleased to have the opportunity to comment on the Post-16 Education and Training Committee’s recommendations on the Education and Training Action Group’s report. I emphasise that I am not speaking to the motion; I am presenting a report on behalf of the Post-16 Education and Training Committee. When the Committee discussed in June of last year how to deal with the ETAG report, it was decided to do more than rubber stamp the recommendations. In a series of hearings, 21 groups and institutions were given the opportunity to air the issues anew. Thirty-three items of written evidence were received. The wording of our final report was agreed in December, and we arrived at consensus, apart from disagreement on several important issues by Jonathan Morgan. These are recorded on page 3 of the report. Jonathan Morgan will speak about them later.

I thank the members of the Post-16 Education and Training Committee for enlightened discussion. We have a substantial and sensible Committee. I thank everybody who presented evidence and, in particular, I thank the clerk, Julia Annand, and the deputy clerk, Stephen Thomas, for their tireless, thorough and excellent work. In addition, I congratulate the translation department on a readable, clear Welsh version. It is a translation but it does not read as such.

Our recommendations for revamping post-16 education and training, which by and large endorse those of ETAG, are significant. The whole thrust of both reports, together with several other documents published before and since the establishment of the Assembly, establishes a strong connection between education and training and the national enterprise—the endeavour to create a prosperous, confident, sustainable, just Wales. This is significantly different from the considerations which drove Wales’s education agenda in the past. I welcome this shift of emphasis enthusiastically. I am confident that this reflects the Committee’s view. By now, we understand that the development of human resources is crucial to economic development and therefore to the revitalisation of Wales as a nation.

This does not mean that traditional educational values—the nurturing of culture and the independent questioning mind, the celebration of learning for its own sake—are forgotten. Not at all. A balance must be struck and there is a fair attempt to describe that balance in the principles which are set out on pages 6 to 8 of our report. I urge Members to look at those principles. We believe that they should drive the education and training agenda from now on.

Implementing our recommendations will involve a far-reaching restructuring of the provision of post-16 education and training. There is no doubt about that, nor that this restructuring might at times be uncomfortable, as is true with any radical change. However, forefront in the minds of the Committee was the welfare of students, the needs of society and the nation, business needs and the interest of the economy. These should come first, rather than any institutional interests. Having said that, it is essential to respect the contribution of existing institutions and, particularly, the need to safeguard morale and the rights of staff who work in those institutions. Without their good will and co-operation, nothing will be achieved.

We must all realise that we live in a revolutionary period in education. Information and communications technology is transforming the process of learning and redefining the role of the teacher, enabling learning to take place in various locations—not just in a school or college—and through different media. Increasingly, students will insist on having learning packages and a pattern of qualifications that can be tailored to their individual needs. They will, of course, be lifelong learners. They will not make a choice in a vacuum, but in the context of the social, national and international framework and in the light of the needs of the labour market. High quality information and advice will be needed to enable them to choose wisely. The establishment of Careers Wales on the basis of the present career companies and the training and enterprise councils’ guidance initiative is a key element in the reforms that we recommend.

The Committee was of the opinion, as was the action group, that co-operation and partnership between institutions and providers should replace the competitive market that has characterised the pattern for over a decade. It has caused a significant amount of duplication and waste and, to some extent, has worked against the welfare of students. The community consortia will be crucial in this transformation. We recommend that these should be partnerships of providers and that their role should include identifying their areas’ needs, the education and training needs of individuals and employers, and drawing up a statement on how priorities would be more appropriately and effectively met by the different providers. Marketing arrangements would be co-ordinated and a joint prospectus for the whole consortium drawn up. These plans would have to be approved by the national council in accordance with the Assembly’s requirements.

Within this co-operative pattern, the Committee foresaw that staff, in some circumstances, would work across the boundary between a further education college and a school. This is important as it gives new flexibility to the provision. It is only fair for us to note, however, that we were warned, particularly by the unions, that working conditions in these two sectors—further education and schools—are very different and that that could make cross-sector working difficult. This question needs to be considered in detail.

On the unions, the Committee admits that it is at fault, in terms of the lack of recognition in our report of the role of unions. We want to explain that we accept that their contribution is vital. We are at fault for not stating that clearly in the report.

This, perhaps, is the appropriate place for me to refer to the concerns expressed about Welsh medium education under the new system. The record of further education colleges is appalling in this key area, while school sixth forms have done much better—especially in the designated bilingual schools, but not only in those schools. Our report notes

‘to promote bilingualism and ensure the growth of Welsh medium education and training’

as one of the national council’s functions and gives a key role to providers of Welsh medium education in the consortia. The Committee is firm in its opinion that the provision of Welsh medium post-16 education and training must be substantially expanded.

The Committee discussed the regional tier. Almost everyone agreed on the need for a regional level of activity to ensure that the functions of the training and enterprise councils were safeguarded and improved. There was some disagreement on this, and considerable lobbying. The Committee decided against the establishment of regional boards holding autonomous delegated budgets. Rather, it was decided to recommend that regional offices and staff of the national council have responsibility for training in the workplace and some associated matters.

We have also recommended regional advisory panels where the influence of business would be powerful. Their primary role would be

‘to contribute to the development of plans for purchasing workbased training for submission to, and consideration by, the Council itself.’

We recommend that the panels

‘should establish close working links with the Regional Economic Fora, the WDA regionally and the National Training Organisations to widen the range of business involvement in the planning and delivery of workbased training and help the local consortia extend their engagement with business.’

That indicates the importance of creating horizontal contacts on the different levels—national, regional and local—between education and training, and economic development.

The Committee’s decision not to support regional boards with delegated budgets has been interpreted as some kind of downgrading of the contribution of business to education and training. I take this opportunity to state nothing could be further from the Committee’s mind or intention. The Committee wishes business people to have a powerful voice in decisions and plans concerning training and education, through the regional panels, through their influence upon the community consortia, and through the national council. We are convinced that the structure that we recommend will give them that opportunity.

Our recommendations concerning the appropriate location of the various training and enterprise councils’ functions are to be seen on pages 25-26 and the Economic Development Committee is also considering this matter. The Committee believed that ensuring continuity in fulfilling these functions is extremely important, as also was ensuring that the expertise of existing TEC staff, who carry out the work at present, is not lost.

I was disappointed to hear a headteacher talking on the radio this morning about Investors in People and the possibility that that provision would be lost. There is no danger of that happening. Investors in People will be the responsibility of the national council according to our recommendations. That programme and others will be delivered through the regional offices where, more than likely, the same staff members as at present will be making provision for them. It is sad that this kind of wrong impression is created unnecessarily and I regret that that has happened.

In conclusion, I come to the national council, which I trust will have a better name than the awful acronym CETW. DYSG, perhaps, if no one can suggest a better name. We recommend that the awesome responsibility for funding all of post-16 education and training, with the exception of higher education, and for the other functions listed on pages 11 and 12 of our report, be given to the national council. Only through bringing responsibility for all of the funding strands together in one place could pulling together to deliver a seamless pattern of lifelong learning be ensured. That was the opinion of the majority of the Committee.

It must be emphasised that there will be an onerous responsibility on this council, its chairperson, its chief executive and its staff. This is an extremely important non-departmental public body answerable to the Assembly. There will be great pressure and responsibility for the people who run it. Only the best will do.

One of the first and most important tasks of the shadow council, which will be established around August this year, will be the development, in co-operation with others, including local authorities through the Welsh Local Government Association, of a fair and common funding formula. A common formula, yes, but not an inflexible and rigid one. We want the formula to reflect the diversity of circumstances and needs, a list of which can be found on page 23. The Committee will receive reports from the council as the work of designing the formula proceeds.

I have not referred so far to the curriculum and do not intend to say much about this. However, on page 7 in the Welsh language side of the report, there is a section on the curriculum and qualifications. We recommend that the Pre-16 Education Committee considers whether the qualifications model incorporated within the proposals for a Welsh baccalaureate can be developed in a way that conforms with the plans for a post-16 framework for general qualifications. It is worth referring to that and I know that it will be considered by the Pre-16 Education Committee.

The Committee, and myself, are of the opinion that the implementation of these recommendations will establish an important part of the institutional structure that can make our national revitalisation possible. However, only the intelligence, imagination and commitment of people can breathe life into that structure.

I also propose amendment 4. After point (c), insert a new clause, and then renumber as appropriate:

in Welsh I turn to the other amendments on the agenda. We will support amendments 3, 5 and 9 in the name of Elin Jones. We will abstain on amendment 6 in the name of Alun Cairns. We will vote against amendments 2, 7 and 8 in the name of Jonathan Morgan.

in Welsh The first amendment in my name allows us the opportunity to take pride in the fact that devolution has taken place and that it is working. The way in which the Skills and Learning Bill gave the Assembly the ability to make key decisions on post-16 education and training in Wales is a clear example of devolution at work.

in Welsh The process that we have been through in the Post-16 Education and Training Committee since June shows the difference that devolution has made. Every organisation that is affected by the ETAG recommendations has had the opportunity to voice its opinion publicly before the Committee. The Committee considered their concerns and ideas while preparing the document before us today.

in Welsh The Committee’s work has not only shown devolution at work; it has also been an excellent example of inclusive politics. Every party in the Committee had the opportunity to contribute to the document. Advantage of that opportunity was taken to create a document in the true meaning of consensus, after listening, discussing, battling, disagreeing a little and compromising in the end.

in Welsh I endorse the words of Tom Middlehurst and pay tribute to the way in which the Committee’s work has been led by the Chair, Cynog Dafis. I also endorse Cynog’s words in voicing my appreciation of the professional and hard work of the Committee clerks and other civil servants, occasionally carried out under the pressure of a tight schedule.

in Welsh Amendment 4 in my name asks the Assembly to recognise that there are financial implications to maintaining education and training through the medium of Welsh and maintaining education in our rural areas. The institutions that teach through the medium of Welsh must be given special consideration in order to protect them. There is a danger that Welsh-medium schools in anglicised areas will be drowned out by a local consortium of bodies that teach mainly through the medium of English, especially further education colleges. Their record of providing Welsh-medium education is quite poor, as Cynog mentioned. I appeal to the further education colleges to consider the situation in earnest. Their contribution to increasing the use of the Welsh language could be crucial. On the whole, students who choose further education courses stay in their local areas and serve the population. That includes those who have Welsh as their first language.

in Welsh One way of defending the Welsh language and rural schools is through using the new technology, which is the answer to nearly all questions these days. With video conferencing, it is possible to maintain fairly small classes in schools and give students the opportunity to choose not to travel outside their catchment area to receive education. However, dependency on new technology brings problems in its wake and schools have already learned that lesson with computers. It is not just a matter of buying computers. Additional funding is needed to maintain them, to buy new parts for them and to employ technicians to look after them. During the large cutbacks in school budgets in the final years of the last Conservative Government, the technicians were the first to lose their jobs in some schools. It would be interesting to survey our schools to see how many computers are idle or are not being used fully because of insufficient funding.

in Welsh The Assembly will have to give clear guidance to the National Council for Education and Training on the kind of priorities that it will expect to be reflected in any financial formula in terms of viability of sixth forms and classes in our rural schools, in addition to ideas on how to fund the dependency on new technology.

yn Saesneg Yr ydym yn siomedig braidd ynghylch gwelliant 6 Alun Cairns a’i gyfeiriad at gymariaethau â Lloegr. Teimlem, fel Pwyllgor, ein bod wedi paratoi dogfen ar gyfer Cymru oedd yn wahanol, a rhoddodd i ddatganoli ei briod le. Yr oedd gweld ei chymharu â’r sefyllfa yn Lloegr braidd yn siomedig. Cydnabyddwn fod gan fusnes rôl holl bwysig i’w chwarae yn y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant newydd ac yn y consortia lleol, ond ni ddylai hynny fod ar draul partneriaid eraill. Yr oedd y Pwyllgor yn benderfynol o greu gwir bartneriaethau ond ni allwn wneud hynny os yw un partner yn fwy cyfartal nag eraill.

yn Saesneg Rhaid gwrando ar y lleisiau o bob sector. Gallai pob sector honni’n deg bod arno angen llais cryfach. Mae’r sector gwirfoddol eisoes wedi mynegi pryder ynghylch yr hyn a wêl yn ddiffyg cynrychiolaeth iddo yn y system. Mae’r sector gwirfoddol yn fawr ei gyfraniad o ran denu rhai a gafodd eu hallgáu yn gymdeithasol i addysg a hyfforddiant ac mae’n cyrraedd llawer mwy o bobl na’r sector statudol. Mae angen i’r sector busnes ddatrys y cwestiwn o bwy yn union fydd yn ei gynrychioli ar y consortia: Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain, Ffederasiwn y Busnesau Bach neu bobl fusnes annibynnol. Tra’n sôn am fuddiannau busnes, rhaid inni gofio nad llais y cyflogwr yw’r unig lais mewn busnes. Mae gan yr undebau llafur hwythau ran i’w chwarae a dylent efallai gael cynrychiolwyr ymhlith cynrychiolwyr busnes.

yn Saesneg Mae gennym amheuon ynghylch gwelliant Alun Cairns a byddwn yn ymatal arno oherwydd ei gyfeiriad at yr haen ranbarthol. Hoffem glywed yr hyn sydd gan y rhai yn y Pwyllgor Datblygu Economaidd i’w ddweud pan fyddant yn adrodd ymhen chwe mis.

yn Saesneg Yr wyf am ymdrin yn fyr â gwelliannau 2, 7 a 8 Jonathan Morgan, y byddwn yn pleidleisio yn eu herbyn. Mae gwelliant 2 yn ymdrin â dosbarthiadau chwech mewn ysgolion. Ar ddechrau proses y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, yr oeddwn yn cydymdeimlo i ryw raddau â safbwynt Jonathan; a dweud y gwir, hwnnw oedd fy safbwynt i ar ddechrau trafodaethau’r Pwyllgor. Fodd bynnag, wrth i’r broses fynd rhagddi, daeth realiti i’r amlwg. Y realiti yw bod dosbarthiadau chwech mewn ysgolion yn rhan o’r ddarpariaeth addysg a hyfforddiant leol. Byddai eu cau allan o’r consortia cymunedol ac o lunio cynlluniau lleol yn gwneud cam mawr â’r ysgolion a’r awdurdodau addysg lleol. Rhaid iddynt fod yno, yn ymladd drostynt eu hunain, o’r diwrnod cyntaf un. Byddai eu cau allan hefyd yn nacáu’r cysyniad o’r holl ddarparwyr addysg a hyfforddiant yn gweithio gyda’i gilydd mewn partneriaeth.

yn Saesneg Mae gwelliannau 7 a 8 yn ymwneud â ffurfio haenau rhanbarthol ac ymddengys, eto, eu bod yn gofyn inni ddilyn y llwybr yn Lloegr yn wasaidd. Mae datganoli wedi rhoi’r gallu inni greu strwythur gwahanol i Gymru. Mae strwythur sydd yn seiliedig ar gonsortia cymunedol yn rhoi cyfle inni drafod atebion lleol i anghenion lleol, gan roi rôl ymgynghorol i swyddfeydd rhanbarthol. Rhaid inni dderbyn bod yr anghenion hyfforddiant ac addysg ym Môn yn gwbl wahanol i’r rhai yn Alun a Glannau Dyfrdwy, ond mae ganddynt ill dau ran i’w chwarae mewn cynllun rhanbarthol ar gyfer addysg a hyfforddiant.

yn Saesneg Ynglŷn â dadl Jonathan dros gonsortia cymunedol ad hoc, sylweddolaf fod ysgolion a chyrff sydd â buddiant yn dod at ei gilydd eisoes, ond rhaid inni rybuddio y gallai cysylltiadau cryf rhwng ysgolion a cholegau, os ffurfir hwy ar ffurf ad hoc, fod yn ddrwg eu heffaith ar ardaloedd cyfagos. Bu proses y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant yn wers ddangos i ddemocratiaeth yng Nghymru ac, ar ran y Democratiaid Rhyddfrydol, edrychaf ymlaen at fesurau tebyg, a ddaw o San Steffan, fydd yn caniatáu i ni ddilyn ein cwys ein hunain yn y dyfodol.

Cynigiaf hefyd welliant 6 yn enw Alun Cairns. Ym mhwynt (d), ar ôl y geiriau ‘rhoi’r cynllun ar waith’ ychwaneger

Cynigiaf hefyd welliant 7. Ym mhwynt (f) dileer yr holl destun a rhodder yn ei le

Cynigiaf hefyd welliant 8. Ychwaneger pwynt (f) newydd ac ailrifo’r pwyntiau dilynol fel y bo’r angen:

Yr wyf yn ddiolchgar am gael cyfrannu i ddadl bwysicaf y Cynulliad ers ei sefydlu y llynedd. Am y tro cyntaf, mae trafodion y Cynulliad wedi arwain yn uniongyrchol at roi deddfwriaeth gerbron y Senedd yn San Steffan. Gellir gweld canlyniad y trafodion hyn yn y Mesur Dysgu a Medrau, fydd yn mynd drwy ei gam pwyllgor yn Nhŷ’r Arglwyddi yn ystod yr wythnos sydd i ddod. Felly, gallwn nodi maes polisi lle’r ydym yn cael effaith uniongyrchol yn San Steffan.

Dywedir wrthyf fod llawer o bobl a llawer o Aelodau Cynulliad yn cau’u clustiau pan glywant y term ‘ETAG’. Efallai nad hwn yw’r acronym gorau y gellid ei ddefnyddio i ddisgrifio’r rhaglen bwysig hon. Yn yr un modd, mae tinc amhersonol i lawer o’r acronymau yn yr adroddiad. Fodd bynnag, ni ddylai hyn gamarwain yr Aelodau i gredu nad yw’r broses hon yn dyngedfennol. Yr wyf yn sicr ein bod oll yn gytûn y bydd y canfyddiadau hyn yn ffurfio natur addysg a hyfforddiant ôl-16 am flynyddoedd lawer i ddod.

Nid wyf am ddisgrifio’r prif gynigion yn yr adroddiad. Fodd bynnag, byddaf yn sôn am y mannau o’r adroddiad y cytunaf yn llwyr â hwy. Mae Ceidwadwyr Cymru’n cymeradwyo’r dull anghenion medrau’r dyfodol a fabwysiadwyd gan y Cynulliad. Nid yn unig yr oedd yr hen hollt rhwng darpariaeth dan arweiniad busnesau a darpariaeth dan arweiniad addysg bellach yn un ffug, yr oedd hefyd yn anobeithiol o hen-ffasiwn. Mae’r adroddiad ‘Sgiliau Dyfodol Cymru’ yn amlinellu dull tymor hir gwell o ymdrin â’r her hon. Rhaid inni groesawu’r dull hwnnw’n frwd yn ein trafodion yn awr ac yn y blynyddoedd sydd i ddod.

Mae’r targedau cenedlaethol ar gyfer addysg a dysgu yn gam cadarnhaol ymlaen. Mae’r targedau hyn, a grybwyllir yn adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant, yn ddull diddorol o wella safonau. Rhaid inni fod yn uchelgeisiol dros ein plant os ydym i gyflawni rhai o’r dyheadau a nodir yn y ddogfen ‘Gwell Cymru’, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf.

Mae’r cynnig i sefydlu Gyrfaoedd Cymru hefyd yn awgrym adeiladol. Bydd syniad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant o wasanaeth gwybodaeth, cyngor ac arweiniad cenedlaethol i bob oed i ddechrau’r flwyddyn nesaf yn gymorth i roi gwedd eglurach ar gyngor gyrfaoedd i bawb. Bydd y ‘brand’ newydd hwn yn egluro i’r defnyddwyr pa wasanaethau sydd ar gael a sut y gallant eu cyrraedd.

Mae Plaid Geidwadol Cymru hefyd yn cytuno â sefydlu Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru, er fy mod yn gobeithio, fel yr Ysgrifennydd Cynulliad a Chadeirydd y Pwyllgor, y gallwn gael enw mwy addas. Cytunwn hefyd y dylai’r corff hwn, wrth gymryd lle’r Cyngor Cyllido Addysg Bellach, gydlynu, nid yn unig addysg bellach, ond hyfforddiant yn y gwaith waith a dysgu gydol oes hefyd. Mae angen dull cyfannol i ymdrin â strategaethau o’r fath ac mae angen cydlynu’r strategaeth hon drwy un hwylusydd yn genedlaethol.

Ym Mehefin y llynedd, rhoddodd yr Ysgrifennydd Cynulliad wahoddiad i’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 adrodd ar gynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Yr oedd hynny’n gam i’w groesawu oedd yn dangos agwedd agored newydd at feddwl yn y Cynulliad. Teg yw dweud bod y Pwyllgor wedi gafael yn y cyfle hwn, a dangosodd y mewnbwn gwirioneddol a ddylai fod gan Bwyllgorau’r Cynulliad wrth ddatblygu polisi; ni ddylai Pwyllgorau fod yn ymgyngoredigion yn unig, dylai fod ganddynt ddannedd â’r gallu i ddylanwadu ar ddatblygiad polisi ar raddfa eang. Ar ran fy mhlaid, diolchaf i swyddogion, clerc a dirprwy glerc y Pwyllgor am eu gwaith rhagorol yn ein cynorthwyo drwy gydol ein trafodion. Yr oedd yn broses hirfaith ac maent yn haeddu pob clod.

Fel y nododd Cadeirydd ein Pwyllgor yn gynharach, anghytunais â rhai o’r prif argymhellion yn yr adroddiad. Ar ôl gwrando ar lawer o’r tystion a’r arbenigwyr a roddodd o’u hamser prin i roi gwybod i ni am y sefyllfa yn y sector addysg a hyfforddiant, teimlais yn gryf fod rhai meysydd o bwys difrifol, nad oeddem wedi rhoi digon o sylw iddynt. Mae’r meysydd y bu anghytuno arnynt i’w gweld nid yn unig ym mhedwar gwelliant y Grŵp Ceidwadol, ond yn yr adroddiad ei hun.

Mae gwelliant 2 yn ymdrin â chynnig y weinyddiaeth i drosglwyddo’r cyfrifoldeb terfynol am ariannu dosbarthiadau chwech mewn ysgolion o awdurdodau lleol etholedig i gorff anetholedig. Mae’n eironig iawn bod yr union bleidiau, a oedd yn sôn yn hwyr yn y 1980au a’r 1990au hwyr am ddylanwad cwangos a’r lleihad yn ddylanwad cyrff democrataidd, yn dadlau bellach o blaid gymryd rhai o bwerau llywodraeth leol oddi wrth sefydliadau lleol a’u rhoi i fiwrocratiaeth ganoledig. Nid aeth yn ddi-sylw bod Aelodau o’r tair plaid arall, oedd yn feirniadol o’r cwangos, bellach yn dadlau y dylai’r pwerau hyn gael eu harfer gan gorff anetholedig. Bydd yn rhaid inni fyfyrio yn ei gylch.

Mae eu safbwynt yn fwy cywilyddus fyth yng ngolwg y gwrthwynebiad a fynegwyd gan lawer o undebau’r athrawon. Er enghraifft, dywedodd Undeb Cenedlaethol yr Athrawon Cymru wrth y Pwyllgor fod yr athrawon yn ‘arswydo’ rhag y newid hwn. Credent y byddai newid o’r fath yn tanseilio hyfywedd dosbarthiadau chwech mewn ysgolion ledled Cymru. Mae llawer o sôn gan y sector addyg bellach ac eraill am fformwla ariannu sengl a fyddai’n cynnwys dosbarthiadau chwech mewn ysgolion a’r sector addysg bellach. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni fynd i’r afael â’r ffaith—a chodwyd hyn yn y Pwyllgor—fod ysgolion yn ychwanegu gwerth at brofiadau dysgu myfyrwyr. Mae gofal bugeiliol, ehangder y profiad addysgu a gweithgareddau allgwricwlaidd dosbarthiadau chwech mewn ysgolion gyda’i gilydd yn cynnig profiad addysgol crwn i fyfyrwyr. Bydd yn rhaid i’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, neu’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru efallai, ystyried hynny’n fanwl cyn cymryd unrhyw gamau tuag at fformwla ariannu sengl.

Mynegwyd pryderon y byddai cymryd arian dosbarthiadau chwech mewn ysgolion oddi wrth awdurdodau lleol yn peryglu dyfodol dosbarthiadau chwech mewn ysgolion. Nid oes dwywaith am hynny. Yr oedd yn bryder cryf a fynegwyd yn y Pwyllgor ac yn fater a godwyd gan lawer o undebau’r athrawon yn y trafodaethau. Efallai y bydd yr Ysgrifennydd Cynulliad yn neidio ar ei draed ac yn dweud wrthym y bydd awdurdodau addysg lleol yn parhau i ddosbarthu’r arian a ddarperir gan y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru. Mae hynny’n wir, ond nid yw’n ddim ond ystryw cyfrifo rhad. Bydd y sawl fydd yn penderfynu ar hyn ac yn penderfynu yn derfynol faint o arian a gaiff dosbarthiadau chwech, yn eistedd mewn swyddfa gyfforddus rhywle yng Nghaerdydd. Ai hynny oedd ym meddwl y tair plaid arall wrth sôn am goelcerth o gwangos? Dyma’r gwrthwyneb i ddemocratiaeth leol, nid y cyflawniad ohoni. Pan fydd Aelodau’n cwyno yn y dyfodol am y bygythiad i—

Did I hear correctly when you referred to the office of some company in Cardiff? Are we taking it for granted that CETW’s headquarters will be in Cardiff?

Efallai fy mod yn gwneud rhagdybiaeth ddi-sail. Ni fyddai’n gwmni, ond yn gwango, y cymeraf y byddai wedi ei leoli ym mhrifddinas y wlad. Yr oedd y cyfeiriad yn ymwneud yn fwy â’r unigolyn yn eistedd mewn swyddfa gyfforddus. Nid lleoliad y swyddfa honno yw’r hyn sydd yn fy mhoeni. Y pwynt yr oeddwn am ei wneud oedd bod—

Wrth gwrs, yr wyf am i’r swyddfa fod yn Abertawe. Ynghylch y goelcerth o gwangos, ai polisi’r Blaid Geidwadol bellach yw llosgi’r holl gwangos a sefydlasant yn ystod eu 18 mlynedd o Lywodraeth?

Dychwelaf at hynny ymhen eiliad. Yn y dyfodol, pan fydd Aelodau’n cwyno am y bygythiad i ddosbarthiadau chwech mewn ysgolion yn eu hetholaethau oherwydd y newidiadau a gytunasom, dylid eu hatgoffa’n gyson mai’r Cynulliad, wrth roi sêl bendith ar yr adroddiad hwn, a gytunodd i drosglwyddo ariannu dosbarthiadau chwech i’r corff anetholedig hwn. Efallai y bydd yn rhaid inni ddychwelyd at hynny yn y dyfodol.

Mae gwelliant 8 yn ymdrin ag un o acronymau rhyfeddol y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant: CCETs neu gonsortia cymunedol dros addysg a hyfforddiant. Yr oedd lle amlwg i’r consortia hyn yn adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant ac yn adroddiad y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Fodd bynnag, mae’r consortia cymunedol yn rhyfeddol o absennol o’r cynnig heddiw ac o’r Mesur Dysgu a Medrau, sydd yn mynd drwy Dŷ’r Arglwyddi. Mae hynny oherwydd bod cynlluniau’r weinyddiaeth ar gyfer consortia cymunedol yn ddryswch llwyr. Synnais, yn ystod sesiynau tystiolaeth y Pwyllgor ar gonsortia cymunedol, nad oedd gan y weinyddiaeth yr un syniad am yr hyn a wnaem â hwy. Ni allai neb ddweud wrthym beth fyddai eu cost, beth fyddai’r ffiniau ar gyfer eu sefydlu neu pa bryd y caent eu sefydlu. Felly, mae’r ailfeddwl ar y mater hwn yn ddealladwy, mae’n debyg.

Yr wyf yn llwyr o blaid cydweithredu rhwng darparwyr hyfforddiant. Mae hynny’n holl bwysig, a chredaf fod pob un ohonom yn cydnabod hynny. Fodd bynnag, nid oes arnom angen llaw farw ymyrraeth y llywodraeth yn trefnu darparwyr yn rhwydwaith o gwangos bychain. Mae llawer o fudiadau gwirfoddol a chonsortia o ddarparwyr hyfforddiant eisoes yn cael eu sefydlu ledled Cymru. Na foed inni neidio i mewn a drysu’r darlun sydd yn datblygu â syniadau niwlog ynghylch consortia cymunedol dros addysg a hyfforddiant. Os gadawn i natur ddilyn ei hynt, efallai y bydd gennym drefniant llawer gwell yn y pen draw.

Mae gwelliant 7 yn ymwneud â haen ranbarthol y cyngor cenedlaethol. Trafodwyd hynny ar wahân gan y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Efallai na ŵyr yr Aelodau na ddarllenasant ond adroddiad gwreiddiol y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant am beth yr ydym yn sôn ond, wrth i drafodaethau’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant barhau o fewn y Pwyllgorau, daeth yn amlwg bod y Llywodraeth yn bwriadu sefydlu haen ranbarthol. Ymddengys i mi fod hyn yn ymgais glaear i ymateb i bryderon difrifol y gymuned fusnes ynghylch yr haen ranbarthol yng Nghymru. Fodd bynnag, ni ddarparwyd manylion am yr haen ranbarthol hon tan ddiwedd trafodaethau’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn Nhachwedd.

Cyflwynwyd tri dewis i’r Pwyllgor. Yn gyntaf, yr awgrym gwreiddiol na ddylid cael haen ranbarthol fel y’i ceir, neu fel nas ceir, yn adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Yn ail, haen ddiddannedd heb bwerau penodol a chyllideb annibynnol, a galwyd yn briodol yn baneli ymgynghorol rhanbarthol. Yn olaf, cynigiwyd y dewis i ni, a gefnogwyd gan gyflogwyr, o haen ranbarthol â phwerau ystyrlon a chyllidebau annibynnol. Yr oedd hyd yn oed yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r Weithrediaeth yn cydnabod yn nhrafodaethau’r Pwyllgor fod y dewis hwn yn ymarferol. Felly, mae Plaid Geidwadol Cymru’n gryf o blaid y dewis olaf am mai hwn yw’r unig un fydd yn rhoi hygrededd i’r system ac yn cymell busnesau ac arweinyddion busnes i gymryd rhan weithredol. Bydd cyfres o baneli ymgynghorol yn datblygu’n ddim amgenach na chasgliad o siopau siarad mawreddog.

Yn ychwanegol at hynny y mae’r ffaith bod yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi methu â rhoi ymrwymiad tebyg yn unol â’r un yr Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg a Chyflogaeth, i sicrhau bod 40 y cant o’r seddau ar y cyngor cenedlaethol a’i haen ranbarthol yn mynd i gynrychiolwyr y cyflogwyr. Yr unig gasgliad y gallwn ddod iddo yw bod presenoldeb byd busnes yn llai pwysig i’r weinyddiaeth hon nag i’r weinyddiaeth Lafur yn San Steffan. Mynegwyd y pryder hwn yn huawdl gan Dr Elizabeth Haywood, pennaeth ymadawol Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain Cymru. Dywedodd Dr Haywood dros y penwythnos:

‘Mae’r cynigion a roddir gerbron ar gyfer hyfforddiant ac addysg ôl-16 yn ddrwg iawn i fusnes gan eu bod yn tynnu ymaith ddylanwad y cyflogwr’.

Mae’n amlwg bod y sefydliad hwn—a dywedaf hyn â gofid mawr fel Aelod adeiladol o’r Cynulliad—wedi methu yn ei brawf pwysig cyntaf mewn perthynas â phartneriaeth ystyrlon â busnes. Lluniasom gynnig a fydd yn dyhuddo rhai yn y sector addysg bellach ond a fydd, mae’n amlwg, yn methu â meithrin partneriaeth â busnes a’r gymuned fusnes. Efallai, ag ôl-ddoethineb—ac ôl-ddoethineb yw’r wyddor berffaith—y dylasem fod wedi sefydlu cyfarfod, pwyllgor neu is-bwyllgor ar y cyd rhwng y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd. Sylwodd rhai sylwebyddion ei bod yn ymddangos bod llefaryddion y pleidiau o’r ddwy wrthblaid yn croesddweud yn llwyr yr ymagwedd a fabwysiadwyd gan eu cymheiriaid yn y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 ar fater yr haen ranbarthol. Mae’n amlwg bod gwahaniaethau barn oddi mewn i’r pleidiau gwleidyddol. Gwir obeithiaf y bydd yr aelodau hynny o’r Pwyllgor Datblygu Economaidd yn ddigon dewr i ailfynegi’r pryderon difrifol sydd ganddynt yn y ddadl hon hyd yn oed os yw hynny’n golygu bod rhaid iddynt herio chwip eu plaid.

Pwysleisiaf fy mod yn cefnogi llawer o argymhellion allweddol adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Mae Gyrfaoedd Cymru, targedau cenedlaethol a dull gweithredu Sgiliau Dyfodol Cymru yn arfau gwerthfawr ar gyfer cynnydd yn y dyfodol. Mae arnom angen Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru er mwyn cydlynu addysg bellach, dysgu gydol oes a hyfforddiant yn y gwaith. Fodd bynnag, bydd yn edifar gan y Cynulliad am unrhyw benderfyniad i drosglwyddo’r cyfrifoldeb dros ariannu dosbarthiadau chwech mewn ysgolion o awdurdodau lleol etholedig i gwango anetholedig. Byddwn yn dangos bod ein haddewid o bartneriaeth â busnes yn un wag a rhethregol os pleidleisiwn dros haen ranbarthol ddiddannedd sydd heb gysylltiad ystyrlon â’r cyflogwyr. Apeliaf ar yr holl Aelodau i aros ac ailfeddwl. Nid yw’n rhy hwyr inni ailfeddwl ond dyma’r cyfle olaf.

I also propose amendment 5. After point (c), insert new paragraph and re-number as appropriate:

I also propose amendment 9. After point (f), insert new paragraph and re-number as appropriate:

I welcome the Committee’s report on the reorganisation of post-16 education and training. Plaid Cymru fully endorses the report. Our intention in proposing these amendments is to underline some important issues. The process of formulating this report has been thorough and responsibly carried out. I am confident that we as a Committee, and as individuals on that Committee, have listened to all opinions.

The report’s intention is to bring education, training and the business world closer together, to cut down on duplication within the system and to ensure integration. It was a great pity, during the period of discussion on the ETAG report in the Committee, that there was so much polarisation of arguments among the bodies from the different sectors. There was polarisation of opinion that was at times far from being constructive. Today, therefore, we have a report which gives us an opportunity to integrate all post-16 education and which gives us the opportunity to plan education and training strategically at a national level while continuing to respond to employer’s needs locally, regionally and nationally.

The Post-16 Education and Training Committee is not about to reach a post-ETAG period. We are only just starting on the work of implementing ETAG’s recommendations. We will need to discuss the contents of the Bill that will go through Parliament this term. This Bill will enable the implementation of ETAG’s changes in Wales. I take this opportunity to remind the Secretary for Post-16 Education and Training that the Committee has clearly stated its wish to see the changes that are relevant to Wales contained in the secondary legislation rather than the primary legislation.

The Committee will need to supervise the work of establishing the national council. More importantly, the Committee and the Council must discuss devising the common funding formula for post-16 education. This formula is the key to the success or the failure of the new system to a great extent. In the past, funding customs caused colleges to compete against schools. The new funding formula will be the key to ensuring that we remove competition from the system.

The Committee has been keen to secure and develop some aspects of the education system. We underline this in two of our amendments.

Education will need to be funded within rural consortia in a way that does not undermine the viability of rural schools. We want to see close co-operation between colleges and schools to provide a wider range of post-16 subjects, rather than a system that could lead to the decline of sixth forms in rural areas.

ETAG is also an opportunity to promote the growth of Welsh medium and bilingual education in the post-16 sector. At present, the opportunities to receive a Welsh education in any further education college in Wales are scarce. We want to see a funding system that encourages the development of post-16 Welsh medium education in schools and colleges at academic and vocational levels.

ETAG needs to ensure better integration between education, training and the business and employment world. For the first time, there will be an opportunity for the business world to have an input into the planning of the whole range of post-16 education at local, regional and national levels. It will continue to have a substantial influence on co-ordinating training opportunities at regional and national levels. The business world will have a substantial role and contribution to the new system, and I hope that it will commit itself to this new challenge, in the interests of students and businesses.

In creating the new system, we would also want to see closer co-operation between education and training and the economic development agencies. The board of the national council and the board of the Welsh Development Agency should occasionally have joint meetings, and the Agency’s regions and the council should discuss and plan jointly. There could be a role for the economic fora in co-ordinating this activity.

Co-operation at a regional level could be facilitated if the Welsh Development Agency and the national council were to share regional offices in some cases. Also, the enterprise agencies could have a role in working with the local consortia to promote better understanding between education and training providers and business at a local level.

Many have said over the past six months that this is not the ideal time to restructure post-16 education and training, as we are about to embark on Objective 1 and 3 programmes in Wales. That is a strong argument, but we must now ensure that steps are taken to formulate national packages for developing people’s skills and resources so that Objective 1 and Objective 3 can be used fully.

There is no doubt that the restructuring period will be an unstable one for the people who currently work in the training and enterprise councils and the funding council. I was working for the Development Board for Rural Wales when it was amalgamated with the WDA. I know the negative effect that that kind of job uncertainty can have on an individual’s work performance. I was chair of UNISON during that period, and I know the importance of continuity of conditions of service from one employer to the next. I was disappointed to learn last week that there is no union recognition in two of the four TECs in Wales. I take this opportunity to ask the Secretary to ensure that the conditions of the Transfer of Undertakings (Protection of Employment) Regulations are relevant for a smooth transfer of staff from their former employer to the national council. The precedent for this has already been set and confirmed in the recent industrial tribunal case concerning the transfer of staff from TARGED, the North West Wales Training and Enterprise Council, to CELTEC, the North Wales Training and Enterprise Council.

The report therefore offers a unique opportunity to create an integrated system for post-16 education and training for the benefit of the economy and the individual who is learning within the system.

I will finish by saying that I see one additional opportunity in this report: one to which Gareth Jones has already referred. In previous comments in this Chamber, I, and others, have tried to promote distributing our public sector services throughout Wales and devolving them from Cardiff. We are on the brink of creating a new national body. This is a unique opportunity to show everyone in Wales that we are serious about sharing opportunities throughout Wales. There is no doubt that some people in Cardiff, including Jonathan Morgan, need to realise that Wales consists of more than just Cardiff.

Locating the national council’s headquarters—or the headquarters of DYSG, as the Chair of the Post-16 Education and Training Committee baptised the institution today—outside Cardiff, possibly within an Objective 1 area, would be a superb initial step in the process of devolving from Cardiff to Wales.

Fel y nodais yn fy sylwadau agoriadol, nid wyf yn ymboeni ynghylch lleoliad y sefydliad. Y pwynt oedd y byddai penderfyniadau ynghylch ariannu dosbarthiadau chwech mewn ysgolion yn cael eu gwneud yn derfynol gan un unigolyn yn eistedd mewn swyddfa gyfforddus. Fel Ceidwadwr, credaf yn gryf y dylid gwneud y penderfyniadau hynny ar y lefel isaf bosibl, boed hynny mewn ysgol neu mewn awdurdod lleol.

Ar 17 Tachwedd, dechreuodd Phil Williams ei gyfraniad i gyfarfod â’r Cyfarfod Llawn â’r ddatganiad,

‘Mewn rhai ffyrdd, mae fy holl fywyd wedi bod yn baratoad ar gyfer y ddadl hon.’

Ar ôl treulio 15 mlynedd o’m gyrfa mewn addysg ôl-ysgol, mae gennyf ryw syniad heddiw o’r modd y teimlai y prynhawn Mercher hwnnw. Mae cwestiynau am blanhigion mewn potiau yn rhoi’r wedd waethaf o’r Cynulliad ac yn cyfrannu’n helaeth at agweddau negyddol tuag ato. Ar y llaw arall, mae’r modd yr ymdriniodd y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 â diwygio addysg ôl-orfodol yng Nghymru yn rhoi’r wedd orau o’r Cynulliad. Clywais lawer o sylwadau ffafriol gan gyn-gydweithwyr a ddilynodd hynt hir y ddadl hon ar y rhyngrwyd ac ar deledu digidol. Gwelsant yr archwilio hir o’r cynigion a pharodrwydd y Weithrediaeth i gymryd rhan mewn deialog gynhyrchiol â’r Pwyllgor Pwnc, nid fel ymgynghorwyr yn unig, ond fel rhan hanfodol o ddatblygiad polisi. Fel aelod o’r Pwyllgor hwnnw, rhoddaf ar gof a chadw fy niolch i Cynog Dafis am gadeirio’r Pwyllgor yn fedrus ac i Tom Middlehurst, yr Ysgrifennydd Cynulliad, am ei barodrwydd i wrando.

Yr oedd adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant yn gorwedd ar ddesg aelodau’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 pan gymerasom ein swyddi Fai diwethaf. Fodd bynnag, menter gan Lafur Cymru a gynigiodd y diwygiadau pell-gyrhaeddol hyn i system ôl-16 sydd yn seiliedig ar rymoedd y farchnad a chystadlu ymysg darparwyr. Yn wir, mae ôl bysedd Peter Hain ar y ddogfen o hyd. Mae’r system bresennol yn enghraifft glasurol o fethiant y farchnad. Ni weithiodd er budd y darparwyr. Yn bwysicach, ni weithiodd er budd economi Cymru ac, yn bwysicaf oll, ni ddiwallodd anghenion y myfyrwyr a’r dysgwyr.

Clywsom oll am gamwerthu yn y diwydiant gwasanaethau ariannol. Fel rhan o economi casino Mrs Thatcher, mae llawer o bobl ar eu colled o ran eu pensiynau o ganlyniad i gyngor gwael. Yn awr mae degau o filoedd o bobl yng Nghymru’n derbyn llythyrau sydd yn dweud bod eu gwaddolion morgais yn llai diogel a synhwyrol—

A gaf ofyn beth sydd a wnelo hyn â’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant?

Mae’n berthnasol gan fod cryn gamwerthu wedi digwydd mewn addysg a hyfforddiant. Pan gafodd y colegau eu lled-breifateiddio a’u hannog i gystadlu ag ysgolion a’u rhoi ar ben llwybr cynnydd uchelgeisiol, gyda sylfaen adnoddau oedd yn lleihau, gellid rhagweld y canlyniad. Anogir myfyrwyr i gofrestru mewn sefydliad pa un ai cwricwlwm y sefydliad hwnnw sydd orau iddynt ai peidio. Denwyd rhai myfyrwyr i golegau pan fuasai’n well iddynt fod yn yr ysgol, a dweud y gwir, ac fel arall: buasai wedi bod yn well i rai myfyrwyr ysgol fynd i goleg neu ddilyn prentisiaeth fodern. Mae’r system yn annog yr ymddygiad hwnnw. Yn wir, mae’n syndod nad oedd ysgolion a cholegau’n dangos arwyddion ‘Cofrestrir tresmaswyr’ yn amlwg ar eu tir.

Ni fyddai neb yn dyfeisio system ariannu fel ein system ni. Mae’n annhreg, yn afresymegol ac yn ddrud i’w gweinyddu. Ni all fod yn iawn bod gefeilliaid unfath sydd yn dilyn rhaglenni astudio unfath mewn gwahanol sefydliadau yn derbyn lefelau ariannu sydd yn wahanol iawn, a delir gan wahanol asiantaethau drwy fethodolegau ariannu gwahanol. Nid yw Mr Heath Robinson wedi marw. Mae’n fyw ac yn iach, ac fe’i gyflogir mewn ariannu ôl-16.

Mae’r system ariannu bresennol yn arwain at ganlyniadau chwerthinllyd. Er enghraifft, nid ariennir Almaeneg sgyrsiol gan Gyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru, ond ariennir Almaeneg llafar, ar yr amod bod asesiad ar ddiwedd y cwrs. Mae’r disgwyliad o asesiad yn peri gofid, yn enwedig i oedolion sydd am ddychwelyd i addysg ar ôl toriad o lawer o flynyddoedd. Ledled Cymru, mae arbenigwyr cwricwlwm â chyflog da wedi ymlafnio er mwyn sicrhau bod y cwricwlwm yn tynnu’r diferyn olaf o refeniw o’r fethodoleg ariannu bresennol. Buasai wedi bod yn well defnyddio’r ymdrech honno i ddatblygu cyrsiau i ateb anghenion myfyrwyr a busnesau lleol.

Mae’r sector addysg bellach yng Nghymru wedi ymateb yn dda i dargedau cynnydd ymestynnol aruthrol, ond nid oedd y Llywodraeth flaenorol erioed wedi ariannu’r cynnydd hwnnw’n iawn. Mae hynny mewn gwrthgyferbyniad llwyr â’r sefyllfa bresennol, lle y mae Llafur Cymru’n ategu ei ymrwymiad i addysg ôl-16 â chwistrelliad sylweddol o arian. Sut y talwyd am y cynnydd hwnnw heb ei ariannu? Byddai Cymdeithas Genedlaethol Athrawon Addysg Bellach ac Uwch yn cyfeirio at y gostyngiad sylweddol mewn tâl ac amodau a ddioddefodd darlithwyr yn ystod y blynyddoedd bu y Torïaid mewn grym; colli amodau gwasanaeth cenedlaethol; eu tâl yn colli tir yn erbyn eu cydweithwyr mewn ysgolion; a nifer fawr o ddiswyddiadau, gan gynnwys rhai gorfodol.

Ugain mlynedd yn ôl, yr oeddwn yn ysgrifennydd cangen Cymdeithas Genedlaethol Athrawon Addysg Bellach ac Uwch, ond ni ddymunwn fynd yn ôl at amodau gwasanaeth y llyfr arian bondigrybwyll. Mewn system addysg ôl-orfodol, fodern y mae angen hyblygrwydd wrth drefnu ei phrif ased—ei staff. Fodd bynnag, mae gan ddarlithwyr addysg bellach graddedig sydd yn dysgu Safon Uwch mewn colegau bwynt teg pan gymharant eu tâl a’u hamodau â’r rhai a fwynheir gan athrawon ysgol. Pan fydd niferoedd mawr o athrawon ysgol yn dechrau elwa’n sylweddol o’r pecyn rheoli perfformiad a drafodir ar hyn o bryd, mae arnaf ofn y bydd dysgu addysg bellach yn ymddangos yn ddewis gwael. Hoffwn weld darlithwyr addysg bellach sydd yn cyflawni swyddi tebyg i athrawon ysgol yn cael eu trin â’r un parch, yn yr un modd ag y dylid trin cymwysterau academaidd a galwedigaethol â’r un parch.

Bydd y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant newydd yn cymryd lle pum cwango—cyfraniad buddiol i’r goelcerth. Rhaid i’r corff newydd hwn dderbyn ei arweiniad strategol o’r lle hwn. Rhaid iddo weithredu ar dennyn byr—nid ar hyd braich—a dylid gwneud penderfyniadau gwleidyddol yma. Rhaid i’r cyngor fod yn gorff technegol sydd yn rhoi cyngor ac arweiniad arbenigol i’r Cynulliad, ac ni ddylai redeg ei agenda ei hun.

Mae Elin Jones yn gywir. Nid y manylion sydd yn dyngedfennol gymaint â’r fethodoleg ariannu rheolaidd. Fel un o’i orchwylion cyntaf, rhaid i’r corff newydd gymryd tri mater allweddol i ystyriaeth—darpariaeth gyfrwng Cymraeg, gwledigrwydd a’r cwricwlwm cudd. Pan ymgorfforwyd y colegau a phan oedd methodoleg ariannu newydd, ni thelid am chwaraeon adloniadol, er enghraifft ac yr oedd y canlyniad yn eithaf trychinebus: bu dirywiad mewn chwaraeon mewn colegau addysg bellach. Ni chredaf y byddai Graham Henry byth yn maddau i ni pe caniataem i hynny ddigwydd drwy addysg ôl-16. Gallwn symud yn weddol gyflym at ddull ariannu cyffredin, ond ni allwn symud yn gyflym at sylfaen adnoddau gyffredin. Mae arnom angen rhywfaint o gydgyfeirio, ond nid oes arnom angen dadsefydlogi ariannol mewn cysylltiad â dosbarthiadau chwech.

Ni fyddai’r un araith yn gyflawn gennyf heb gyfeiriad at dechnoleg gwybodaeth a chyfathrebu. Gwelais lawer o enghreifftiau da ar raddfa fechan o amgylch Cymru o ysgolion, llyfrgelloedd ac ysgolion a cholegau’n cydweithio ar hynny. Fodd bynnag, ni welaf gynllun strategol ar gyfer technoleg gwybodaeth a chyfathrebu ar draws addysg yng Nghymru er mwyn dod â’r holl ysgolion, colegau, cyflogwyr mawr, canolfannau cymunedol ac yn y blaen at ei gilydd, gan gynnwys yr adnodd deunydd anferth sydd ar gael yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae ganddynt brosiect digideiddio ar hyn o bryd; yr unig ddiffyg ynddo yw ei fod yn rhy fach o lawer.

Ynghylch mewnbwn busnes, mae safonau addysg a hyfforddiant uchel yn rhagamod ar gyfer datblygu economaidd, cymunedau iach a chyflawniad personol. Yr oedd sylwadau Jonathan braidd yn ddrygionus. Mae’n gwbl gywir bod gan fusnes lais cryf a phwerus yn y broses cynllunio, ond ni all gael llais sydd yn drech na phawb. Ni ddylai’r un grŵp gael llais felly. Yn lle hynny rhaid inni greu cynghrair o addysgwyr, cyflogwyr mawr a bach a’r sector gwirfoddol—y rhai a gaiff eu hanghofio’n aml. Yr wyf hefyd am i gynrychiolwyr gweithwyr mewn addysg ôl-16 gael llais. Wrth ddarllen The Western Mail ddydd Sadwrn diwethaf ar fy ffordd i ymweliad hamddenol ag Aberteifi—euthum yno oherwydd y tywydd, yr oedd yn ardderchog y penwythnos diwethaf—darllenais neges ryfedd gan bennaeth newydd Cyd-ffederasiwn Diwydiant Prydain. Credaf ei bod yn well cael trafodaeth aeddfed gyda pharch gan y naill at y llall am faterion cymhleth o amgylch y bwrdd na drwy benawdau 22 pwynt. Fodd bynnag, a bod yn deg ag ef, mae’n newydd i’r swydd ac yr wyf yn sicr y daw i’w deall ar ôl cael mwy o brofiad.

I derfynu, mae gennym ddeunydd system addysg a hyfforddiant ymhlith y gorau yn y byd, yn rhydd oddi wrth y gwahanfuriau a andwyodd y system yn rhy hir o lawer. Fel un a dreuliodd y rhan fwyaf o’i yrfa broffesiynol yn ymdrin ag effaith polisi ôl-ysgol, cymeradwyaf yn gynnes adroddiad y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a chynnig y Weithrediaeth i’r Cynulliad.

Byddaf yn gryno ond bydd y pwynt sydd gennyf yn bwysig. Mae materion addysg a hyfforddiant yn cynnwys dau bwyllgor. Yn gwbl briodol, mae cyfrifoldeb am addysg ôl-16 a swyddogaethau cyfatebol y colegau addysg bellach yn perthyn yn gyfan gwbl i’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 a chyflawnodd ei waith yn drwyadl iawn. Bu’n batrwm i Bwyllgorau eraill ac mae wedi cynnig diwygiad hir-ddisgwyliedig. Deallaf hefyd y bydd nifer o swyddogaethau menter y Cynghorau Hyfforddi a Menter yn gyfrifoldeb i’r Pwyllgor Datblygu Economaidd ac, er eu bod yn swyddogaethau llai o lawer, gobeithiaf y bydd aelodau’r Pwyllgor hwnnw’n amlygu’r un cyfrifoldeb.

Fodd bynnag, mae un swyddogaeth y gallasai’r ddau Bwyllgor fod wedi ymwneud â hi: darparu hyfforddiant yn y gweithle, yn enwedig cynlluniau fel y cynllun prentisiaeth fodern. Trafodwyd hynny gan y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 yn bennaf, ond mae’n ganolog i’n strategaeth economaidd ac yn elfen hanfodol yn ein nod o wella medrau ein gweithlu er mwyn diwallu anghenion y presennol a’r dyfodol. Byddai dadl dros gyd-gyfarfod o’r ddau Bwyllgor, mewn cyfnod cynnar ac, fel pwynt cyffredinol, hoffwn weld ystyried hynny fel rhan o weithdrefnau’r Cynulliad hwn wrth ymdrin â phynciau sydd yn gorgyffwrdd cyfrifoldebau dau Bwyllgor. Ni chawsom gyd-gyfarfod llawn erioed, er inni gael cyfarfod gwerthfawr â Chadeirydd ac Ysgrifennydd y Pwyllgor yr wythnos diwethaf.

Yn anffodus, daeth y maes y mae gan y ddau ddiddordeb ynddo yn un o’r ddau brif achos gwrthdaro mewn trafodaethau ar gynigion y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant. Mae dyfodol yr haen ranbarthol o hyfforddiant yn y gweithle yn arbennig o ddadleuol. Mae dadl gref dros gael haen ranbarthol oherwydd hon yw’r lefel sydd yn cyfateb orau i’r fforymau economaidd. Yn ogystal, pan mae rhywun yn ystyried y patrwm teithio i’r gwaith o’i gyferbynnu â’r patrwm teithio i’r coleg, mae swyddogaeth naturiol i’r haen ranbarthol. Mae hefyd yn cydweddu’n dda â’r clwstwr datblygol o ddiwydiannau sydd yn nodwedd ar yr economi modern. Mae’r pryder sydd gennyf yn canolbwyntio ar un frawddeg yn yr argymhellion, sef y diffyg manyldeb yn y disgrifiad o swyddogaethau’r paneli rhanbarthol. Ar hyn o bryd, yng ngeiriad argymhellion y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, disgrifir y paneli rhanbarthol fel paneli ymgynghorol, a’u prif rôl fyddai:

‘cyfrannu at ddatblygiad cynlluniau prynu hyfforddiant yn y gwaith i’w hystyried gan y cyngor.’

Mae hynny’n rhy amwys ar gyfer pwnc dadleuol. Awgrymwyd, yn gam neu’n gymwys, na fyddai’r arweinyddion diwydiant a busnes mwyaf dylanwadol yn barod i gyfrannu i banel ymgynghorol rhanbarthol oni bai fod sicrwydd y byddai’n cyflawni swydd o waith iawn ac oni bai fod swyddogaeth wirioneddol gan y paneli. Gellid dweud bod geiriad yr argymhellion presennol yn cyfiawnhau ansicrwydd, o leiaf, yn y maes hwn lle’r ydym am annog y lefel o bartneriaeth fwyaf posibl. Mae’r gair ‘cyngor’ yn peri gofid braidd. A chyfeirio’n ôl at ddadl flaenorol, mae gan bawb hawl i roi cyngor, fel y dywedwyd wrthyf yn blwmp ac yn blaen pan ofynnais a gâi’r Pwyllgor Datblygu Economaidd roi cyngor ar y map ar gyfer cymorth rhanbarthol dewisol. Dywedwyd wrthyf y cawn roi cyngor i’r barman yn y dafarn y noson honno ond na fyddai neb yn gorfod cymryd sylw.

Mae’n holl bwysig bod y paneli rhanbarthol—byddai’n well gennyf yr enw ‘pwyllgorau rhanbarthol’—yn cael gwaith a ddiffinnir yn fanwl a fydd yn tanlinellu pwynt Cynog: bod ganddynt rôl bwysig yn y ddarpariaeth o hyfforddiant yn y gweithle. Cyhyd â bod y rôl honno gan y paneli rhanbarthol a’i bod wedi ei nodi’n glir fel hynny, ni cheir anhawster wrth ddenu arweinyddion diwydiant a busnes at yr hyn sydd yn elfen bwysig ar gyfer llwyddiant eu busnes. Felly, dylid rhoi’r cyfrifoldeb i’r paneli rhanbarthol hyn—mewn cydweithrediad agos â’r swyddogion rhanbarthol—i ystyried y cynigion am hyfforddiant yn y gwaith oddi wrth y Consortia Cymunedol dros Addysg a Hyfforddiant, gwella’r cynigion hynny a’u cyfuno mewn cynllun rhanbarthol cydlynol ac iddo flaenoriaethau a ddiffinnir yn eglur.

Yn ddios, y cyngor biau’r penderfyniad terfynol. Rhaid i’r cyngor gadw’r ddysgl yn wastad rhwng anghenion y gwahanol ranbarthau wrth ddyrannu’r gyllideb briodol. Mewn geiriau eraill, pan roddir blaenoriaethau eglur mewn cynllun, rhaid i’r cyngor benderfynu lle y dylid tynnu’r llinell ar draws y rhestr o flaenoriaethau. Yn fwy na hynny, rhaid i’r cyngor gael yr hawl i gyflwyno elfennau hyfforddiant—a bu hynny ar goll yn y gorffennol—a bennir drwy ystyriaeth briodol o anghenion medrau yn y dyfodol. Bydd y paneli rhanbarthol yn llunio’r ddarpariaeth o hyfforddiant yn y gweithle o flwyddyn i flwyddyn. O roi iddynt swyddogaethau diffiniedig, gall arweinwyr diwydiant a busnes fod yn sicr y bydd ganddynt rôl wirioneddol wrth lunio’r ddarpariaeth o hyfforddiant yn y gweithle sydd yn ateb yr anghenion fel y’u gwelant.

Er fy mod yn mynegi pwyslais personol yn y mater hwn, nid yw’n anghyson â’r prif argymhellion. Y cwbl a geisiaf yw eglurder sydd yn absennol yn y maes holl bwysig hwn. Manteisiwyd ar y diffyg eglurder hwnnw gan lawer o bobl mewn gwahanol ffyrdd. Nid wyf yn dadlau dros ailsefydlu’r hen Gynghorau Hyfforddi a Menter, lle’r oedd gan gyrff rhanbarthol reolaeth lwyr dros gyllidebau annibynnol. Yr wyf yn argyhoeddedig bod llawer o’r pryderon a fynegwyd yn gryf dros yr wythnosau diwethaf yn ddilys ac y dylem sicrhau—ac mae cytundeb eang ar hyn—y bydd yr ansicrwydd hwn wedi ei ddatrys.

Siaradaf fel un sydd yn gysylltiedig â’r ddwy ochr, o ran y cefndir i rôl addysg ôl-16, oherwydd treuliais 23 blynedd yn dysgu mewn addysg bellach ac yr wyf ar hyn o bryd yn llywodraethwr mewn ysgol sydd ag un o’r dosbarthiadau chwech mwyaf yng Nghymru. Felly gwerthfawrogaf ddosbarthiadau chwech yn fawr. Hefyd, mae’r unig goleg dosbarth chwech swyddogol yng Nghymru yn fy etholaeth i. Nid wyf yn aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, ond yn ystod y broses hon profais lawer iawn o lobïo, fel y gwnaethom i gyd. Bu’r amrywiaeth barn eang yn ddiddorol. Fel arfer pan yw rhai yn ein lobïo, ymddengys fod consensws ond clywsom safbwyntiau gwahanol ar y pwnc hwn. Gellir deall hynny oherwydd daw pobl o wahanol gefndiroedd ac mae ganddynt wahanol fuddiannau ynddo. Yr wyf yn sicr o un ffaith, a hynny yw’r angen dybryd i wella amgylchiadau ac ariannu’r colegau addysg bellach a’r sector addysg bellach yng Nghymru. Cyfeiriodd Alun Pugh at argyfwng morâl ymysg darlithwyr addysg bellach. Dioddefasant ostyngiad mewn lefelau tâl cymharol a gostyngiad enbyd yn nhelerau ac amodau eu cyflogaeth, sydd wedi arwain at argyfwng recriwtio. Cynydd mewn gwaith ysbeidiol sydd wrth wraidd y sefyllfa hon. Bu gweithlu ysbeidiol mawr erioed mewn colegau addysg bellach, ond mae’r gweithlu ysbeidiol gymaint bellach fel bod rheoli’r colegau’n broblem wirioneddol.

Fi fyddai’r cyntaf i ddweud nad yw athrawon yn cael bargen deg, ond darlithwyr addysg bellach yw’r perthnasau tlawd. Rhaid inni gofio bod, yng Nghymru, y rhan fwyaf o gyrsiau Safon Uwch a chyrsiau cyfatebol a bron bob cwrs galwedigaethol, ar wahân i gymwysterau galwedigaethol cenedlaethol cyffredinol, yn cael eu dilyn mewn colegau addysg bellach, nid mewn ysgolion. Yr ydym yn sôn am ansawdd a safon ein pobl ifanc—ac weithiau rhai nad ydynt mor ifanc—yn y dyfodol ledled Cymru. Cawsom addysg ôl-16 yn rhad yn rhy hir o lawer yng Nghymru. Gall y gwahaniaeth mewn ariannu rhwng dosbarthiadau chwech mewn ysgolion a cholegau addysg bellach fod yn gymaint â £1,000 y pen yn achos dau berson ifanc sydd yn dilyn yr un cwrs mewn gwahanol sefydliadau. Fodd bynnag, gellir cael gwahaniaeth hefyd sydd bron gymaint â hynny rhwng un dosbarth chwech ac un arall mewn gwahanol rannau o Gymru, sydd yr un mor annheg. Rhaid inni sicrhau cysondeb a hynny drwy gynyddu’r cyllid.

Mae gwelliant 2 y Ceidwadwyr yn anwybyddu lefel yr anfodlonrwydd a geir ymysg llawer o athrawon a phrifathrawon ynghylch y gwahaniaethau ariannu trawiadol rhwng ardaloedd. Mae lobi gryf a fyddai’n dweud wrthym y dylem gymryd yr holl ariannu i ysgolion allan o ddwylo cynghorau lleol. Ni chytunaf â hynny. Fodd bynnag, mae’r cynigion sydd ger ein bron yn caniatáu pennu safon leiaf foddhaol ac yn caniatáu tryloywder newydd. Byddai’r ysgolion yn gwybod faint a gâi ei ganiatáu fesul disgybl a fesul cwrs, ac yn gwybod felly faint y dylent ei dderbyn oddi wrth eu hawdurdod addysg lleol. Byddai gan yr awdurdod addysg lleol ran yn hynny o hyd. Mae’r gwahaniaethau trawiadol rhwng ardaloedd ar hyn o bryd gan nad yw ardaloedd yn ymwybodol o faint y mae ardaloedd eraill yn ei dderbyn. Mae’r gwahaniaethau’n digwydd ar hap a damwain ac ni ellir eu hegluro drwy ffactorau syml fel gwledigrwydd neu faint yr ysgol. Mae pryderon Jonathan Morgan yn rhai dilys. Rhaid inni warchod ein dosbarthiadau chwech mewn ysgolion, ond ymdrinnir â hwy drwy’r cyfarwyddiadau a roddir gan y Cynulliad, fel corff etholedig. Byddwn yn rhoi gwybod i’r cyngor addysg a hyfforddiant am yr hyn yr ydym am iddo ei gyflawni. Gennym ni y mae’r allwedd ac yr ydym wedi’n hethol.

Ni fyddwn yn cefnogi hyn pe bawn yn teimlo y gwnâi rywbeth heblaw helpu ysgolion gwledig bychain. Gadewch inni fod yn gywir ynghylch hyn. Mae dosbarthiadau chwech gwledig bychain mewn trafferthion ac ni fyddant yn goroesi oni bai eu bod yn gallu cydweithredu â sefydliadau eraill yn eu hardal. Mae’r Ceidwadwyr yn gwbl ddigywilydd. Cyflwynasant gystadlu—cystadlu cynhennus, dinistriol, gwastraffus, didrugaredd. Gwn am rywun ifanc a benderfynodd adael ei hysgol a mynd i’r coleg chweched dosbarth lleol. Yn ei hwythnos gyntaf yn y coleg, cysylltodd yr ysgol â hi dair gwaith gan ymbilio arni i fynd yn ôl. Gwnaeth hynny ac ymhen tri mis, yr oedd yn ei hôl yn y coleg chweched dosbarth yn gofyn am gael ei derbyn, gan ddweud ei bod wedi gwneud camgymeriad a bod pwysau wedi eu rhoi arni. Ni allai’r coleg chweched dosbarth ei derbyn yn ôl hyd y flwyddyn ganlynol, am fod y cwrs eisoes wedi dechrau. Yr oedd cystadlu gwastraffus, didrugaredd wedi difetha blwyddyn o oes y ferch honno.

Nodaf sylwadau’r Aelod am ddull didrugaredd y Ceidwadwyr wrth ymdrin ag addysg rhwng 1979 a 1997. Onid yw’n wir, yn ystod y blynyddoedd hynny, fod nifer y disgyblion a aeth i addysg bellach—i brifysgolion, colegau polytechnig neu golegau—wedi codi o un ym mhob wyth fel yr oedd o dan y Llywodraeth Lafur yn 1979 i un ym mhob tri erbyn tua 1997? A yw’r Aelod yn fodlon ymuno â mi wrth longyfarch y weinyddiaeth flaenorol am y cynnydd enfawr hwnnw yn y nifer a gafodd gyfle i fynd i addysg bellach? Onid yw’n cytuno bod hynny’n gamp arhosol ar ran y Llywodraeth Geidwadol flaenorol?

Yr wyf yn falch o gytuno bod y nifer a aeth i addysg dosbarth chwech wedi cynyddu’n sylweddol o dan y Llywodraeth Geidwadol. Rhoddwn glod i’r rhai a lwyddodd i weithredu system wael, yn hytrach nag i anogaethau’r Llywodraeth Dorïaidd.

Rhaid rhoi diwylliant o gydweithredu yn lle’r un o gystadlu, ac i wneud hynny, rhaid inni roi hwb ymlaen i’r cynigion. Nid oes diben dweud rhywbeth fel ‘byddwn yn cydweithredu’. Mae’r diwylliant o gystadlu wedi’i wreiddio’n rhy ddwfn yn y sefydliadau hyn. Rhaid dod â hwy at ei gilydd a rhaid inni sicrhau ein bod yn dibynnu ar gyd-dynnu rhwng y partïon. Yn fwy na dim, ni ddylid cau allan dosbarthiadau chwech o’r consortia. Maent yn haeddu cael llais gennym. Heb gael llais, ni fydd dosbarthiadau chwech mewn ysgolion yn goroesi. Fe’u caeir allan. Rhaid iddynt gael y cyfle i gyflwyno eu hachos. Byddai cynigion y Ceidwadwyr yn golygu tranc araf—neu nid mor araf—llawer o ddosbarthiadau chwech mewn ysgolion yng Nghymru.

Mae ffordd bell o’n blaen gyda’r cynigion hyn. Y manylion, fel y dywedwyd wrthym eisoes y prynhawn yma, sydd yn dyngedfennol, ac mae’r rhain eto i’w penderfynu. Mae hynny yn ein dwylo ni. Mae’r cynllun hwn yn rhoi braslun da, ond mae ffordd bell o’n blaen os ydym i ddarparu’r medrau a’r sector ôl-16 y mae plant, pobl ifanc ac oedolion Cymru yn eu haeddu.

Talaf deyrnged i aelodau’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, a roddodd sylw manwl i’r materion yn eu trafodaethau. Cyfeiriaf fy sylwadau at y diwygiadau a gynigir ar gyfer y gwasanaeth gyrfaoedd. Talaf deyrnged yma i’m cyd-Aelod Christine Chapman, sydd yn absennol gwaetha’r modd oherwydd problem â’i chefn—yr wyf yn sicr ein bod yn dymuno adferiad buan iddi. Yn nhrafodaethau’r Pwyllgor, disgrifiodd Christine y rhesymu sydd y tu ôl i’r newidiadau i’r gwasanaeth gyrfaoedd yng Nghymru. Mae’r adroddiad yn sôn am y newid yn natur swyddi a dysgu yng Nghymru. Yn y dyfodol, disgwylir i bobl chwarae rhan fwy o lawer wrth gynllunio eu gyrfaoedd nag a wnaethant yn y gorffennol, oherwydd bu newidiadau ar raddfa eang yn y farchnad gyflogaeth. Mae dyddiau’r swydd am oes ar ben. Mae gennym batrymau gweithio a nodweddir gan gontractau tymor byr, dysgu medrau newydd yn barhaus, datblygiad personol a’r angen weithiau i newid gyrfa’n llwyr.

Mae cwmnïau’r gwasanaeth gyrfaoedd mewn sefyllfa dda i ddarparu arweiniad proffesiynol ar y dewisiadau sydd ar gael. Felly, argymhellodd adroddiad y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant y dylai’r Cynulliad sefydlu gwasanaeth gwybodaeth, cyngor ac arweiniad cenedlaethol i bob oed, sef Gyrfaoedd Cymru, erbyn Ebrill y flwyddyn nesaf. Byddai’r gwasanaeth hwnnw wedi ei seilio a’i sylfaenu ar yr wyth cwmni gwasanaeth gyrfaoedd presennol yng Nghymru, fydd yn cael eu datblygu i weithredu o dan frand Gyrfaoedd Cymru. Bydd hyn yn cyfuno’r ddarpariaeth a gyflwynir ar hyn o bryd gan y cwmnïau gwasanaeth gyrfaoedd, y fenter arweiniad i oedolion a chyswllt dysgu.

Mae’r gwasanaeth gyrfaoedd yng Nghymru, a’r gweithwyr proffesiynol sydd yn gweithio ynddo, yn arbennig o dda wrth ymdopi â newid. Nid yw ansawdd y gwasanaeth a ddarperir wedi lleihau wrth symud o reolaeth awdurdodau lleol i gwmnïau annibynnol. Credaf ei fod wedi gwella. Mae hynny’n ffactor allweddol wrth sicrhau y bydd Gyrfaoedd Cymru yn fenter lwyddiannus. Yr wyf yn sicr y bydd. Bydd y corff gwybodaeth, cyngor ac arweiniad newydd hwn i bob oed yn darparu cyngor amhrisiadwy i hyfforddwyr a dysgwyr, ac yn rhoi arweiniad gyrfaoedd rhagorol i bawb yng Nghymru fydd yn ei geisio. Nid yw pobl yn sylweddoli cymaint o waith da a gyflawnir gan y cwmnïau gwasanaeth gyrfaoedd yng Nghymru eisoes, a bydd y cam hyn ymlaen at Gyrfaoedd Cymru, gobeithiaf, yn cynyddu proffil a drwy hynny effeithiolrwydd y gweithwyr proffesiynol mewn arweiniad gyrfaoedd ledled Cymru.

Mae’r gwasanaeth gyrfaoedd yn un arloesol eisoes ac mae ganddo record ardderchog o weithio rhyngasiantaethol. Mae’r gwasanaethau gyrfaoedd yn gweithio gyda gwasanaethau cymdeithasol, darparwyr addysg, gwasanaethau prawf a’r sector gwirfoddol, ac mae llawer o’r gwaith hwnnw’n osgoi sylw. Bydd y cynigion, a’r strwythur ar ôl heddiw, gobeithiaf, yn datblygu cryfderau’r wyth cwmni gyrfaoedd yng Nghymru ac yn adlewyrchu eu ffocws manwl ar ddiwallu anghenion lleol. Mae hefyd yn amlwg bod natur annibynnol Gyrfaoedd Cymru’n gadarnhaol ac y bydd yn rhaid inni datblygu hynny’n ofalus.

Un o’r argymhellion allweddol yn adroddiad y Pwyllgor yw y dylai Gyrfaoedd Cymru ddarparu cymorth i’r holl bobl ifanc, ond y dylai ganolbwyntio ar y rhai y dynodir eu bod mewn perygl o ymddieithrio. Mae sylw a gweithredu cynnar yn holl bwysig yn hynny, yn ogystal â threfniadau gweithio ar y cyd. Mae gan y cwmnïau gwasanaeth gyrfa record ardderchog eisoes ar y mater ac yr wyf yn sicr y bydd eu gwaith yn parhau ac yn ffynnu o ganlyniad i’r trefniadau newydd a sefydlir.

Gwn am rywfaint o’r gwaith a gyflawnir mewn carchardai yn ne Cymru gan Gyrfaoedd Morgannwg Ganol wrth gynorthwyo â rhaglenni ailsefydlu troseddwyr. Talaf deyrnged i’r gwaith gyrfaoedd a wneir gan Youth Gateway yn fy etholaeth. Rhoddodd gyfle i bobl ifanc yn fy etholaeth i gael y medrau y bydd arnynt eu hangen i wella eu bywydau. Mae hefyd yn rhoi ymagwedd gadarnhaol iddynt a’r hyder i deimlo eu bod yn bwysig. Gallant fynd ymlaen i greu gyrfa a bod yn gaffaeliad gwerthfawr i’w cymuned, er gwaethaf, efallai, gefndir dieithriedig yn gynharach yn eu hoes.

Mae’r rhain yn elfennau yn eu gwaith nad yw pobl yn aml yn sylweddoli bod y gwasanaeth gyrfaoedd yn eu cyflawni, ond maent yn elfennau pwysig wrth adfer ac wrth adfywio economi, medrau a sylfaen wybodaeth Cymru. Bydd y gwasanaeth newydd yn gweithio mewn partneriaeth agos â darparwyr gwasanaethau eraill, cyflogwyr a’u cleientiaid. Mae Coleg Llandrillo a’i wasanaeth cysylltiol yng Ngholeg y Rhyl yn cydweithio’n agos mewn partneriaeth â Gyrfaoedd Cymru, asiantaethau lleol a dosbarthiadau chwech mewn ysgolion uwchradd lleol. Mae hynny’n esiampl ragorol o’r math o ddull cydgysylltiol y mae’r system gyfan yn ceisio ei hybu.

Mae Gyrfaoedd Cymru’n gam pellach tuag at adeiladu Cymru newydd sydd yn gartrefol â dysgu gydol oes, datblygu parhaus a’r flaengad o gyngor ac arweiniad gan weithwyr yn y gwasanaeth gyrfaoedd y mae eu hymdrechion yn osgoi sylw gan mwyaf ond sydd o’r pwys mwyaf i sicrhau Cymru lwyddiannus, fywiog.

Mae amryw o gyfeiriadau yn adroddiad y Pwyllgor at yr angen i ddiwallu gofynion addysg a hyfforddiant pobl ag anawsterau dysgu ac anghenion arbennig. Fodd bynnag, tybed pa mor agos yr ydym at y realiti hwnnw. Mae datganiadau o anghenion arbennig, y mae rhieni ar hyd a lled Cymru’n ymladd i’w cael i blant ag anawsterau dysgu, yn sicrhau bod hawl statudol gan blant a gofrestrir mewn ysgolion i gael diwallu eu hanghenion, pa bynnag bynciau neu gyrsiau a ddilynant. Nid yw hynny’n wir mewn sefydliadau addysg bellach. Oherwydd y pwysau ar adnoddau a staff, ni all colegau addysg bellach ond cynnig darpariaeth addysgol arbennig ar gyfer nifer gyfyngedig o bynciau.

Daw’r gefnogaeth a gynigir gan ddatganiadau o anghenion arbennig i ben i rai sydd wedi gadael yr ysgol, ac ni allwn gymryd arnom ein bod yn mynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol os methwn â chynnwys y 20 y cant ohonom sydd ag anghenion arbennig. Mae dros hanner poblogaeth ein carchardai’n anllythrennog, felly mae’r budd y gellid ei gael drwy ymdrin â’r broblem hon yn enfawr. Nid yw cael rampiau concrid at y drysau’n ddigon. Gwn fod llawer o waith da’n digwydd ar hyn, ond mae’n dal i fod yn fater o hap a damwain i ryw raddau. Tybed pa gynlluniau sydd gan yr Ysgrifennydd i wella’r ddarpariaeth anghenion arbennig a pha sicrwydd y gallwn ei roi y bydd ein rhwymedigaeth statudol i drin pobl yn gyfartal yn cael ei chyflawni?

Mae dau fater arall sydd yn codi o’r ailstrwythuro arfaethedig yn peri pryder i mi. Mae’r cyntaf yn ymwneud â rheoli a’r adroddiad damniol gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig ar Goleg Gwent, lle’r aeth camreoli dybryd ymlaen am gyfnod hir heb ei ddarganfod gan ei gorff llywodraethol, ei archwilwyr, y Swyddfa Gymreig a’r cyngor cyllido. Mae’n holl bwysig, wrth i gynghorau ddod yn atebol i gorff cyllido llawer mwy, na wanheir y llinellau atebolrwydd. Rhaid sicrhau na fydd camgymeriadau a methiannau rheoli’r gorffennol yn ailddigwydd. Rhaid i’r cyngor cysgodol roi sylw manwl i’r mater hwn pan sefydlir ef yn yr haf.

Mae’r pwynt arall sydd gennyf yn cyffwrdd â dogfen ddiweddar y Llywodraeth, ‘Gwell Cymru’, lle nad oes cyfeiriad at y modd y mae’r Llywodraeth yn bwriadu gwella’r amodau i staff mewn colegau addysg bellach. Rhaid i hynny fod yn flaenoriaeth, gan fod yr undebau yn y sector addysg bellach yn dal i adrodd bod dadrithiad ac ansicrwydd swyddi yn achos pryder parhaus i ddarlithwyr. Mae’r adroddiad yn ailddatgan bod angen sefydlu diwylliant o ddysgu gydol oes, ond mewn llawer o sefydliadau dim ond hanner y staff sydd â chontractau tymor hir. Tra bo’r rhethreg am greu gwlad sydd yn dysgu yn dal i ymddangos, mae ansicrwydd swyddi’r rhai y disgwyliwn iddynt gyflawni’r dysgu yn gwaethygu. Beth a wneir i godi morâl y staff?

Caiff y strwythur newydd ei farnu, gobeithiaf, yn ôl ei ganlyniadau—a fydd, gobeithiaf, yn cynnwys darpariaeth ar gyfer rhai ag anfanteision, gwella amodau staff a sicrhau na chamreolir colegau—ac nid yn ôl y cymwysterau a enillir yn unig.

Ymunaf â phawb a groesawodd y cynigion hyn a’r ymgynghori eang a ddigwyddodd. Ymddengys fod hyn yn broses—mae’n ddrwg gennyf yngan y geiriau ‘proses yw hon ac nid digwyddiad’—ond proses ydyw, yn sicr, a dadl a fydd yn parhau. Mae’n bwysig cofio mai un o’r camau cyntaf a gymerodd Peter Hain pan ddaeth Llafur i rym oedd ystyried sut i ymdrin â phroblemau ymrannu a chystadlu yn ein system addysg a hyfforddiant ôl-16.

Yr wyf yn ymwybodol bod y cynghorau hyfforddi a menter yn syniadau Ceidwadol i raddau helaeth a’u bod yn rhan o’r diwylliant o ddod â chystadlu a phobl busnes i ddatblygu addysg a hyfforddiant. Yr oedd hynny’n rhan o’r agenda Geidwadol i raddau helaeth ac yr oedd yn gysylltiedig â chymryd colegau addysg bellach—a llawer o’n sefydliadau addysg uwch yng Nghymru—oddi wrth reolaeth ddemocrataidd.

Bu’n gyfnod anodd i’r rhai sydd yn rhedeg ein cynghorau hyfforddi a menter. Mae llawer ohonynt yn rhai y bûm yn gweithio â hwy mewn gwahanol swyddogaethau ac a frwydrodd i sicrhau rôl. Fodd bynnag, ni chredaf fod rôl iddynt, nac y gallai fod nac y gallasai fod, yng Nghymru, lle y gwelwn werth mawr mewn addysg. Codwyd y mudiad Llafur yn gadarn ar egwyddorion mynediad i addysg ac addysg sydd ar gael i bawb fel ffordd allan o dlodi ac anghydraddoldeb.

Yr wyf yn falch ein bod wedi dychwelyd at yr agenda honno a bod cefnogaeth mor eang ar draws y gwahanol bleidiau yn y Cynulliad i’r ffordd ymlaen. Mae hyn yn ymwneud â dod ag atebolrwydd ac ymatebolrwydd yn ôl i’r system addysg. Cymeraf bwynt Jonathan ynghylch nifer y cwangos a losgir. Efallai fod y tân yn llosgi’n isel. Fodd bynnag, mae hyn yn rhan bwysig o’r broses honno. Awn ymlaen â hyn wrth i ymgynghori a chyfranogi pellach ddigwydd ynghylch y modd y sefydlir y fframwaith hwn. Mae’n arbennig o bwysig o’m safbwynt i a’r Pwyllgor Datblygu Economaidd—clywsoch eisoes gan Phil ar y mater hwn—fod y fframwaith hwn a’r rhaglen i ymestyn addysg a hyfforddiant yn ganolog yn ein strategaeth ddatblygu economaidd genedlaethol. Mae hynny’n cydnabod pwysigrwydd sylfaenol addysg a hyfforddiant o ran medrau lefel uchel, medrau galwedigaethol, dysgu gydol oes a’r cyfnodau cynnar a llwybrau at addysg, i’n strategaeth ddatblygu economaidd. Mae hefyd yn bwysig i’n rhaglenni Amcan 1 a 3 ac amrediad o raglenni a thargedau eraill.

Yr wyf am ymdrin â thri mater y trafodwyd dau ohonynt o’r blaen: rôl busnes a rhan yr undebau llafur. Y trydydd yw’r fformwla ariannu. Ynghylch rôl busnes, yr wyf yn falch ei bod yn ymddangos nad yw’r pleidiau’n dilyn y ffordd a gynigiwyd gan Alun Cairns. Bu llawer iawn o lobïo er mwyn ceisio ein cau mewn fformwla a allai arwain at wneud pobl fusnes yn gynrychiolwyr ar bwyllgorau rhanbarthol neu ar y cyngor. Nid yw hynny y math o gydweithio a chydweithredu sydd eu hangen arnom. Mae nifer yn y gymuned fusnes a weithiodd yn y sectorau cyhoeddus, preifat a gwirfoddol ac sydd ag amrediad o arbenigedd a phrofiad. Un peth a etifeddwyd oddi wrth y cynghorau hyfforddi a menter yw’r syniad o entrepreneuriaid dinesig, rhai a weithiodd ar draws y gwahanol sectorau. Gallwn a dylem ddenu’r bobl hynny i fod yn aelodau o’r pwyllgorau rhanbarthol a’r cyngor cenedlaethol. Fodd bynnag, dylem feddwl yn ofalus ynghylch yr amrediad o fedrau a phrofiad y mae arnom eu hangen er mwyn cyflenwi’r hyn sydd mor hanfodol ar lawr gwlad.

Mae’n iawn inni beidio â chael ein cau mewn fformwla. Mae gennym fformwla o’r fath ar gyfer cronfeydd strwythurol er mwyn cael cydbwysedd. Fodd bynnag, yn y maes hwn byddai fformwla sydd yn gofyn inni gael hyn a hyn o aelodau o’r sector cyhoeddus a hyn a hyn o’r sector preifat yn ein gorfodi i dderbyn y syniad o ‘nhw’ a ‘ni’ ac yn awgrymu nad oes gennym dir cyffredin. Mae’n bwysig ein bod, wrth ymdrin â’r anghenion medrau yn ein busnesau yn awr ac yn y dyfodol, yn edrych yn feirniadol ar yr anghenion medrau yn y sector cyhoeddus, gan gynnwys y gwasanaeth iechyd ac addysg. Mae angen dybryd inni ystyried uwchraddio medrau pobl fel y gallant gyflenwi gwasanaethau cyhoeddus a datblygu’r mentergarwch y mae arnom ei hangen yn y gwasanaethau hynny.

Yn gysylltiedig â hynny y mae rhan yr undebau llafur. Ategaf yr hyn a ddywedodd nifer o bobl am bwysigrwydd cynnwys yr undebau llafur yn y broses hon. Gobeithiaf y byddwn yn sicrhau eu bod wedi eu cynrychioli a’u cynnwys yn y rhaglen hon wrth iddi gael ei gweithredu. Ategaf sylwadau Alun Pugh, yn ogystal â rhai Elin, am yr amodau gwael a geir ar gyfer darlithwyr rhan-amser mewn cynifer o’n colegau addysg bellach—siaradodd Jenny am hynny hefyd. Os ydym i gyflenwi addysg o ansawdd da sydd yn sicrhau canlyniadau gwirioneddol, rhaid inni ofalu am y rhai sydd yn ei chyflenwi. Gwelaf brofiad pobl yn y sector hwnnw yn eithaf agos. Ni wyddant o un tymor i’r nesaf a fydd ganddynt gontract, nid oes ganddynt amser i baratoi eu darlithoedd a cheir llawer nad ydynt yn derbyn unrhyw gefnogaeth, cyflwyniad neu hyfforddiant i’w hintegreiddio a rhoi iddynt ymdeimlad o’u lle yn y darlun ehangach ac yn rhaglenni addysg y colegau. Gobeithiaf weld hynny’n rhan bwysig o’r broses hon.

Yn olaf, yr wyf yn falch y byddwn yn edrych ar fedrau a sut y bydd fformwlâu ariannu’n gweithio oherwydd un peth arall a etifeddwyd oddi wrth y Torïaid sydd yn ein dal yn ôl yw’r cysylltiad caeth ag ariannu sydd yn gysylltiedig ag allbynnau. Mae lle i ariannu sydd yn gysylltiedig ag allbynnau ond, ar y lefel fwyaf lleol, mae’n ein rhwystro rhag mynd ag addysg a hyfforddiant at y bobl y mae arnynt eu hangen a rhag cyflawni’r traddodiad mawr o addysg gymunedol sydd gennym yng Nghymru.

Yr wythnos diwethaf, ymwelais â grŵp o fenywod o Fangladesh oedd ar gwrs dysgu’r Saesneg fel ail iaith yn fy etholaeth. Yr oedd eu tiwtor yn brwydro i gadw’r cwrs i fynd oherwydd y gofyniad i’r myfyrwyr lunio dyddiaduron a phortffolios ysgrifenedig. Nid oedd y rhan fwyaf o’r benywod yn llythrennog yn eu hiaith gyntaf, heb sôn am yn y Saesneg. Felly mae adegau pan yw fformwlâu ariannu sydd yn gysylltiedig ag allbynnau’n cyfyngu’n ddifrifol ar y gwaith y gallwn ei wneud ar y lefel fwyaf lleol, sydd yn effeithio ar y modd yr ydym yn cynnwys pobl ledled Cymru a’n hagenda dysgu gydol oes. Gobeithiaf y gall hynny fod yn rhan o’r modd y ydym yn datblygu ystyriaeth o’r rhaglenni.

Ategaf y pwynt a wnaethpwyd am sefydlogrwydd yn y sector hwn ar ôl sefydlu’r fframwaith newydd. Rhaid bod y gweithwyr yn y sector hyfforddiant yn y gwaith a chysylltiedig â gwaith yn teimlo bron fel pe baent ar y Circle Line yng ngolwg y nifer o newidiadau yn y sectorau hynny. Mae hynny’n ei gwneud yn anodd iddynt feithrin ymdeimlad o’r lle y maent yn gweithio ynddo a dysgu gwersi am yr hyn sydd yn gweithio’n dda a’r hyn nad yw fel y gallant ddatblygu medrau ein pobl.

Croesawaf yr adroddiad a llongyfarchaf y Pwyllgor ar ei waith. Mae mor gyffrous. Fel y gŵyr pawb ohonom, partneriaeth yw’r unig ffordd ymlaen er mwyn sicrhau bod pobl ifanc yn cael cynnig cyngor diduedd pan ydynt yn gwneud y penderfyniadau hyn a fydd yn effeithio’n fawr ar eu bywydau. Codaf bwynt yr hoffwn gael eglurhad arno gan yr Ysgrifennydd Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 heddiw, os oes modd, oherwydd byddai hynny’n tawelu llawer o ofnau. Mae hyn yn ailadrodd pwynt Elin. A oes modd iddo roi sicrwydd inni y bydd y Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) yn berthnasol i staff y cynghorau hyfforddi a menter sydd yn trosglwyddo? Bu Tom a minnau’n gohebu ar y mater hwn a byddai’n rhoi tawelwch meddwl i bobl pe gellid trafod y mater hwnnw heddiw ac y rhoddid sicrwydd y byddai ymgynghoriad â’r undebau ynghylch trosglwyddo staff a’u telerau ac amodau.

Croesawaf y cynllun gweithredu addysg a hyfforddiant i Gymru ac adroddiad y Pwyllgor a’r modd y mae’n canolbwyntio sylw’r ddadl ar addysg ôl-16 yng Nghymru ar flaenoriaethau addysgol, nid ar werthoedd y farchnad a chystadlu gwastraffus. Ni ellir gorbrisio pwysigrwydd addysg a gwerthoedd addysgol wrth ddysgu medrau i bobl, datgelu gallu creadigol a galluogi holl aelodau cymdeithas wrth fynd i’r afael â chynhwysiant cymdeithasol a chynyddu ffyniant economaidd. Croesawaf gydnabyddiaeth y Pwyllgor o bwysigrwydd darpariaeth hyblyg. Mae cymdeithas yn newid fel y gwynt a rhaid i’r ddarpariaeth addysgol adlewyrchu hynny. Mae’n amlwg bod y Pwyllgor wedi meddwl yn hir ac yn galed am yr angen am hyblygrwydd ac am y fframwaith gorau er mwyn sicrhau darpariaeth gydlynol a di-fwlch yn y sector ôl-16. Mae’r Pwyllgor o’r farn mai model dewis B ar gyfer yr haen ranbarthol sydd yn ateb anghenion lleol orau, gyda’r lleiaf posibl o faich gweinyddol. Byddwn yn falch o gael mwy o wybodaeth am faint o staff a gyflogir ar lefel ranbarthol a beth fydd union rôl y cyrff rhanbarthol. Ategaf hefyd bwynt a wnaethpwyd gan Karen Sinclair. Rhaid cael deialog iawn â’r bobl yr effeithir arnynt fwyaf gan y newidiadau, yn enwedig gweithwyr presennol y cynghorau hyfforddi a menter. Rhaid gwarchod eu hawliau cyflogaeth.

Gan symud i faes a drafodwyd gan Alun Pugh, Elin Jones, Jenny Randerson a Val Feld yn enwedig, mae’r manylion yn dyngedfennol a rhaid rhoi ystyriaeth ddifrifol i’r fethodoleg ariannu arfaethedig ar gyfer addysg ôl-16. Rhaid i’r Cynulliad beidio ag ymwrthod â’i gyfrifoldeb. Dywedir wrthym mai un peth a etifeddwyd o’r dull cystadleuol yw’r hyn a elwir yn sector addysg bellach mwy effeithlon. Honnir hynny’n gyson. Y realiti yw—fel y gŵyr y rhan fwyaf ohonom—sector a nodweddir gan ariannu gwahaniaethol a thâl ac amodau cyflogaeth sydd yn gwaethygu. Os cydnabyddwn mai’r sector addysg bellach sydd yn chwarae’r rôl fwyaf hanfodol wrth ddarparu medrau gydol oes yn y dyfodol, rhaid inni barchu a thalu’r holl ddarparwyr yn y sector ôl-16 yn unol â hynny. Rhaid cael tegwch a chyfiawnder a chae chwarae gwastad. Mae system addysg ôl-16 sydd ymhlith y gorau yn y byd yn gofyn am staff o’r ansawdd gorau. Fodd bynnag, mae’r hyn sydd yn ffugio bod yn effeithlonrwydd yn y sector addysg bellach yn danariannu difrifol ac yn ymosodiadau na fu eu bath o’r blaen ar y bobl sydd yn gweithio mewn sefydliadau addysg bellach, gan adael lefelau gwahaniaethol o dâl ac amodau cyflogaeth.

Mae gan athrawon mewn ysgolion raddfeydd cyflog cenedlaethol a gaiff eu parchu, diogelwch swyddi a chydnabyddiaeth ariannol briodol am y gwaith a wnânt—yn sicr o’u cymharu â’r nifer fawr o athrawon mewn addysg ôl-16, sydd yn llawer llai ffodus. Os yw pobl yn cyflawni’r un gwaith, boed hynny mewn coleg chweched dosbarth neu mewn coleg addysg bellach, dylai fod cydraddoldeb rhyngddynt. Ni allwn honni bod dull gweithredu cydlynol, unedig os nad oes cydraddoldeb. Nid yw’n ddigon da dweud bod contractau cyflogaeth yn faterion i gyflogwyr unigol. Esgus dros wneud dim yw hynny. Siaradas yn gynharach am bwysigrwydd hyblygrwydd. Rhaid i hyblygrwydd fynd law yn llaw â sefydlogrwydd yn y sector ôl-16. Gellir cael y naill gyda’r llall.

Dymchwelwyd y Mur Berlin yn addysg ôl-16. Yr her bellach yw i’r cyrff addysg a hyfforddiant newydd a’r Cynulliad, fel eu meistr gwleidyddol, hebrwng i mewn cyfnod o ansawdd da a chydraddoldeb i bawb.

Fel aelod o’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16, ategaf eiriau’r rhai a gymeradwyodd y modd yr ymdriniodd y Pwyllgor â’r materion hyn. Bu’n ymarferiad ar arfer meddwl agored ac o gael ymagwedd adeiladol ar ran aelodau’r Pwyllgor. Yr oedd dynamig diddorol wrth i gyfarfodydd y Pwyllgor fynd rhagddo ac wrth i’r agenda bolisi ddatblygu a newid. Mae’n glod i’r Pwyllgor ei fod wedi datblygu felly. Cymeradwyaf y modd rhagorol y cadeiriodd Cynog y Pwyllgor. Cymeradwyaf hefyd gyfraniad Tom Middlehurst fel yr Ysgrifennydd Cynulliad oedd yn eistedd ar y Pwyllgor. Mae’n gywir dweud, fel y dywedodd llawer, fod hyn yn ffordd adeiladol ymlaen i Gymru. Lluniwyd agenda’r Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant yn dda a gobeithiaf y caiff ei gweithredu’n dda hefyd. Fel Pwyllgor ac fel Cynulliad cyfan, ynghyd â’r Cabinet, byddwn yn gwylio’n graff i sicrhau y ceir gweithredu—fel yr ydym oll yn gobeithio—er mwyn cael gwelliant mawr mewn addysg a hyfforddiant ôl-16 a noddir gan y cyhoedd yng Nghymru.

Gwyddom fod angen llawer o wella a soniodd llawer o bobl am hynny. Mae arnom angen mwy o resymoldeb a chydlyniad. Mae’n rhaid inni roi diwedd ar gystadlu gwastraffus a niweidiol y cyfnod diweddar. Gobeithiaf a disgwyliaf y bydd y Cynulliad yn cadw gwyliadwriaeth graff ar hyn. Trof yn fyr at addysg oedolion, y mae gennyf ddiddordeb brwd ynddi, oherwydd fy nghefndir. Gadewais yr ysgol heb sefyll unrhyw arholiadau a dychwelyd i addysg yn ddiweddarach mewn coleg addysg bellach lleol. Euthum ymlaen wedyn i brifysgol a gyrfa fuddiol cyn dod i’r Cynulliad. Gobeithiaf y bydd fy hgnyrfa, fel Aelod Cynulliad, yn parhau i fod yn fuddiol. Hoffwn weld ymestyn y cyfle a gefais i drwy addysg bellach i bobl ledled Cymru. Gwyddom oll fod cymunedau nad ydynt yn elwa o’r cyfleoedd addysgol, economaidd a chyffredinol a geir yng Nghymru ar hyn o bryd. Cynhwysiant cymdeithasol yw un o’n pynciau trawsbynciol mawr yn y Cynulliad, a hynny’n briodol. Mae’n amlwg bod iddo rôl bwysig i’w chwarae yn yr agenda hon, sef sicrhau y caiff cymunedau Cymru, gan gynnwys y rhai difreintiedig, fel yr ystadau cyngor yn Nwyrain Casnewydd a gynrychiolaf, elwa o’r cyfleoedd sydd ar gael.

Mae rôl bwysig hefyd i addysg oedolion a’r cyfleoedd a ddarperir gan y sector gwirfoddol yn ogystal â’r colegau a phrifysgolion addysg bellach ac uwch. Gwir yw dweud, fel y soniodd eraill, fod problemau gyda’r fformwlâu ariannu ar gyfer rhai o’r darparwyr hyn am fod y fformwla sydd yn berthnasol mewn achos penodol yn mynnu allbwn, ffurfioleb a strwythur penodol mewn cwrs nad ydynt yn bod yn aml. Rhaid inni fod yn fwy dyfeisgar yn y modd yr ymdriniwn â’r materion hyn. Gobeithiaf y bydd y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru’n rhoi’r math o esiampl y mae ei hangen a byddaf yn ymddiddori yn hynny. Yr wyf yn aelod o Fudiad Addysg y Gweithwyr a gwn ei fod ef, ynghyd â chyrff eraill a’r undebau llafur yn ymddiddori’n frwd yn y modd y bydd yr agenda’n datblygu. Dychwelwn at hynny fel Pwyllgor.

Mae gennym draddodiad mawr o hunangymorth a hunanaddysgu yng Ngymru, y gwelir enghreifftiau ohono yn y llyfrgelloedd a ariannwyd gan y glowyr. Hoffwn inni datblygu ar y traddodiad pwysig ac ystyrlon hwnnw. Gallai’r Cynulliad ddefnyddio hynny wrth fwrw ymlaen â’r agenda hon. Os gallwn alluogi’r cymunedau mwyaf difreintiedig, bydd y manteision yn trawsffurfio Cymru. Mae hynny’n rhan bwysig o agenda’r Cynulliad ac y mae’r mater hwn yn berthnasol i hynny. Mae’n berthnasol i gynhwysiant cymdeithasol o ran datblygu pobl a sicrhau eu cyflawniad. Byddai hynny’n fanteisiol o ran lleihau troseddu ac adfywio cymunedau. Deuai hefyd â manteision economaidd drwy ddod â phobl yn ôl i’r gweithlu a gwella medrau, hyfforddiant a chyflogadwyedd, yn dod â phobl yn ôl i’r gorlan, fel petai, o ran dod â hwy’n ôl i brif ffrwd y gymdeithas. Hoffwn inni amlygu dychymyg, drwy’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru, o ran y modd y bydd y mecanwaith ariannu’n gweithio. Dylid cael dychymyg drwyddi draw, gan ganiatáu i’r darparwyr presennol sydd yn awyddus ac yn barod i ddarparu’r cymorth angenrheidiol, ddatblygu cynlluniau ystyrlon a gweld eu gweithredu. Fel aelod o’r Pwyllgor, byddaf yn awyddus i sicrhau y digwydd hynny.

I congratulate the Committee on its good work in a difficult field, in which where past efforts failed. I am sure that the chairmanship of the Committee and the contributions of every member will lead to success this time. Having read the report, I am glad to see the detailed consultation that has obviously taken place. The report and recommendations show the way forward. We need to move on from the present situation. As we have heard from others, it is a situation of competition between institutions. Inefficient use is made of resources and individuals are wrongly placed on unsuitable courses. That is why I look forward to seeing an independent body like Careers Wales playing a specific role in this field. The situation or system leads to specialism far too early because of the lack of breadth for the individual in the curriculum. The system cannot bridge the academic and the vocational. Primarily, it prevents business and industry in Wales from adding value to their activities because of the lack of appropriate skills among our young people. The report refers to all these important things and shows the way forward. They are valuable recommendations.

On the other hand, it is sad to realise that all the post-16 changes in the A level and AS level exams that come into effect in our schools and colleges from September will not meet ETAG’s requirements. There will be a need to reconsider the nature of the A and AS level provision in the light of the recommendations that are being discussed. I refer briefly to that this afternoon.

I am glad that the recommendations ensure that a fair consideration will be given to rurality and the important role of the sixth form and Welsh-medium education in our schools. That is why the recommendations on page 23 of the action plan are so important, where the Committee states that funds for sixth forms should be channelled through the local education authorities. Perhaps I am more of an optimist on that than my friend Jonathan Morgan.

Two things are under consideration: the funding and the curriculum. The Committee places an emphasis on introducing a fair funding formula. It asks the Assembly Secretary to commission the council to hold a detailed study of matters such as the provision in rural areas, Welsh education and the effect that the changes in sixth form funding will have on the provision of pre-16 education, especially in smaller schools in rural areas. I am glad that there is a desire for that study to be undertaken. I hope that we will see the revised formula coming before the Assembly so that it may be discussed, because the formula itself and how you fund are vital.

The key and the test on this restructuring will be the curriculum and the quality of the individual’s learning experiences. Although the Committee did not discuss the curriculum in detail, it has recommended that it is important to move forward against a background that aims to integrate academic and vocational education before and after 16 years of age. The recommendation that the Pre-16 Education Committee consider the Welsh baccalaureate as a means to bridge the academic and the vocational in a general post-16 qualification framework is therefore important. That qualification would do much to put right the present injustice, where status is only given to A levels. The other qualifications are considered to be supplementary. There is nothing wrong with giving status to A levels, but the baccalaureate would emphasise the importance of every student’s educational attainments, whether academic or vocational, and would contribute substantially towards drawing the individual into the process of lifelong learning and solve some aspects of social exclusion. I hope that the Assembly will move forward earnestly to consider this qualification. It is crucial to further post-16 developments.

There is one small but important consideration on funding the baccalaureate: I understand that £7 million is available in the partnership incentive fund. I would welcome money from that fund to fund the Welsh baccalaureate pilot scheme. An estimate of just over £1 million over three years has been noted. We look forward to see that happening. Undertaking this baccalaureate would create a close partnership in our institutions.

We must not think that everything will happen here in Cardiff. If a council is to be established, I appeal to you to look outside Cardiff. If you want an ideal location, there is nowhere better than the Conwy constituency.

Diolchaf i bob Aelod Cynulliad a gyfrannodd mor llawn i’r ddadl bwysig hon. Gwrandewais yn astud ar gyfraniad Cynog Dafis, yn ei rôl fel Cadeirydd y Pwyllgor Pwnc, ac yn wir ar bob Aelod arall. Bu llawer o gyfraniadau adeiladol, sydd yn datblygu’r cynigion yn y cynllun gweithredu a’r argymhellion yn adroddiad y Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16. Ymunaf hefyd ag aelodau eraill o’r Pwyllgor wrth ganmol gwaith Ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor a drafododd hyn mewn modd rhagorol. Yr oedd yn her aruthrol i bob un ohonom, ac i Ysgrifenyddiaeth y Pwyllgor yn anad neb, a chanmolaf hi am ei chyfraniad i waith y Pwyllgor.

Mae’n amlwg bod y strwythurau a’r systemau presennol yn peri dryswch i ddysgwyr a darparwyr ac yn ei gwneud yn anodd dewis oddi mewn i ddrysfa bensyfrdanol o gystadlu gwastraffus a biwrocratiaeth. Mae diffyg cydlyniad yn y system ac mae’n cymell ymgiprys di-fudd rhwng darparwyr. Mae hynny wedi’n rhwystro rhag cyflawni safonau gwell ac ymateb i anghenion newidiol y farchnad lafur. Mae hynny er gwaethaf ymdrechion gorau’r rhai sydd yn gweithio yn y sector addysg a hyfforddiant.

Nid oes dwywaith bod y trefniadau presennol yn gwneud cam â Chymru. Mae gormod o’n pobl yn cael eu diflasu gan y syniad o ddysgu. Mae gormod o’r cyrsiau sydd ar gael heb gysylltiad digonol â’r medrau sydd yn angenrheidiol i gael gwaith. Mae’r cyfraddau gadael yn rhy uchel, gan olygu gwastraff o adnoddau a photensial dynol. Mae’r lefelau cyrhaeddiad yn rhy amrywiol ac yn rhy isel yn aml. Mae’r safonau ansawdd yn rhy anwastad. Mae gormod o gyflogwyr yn methu â buddsoddi ym medrau eu gweithlu. Bellach nid oes y fath beth â swydd am oes. Yn y 1950au, 1960au a’r 1970au, gallai pobl ifanc adael yr ysgol â nifer fach o gymwysterau a chael swydd barhaol oedd yn talu’n dda. Nid yw hynny’n wir bellach. Mae nifer y swyddi medrau isel yn disgyn yn gyflym ac mae’r rhai sydd yn ddigon anlwcus i fod â medrau gwael yn cael eu dal yn y fagl medrau isel. Mae ffeithiau allweddol yn ategu’r farn hon. Mae un ym mhob naw o ddisgyblion yn gadael yr ysgol heb unrhyw TGAU. Mae dros un ran o dair o filiwn o oedolion o oed gweithio heb unrhyw gymwysterau o gwbl. Mae gan dros ddwy ran o bump o’r boblogaeth o oed gweithio fedrau rhifogrwydd isel ac y mae gan un ym mhob chwech fedrau darllen isel. Ni all y sefyllfa hon barhau. Rhaid inni wella safonau a chodi lefelau cyrhaeddiad.

Mae canlyniadau gwaith y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant a thrafodaeth y Pwyllgor yn ymdrin â’r materion hyn. Maent yn cyflwyno agenda arloesol er mwyn codi ein perfformiad fel ei fod yn cyrraedd rhai targedau ymestynnol dros y pedair blynedd nesaf. Rhaid inni gwrdd â’r her wyneb yn wyneb. Rhaid mesur llwyddiant unrhyw ddiwygiad yn ôl y canlyniadau. Felly anogaf y Cynulliad i gadarnhau canlyniadau’r targedau a nodir yn y cynllun gweithredu fel y’u cynigir. Ni fydd y canlyniadau’n rhai meintiol yn unig, oherwydd mae ein hymrwymiad i ddysgu gydol oes yn ymwneud â mwy na chymwysterau a pharatoi pobl ar gyfer cyflogaeth; mae’n ymwneud hefyd â galluogi unigolion i gyflawni eu dyheadau, cynnwys y rhai a ddieithriwyd a datblygu ein cymuned fel y gall pawb gyfrannu i gymdeithas a’r economi. Mae’r cyfle o’n blaen.

Mae’r system gyfredol ar gyfer sicrhau ariannu i addysg a hyfforddiant ôl-16 yng Nghymru yn gymhleth. Mae’n cynnwys llawer o ddarparwyr gwahanol, ynghyd â’r nifer fawr o asiantaethau a chyrff sydd yn gyfrifol am ddyrannu arian. Yn fras, mae awdurdodau addysg lleol yn ariannu’r ddarpariaeth ar gyfer dosbarthiadau chwech mewn ysgolion ac addysg gymunedol i oedolion, mae Cyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru’n ariannu sefydliadau addysg bellach, ac mae’r cynghorau hyfforddi a menter yn ariannu hyfforddiant yn y gwaith, rhaglenni cysylltiedig a mentrau eraill. Mae darpariaeth y sector gwirfoddol yn cyfrannu ymhellach at y system ddigyswllt, gymhleth hon, sydd yn peri dryswch i fyfyrwyr a chyflogwyr fel ei gilydd.

Mae angen system addysg a hyfforddiant ôl-16 gydlynol, integredig a blaengar i Gymru gyfan ar gyfer ein strwythurau cymdeithasol ac economaidd. Mae’r cynllun gweithredu’n argymell y dylai’r Cynulliad sefydlu un corff—Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru—i fod yn gyfrifol am yr holl ddysgu ôl-16 yng Nghymru, heblaw am addysg uwch. Mae’r Cabinet a’r Pwyllgor Addysg a Hyfforddiant Ôl-16 wedi cadarnhau’r argymhelliad hwnnw fel y ffordd ymlaen. Cefnogaf yn llwyr gydnabyddiaeth y cynllun gweithredu o’r angen i chwalu’r rhaniad artiffisial rhwng addysg a hyfforddiant. Mae’r egwyddor hon, ynghyd â phartneriaeth, yn sylfaen i’r holl brif argymhellion yn y cynllun gweithredu ac yn adroddiad y Pwyllgor.

Bydd y Mesur Dysgu a Medrau, sydd gerbron y Senedd ar hyn o bryd, yn galluogi’r Cynulliad i sefydlu’r cyngor newydd fydd yn canolbwyntio sylw’r partneriaethau ar anghenion cwsmeriaid, ar gydweithredu yn hytrach na chystadlu, ac ar ddileu biwrocratiaeth wastraffus. Bydd y Mesur hefyd yn ymestyn cylch gwaith Estyn, y gwasanaeth arolygiaeth yng Nghymru, fel ei fod yn cynnwys yr holl ddysgu ôl-16 a gaiff ei sicrhau a’i ariannu gan y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru. Bydd hynny’n gymorth i sicrhau bod cyllideb flynyddol y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru o tua £400 miliwn yn cael ei wario’n ddoeth ac yn dda, ac er budd y dysgwyr y disgwylir iddo eu gwasanaethu. Os daw i rym, bydd y Mesur yn gosod y sylfeini fel y gall pawb sydd yn gysylltiedig ag addysg a hyfforddiant ôl-16 weithio mewn partneriaeth, o dan adain strategol y Cynulliad hwn, er mwyn cyflenwi a datblygu rhaglenni addysg a hyfforddiant o ansawdd uchel ar gyfer dysgu o bob math. Galluoga’r cyngor newydd i sefydlu, cadw a chynnal partneriaethau cryf â chyfranogion ym myd addysg a hyfforddiant, ac i gyflenwi agenda o Fudd-dal i Waith y Llywodraeth. Bydd partneriaethau’n holl bwysig i’r cyngor newydd fel y gall gyflawni blaenoriaethau’r Cynulliad ar gyfer dysgu ôl-16. Bydd hefyd yn bwysig i’r cyngor gydnabod ac ystyried effaith ei waith ar agendâu ehangach ar gyfer Cymru fel gwell cynhwysiant cymdeithasol, economi cryfach a chyfle cyfartal.

Bydd strwythur newydd y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru yn cynllunio ac yn rheoli ei swyddogaethau ar lefel genedlaethol, rhanbarthol a lleol. Bydd y cyngor yn gosod y fframwaith er mwyn cyflenwi addysg a hyfforddiant ôl-16 yng Nghymru. Mae’r Mesur Dysgu a Medrau’n galluogi ef i sefydlu pwyllgorau rhanbarthol ar gyfer yr un ardaloedd â Phwyllgorau Rhanbarthol y Cynulliad a’r cynghorau hyfforddi a menter presennol. Bydd y pwyllgorau rhanbarthol dan gadeiryddiaeth aelod o’r cyngor. Bydd ganddynt rôl allweddol wrth ddynodi anghenion medrau rhanbarthol a dylanwad cryf, holl bwysig dros y modd y defnyddir y gyllideb ar gyfer hyfforddiant yn y gwaith. Byddant mewn sefyllfa hefyd i ddylanwadu ar y defnydd o arian ar gyfer addysg ôl-16 yn eu hardaloedd. Rhagwelaf y bydd cynrychiolaeth sylweddol o’r gymuned fusnes ar y pwyllgorau hyn.

Ar lefel leol bydd y consortia cymunedol dros addysg a hyfforddiant yn helpu i gynllunio’r modd y cyflenwir rhaglenni yn eu hardaloedd. Bydd statws cyfartal i elfennau neilltuol y consortia cymunedol lleol ac fe’u hariennir yn uniongyrchol gan y cyngor. Yma hefyd, bydd rôl bwysig gan fusnes o ran defnyddio ei arbenigedd a’i ddylanwad mewn perthynas â’r medrau y mae eu hangen yn lleol ac ar eu cyflenwi. Bydd pobl fusnes yn fawr eu dylanwad ar y chwyldro medrau yr ydym am ei gweithredu. Mae’n holl bwysig bod busnes yn cymryd rhan ar bob lefel yn y trefniadau newydd, ac y clywir gwahanol leisiau’n glir. Yr wyf am i’r gymuned fusnes wybod bod y Cynulliad yn cydnabod yn ddiolchgar arweiniad ac ymrwymiad arweinwyr busnes wrth ddatblygu hyfforddiant yn y gwaith dros y blynyddoedd. Croesawaf eu cynigion i gyfrannu’n weithgar yn y strwythurau newydd a chadarnhaf ein bod yn benderfynol y bydd rôl sylweddol barhaus i fusnes yn y trefniadau newydd.

Mae’r cynllun gweithredu’n pwysleisio’r rheidrwydd i ganolbwyntio a chysylltu rhaglenni addysg a hyfforddiant yn fwy effeithiol er mwyn cyflenwi anghenion medrau economi Cymru. Un o’i brif argymhellion yw y dylai’r holl ddarpariaeth addysg gael ei goleuo gan y wybodaeth ar y farchnad lafur a ddynodwyd yn yr astudiaeth ‘Sgiliau Dyfodol Cymru’. Mae hynny yn darparu toreth o wybodaeth am y medrau sydd yn angenrheidiol er mwyn cynnal economi llwyddiannus. Gall cyrff ddefnyddio’r wybodaeth hon wrth gynllunio. Mae angen inni weithredu’n strategol. Er mwyn datblygu hyn sefydlais y Tasglu Sgiliau’r Dyfodol er mwyn darparu asesiad byr, eglur o oblygiadau polisi ‘Sgiliau Dyfodol Cymru’. Bydd yr asesiad yn dangos sut y gellir bwrw ymlaen â’r rhain fel y gall cyflogwyr ddod o hyd i rai â’r medrau perthnasol er mwyn helpu eu cwmnïau i berfformio’n well na’u cystadleuwyr ledled y byd. Mesur arall yr ydym yn ei weithredu gyda’n partneriaid yw sefydlu uned sgiliau. Bydd hon yn darparu adnodd i gynorthwyo gweithredu gan bartneriaid, gan gynnwys cysylltu ag arian Ewropeaidd. Bydd y mesurau hyn yn ein helpu i gyflawni’n hamcanion ar gyfer yr economi a chynhwysiant cymdeithasol, ac yn arwain at welliannau mewn iechyd, cyfoeth ac yn ein helpu i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau.

Ar gyfer y sector gwirfoddol, cynigiodd y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant y dylai’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru a Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru ddilyn cyfeiriad strategol newydd. Cynigiodd y dylai hynny ganolbwyntio ar yr ardaloedd mwyaf anghenus; ar ddatblygu dull o werthuso’r enillion a geir drwy fuddsoddi ac ar ddatblygu rhaglen wedi ei theilwra a ffrwd ariannu sydd yn seiliedig ar feini prawf eglur. Mae’r rhain yn argymhellion clodwiw, a gefnogir gan y Pwyllgor. Os ydynt i gael eu datblygu rhaid iddynt gyd-fynd â safonau gwerth am arian a gwerthuso cadarn. Byddwn yn gweithio mewn partneriaeth â’r sector gwirfoddol er mwyn cyrraedd y nodau hyn.

Rhaid inni gydnabod y cyfraniad pwysig y gall, ac y bydd, y mudiad undebau llafur yn ei wneud i ddatblygu ein rhaglenni i gyflenwi addysg a hyfforddiant yng Nghymru yn y dyfodol. Yr ydym am sicrhau eu profiad a’u hymrwymiad yn y broses o benderfynu. Mae’n iawn inni gydnabod y cyfraniad pwysig y gall y rhai sydd yn gweithio yn y sector hwn ei roi i’r ddadl hon.

Dynododd yr adroddiad arbedion posibl o tua £7.5 miliwn yn y tair blynedd cyntaf—arian na werir mwyach ar y fiwrocratiaeth sydd yn gysylltiedig â dysgu. Fodd bynnag, bydd maint ac amseriad yr arbedion yn dibynnu ar benderfyniadau’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru ynghylch ei strwythur trefniadol, y dylanwedir arnynt yn eu tro gan benderfyniadau am y modd y rheolir rhaglenni yn y dyfodol. Er mwyn cynorthwyo’r Cyngor wrth ddatblygu hyn yn gyflym, sefydlasom dîm rheoli prosiect, sydd yn cynnwys cynrychiolwyr o’r cynghorau hyfforddi a menter, Cyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru a phobl eraill, er mwyn ystyried yr holl agweddau ar weithredu. Bydd llwyddiant yn ddibynnol ar ddull cytbwys o weithredu. Fel rhan o’r dull gweithredu hwnnw, byddwn yn comisiynu astudiaethau o gostau ac arbedion sydd yn deillio o’r diwygiadau strwythurol. Yr wyf yn sicr y bydd fy nghydweithiwr, Edwina Hart, yn croesawu’r ymrwymiad hwnnw.

Gan droi’n awr at y gwelliannau i’r cynnig, yr wyf yn sicr yr ymunwch â mi wrth gefnogi gwelliant 1 oddi wrth Christine Humphreys. Mae’n nodi bod datganoli wedi rhoi cyfle i Gymru ddewis ei gyfeiriad ei hun ar gyfer addysg a hyfforddiant ôl-16.

Mae gwelliannau 2, 7 a 8 yn enw Jonathan Morgan yn mynd â ni i dir cyfarwydd, fel y gŵyr aelodau o’r Pwyllgor Pwnc. Rhoesom ystyriaeth hir a gofalus i’r materion hyn ac i dystiolaeth gan gyfranogion allweddol. Datgenir casgliadau ac argymhellion y Pwyllgor yn yr adroddiad sydd ger ein bron heddiw. O ran y consortia cymunedol, rhannaf farn y Grŵp Gweithredu Addysg a Hyfforddiant na ddylai’r rhain fod yn bartneriaethau a orfodir yn fympwyol. Y gwir yw bod y cynghreiriau hyn yn dechrau ymffurfio eisoes, o’r gwaelod i fyny. Byddwn yn ystyried ac yn llunio dogfen fframwaith i gynorthwyo’r cyngor a’r consortia yn eu gwaith. Rhagwelaf y bydd y fframwaith yn cynnwys trefniadau i gynrychioli cymunedau lleol, gan gynnwys cyflogwyr lleol mewn cynllunio a chyflenwi, a phennu targedau a mesur llwyddiant. Ni chredaf fod angen ychwanegu at yr hyn a ddywedodd Cynog yn ei adroddiad, ond fe’ch anogaf i wrthod y gwelliant hwn oddi wrth Jonathan. Mae’n methu â chydnabod bod rhaid inni ddilyn cyfeiriad strategol er mwyn moderneiddio dysgu ôl-16 yng Nghymru.

Nid oes gennyf wrthwynebiad i gefnogi gwelliannau 3 a 5 Elin Jones i baragraff (c) o’r cynnig. Mae’n tanlinellu ymrwymiadau sydd yn y cynnig eisoes.

Gobeithiaf hefyd y byddwch yn cefnogi gwelliant 4 Christine Humphreys. Mae’n cydnabod bod anghenion dosbarthiadau chwech mewn ysgolion yn wahanol ac yn amrywiol. Rhaid inni sicrhau bod y trefniadau newydd yn ymateb i anghenion gwahanol sefyllfaoedd. Yr oedd y Pwyllgor yn barod iawn i gydnabod yn gynnar yn ei drafodaethau y dylai’r dull gweithredu fod yn ddigon hyblyg i gwmpasu anghenion amryw o drefniadau a geir yng Nghymru. Bydd y trefniadau hynny’n galluogi ysgolion i weithio mewn partneriaeth ag ymarferwyr eraill. Codwyd hynny yn y ddadl heddiw. Mae angen cynyddu hyfywedd ysgolion, ac ehangu’r ystod a’r dewis i fyfyrwyr a dysgwyr.

Mae gwelliant 6 Alun Cairns yn cefnogi aelodaeth o o leiaf 40 y cant o fyd busnes ar y cyngor cenedlaethol a’i bwyllgorau rhanbarthol. Rhoesom ystyriaeth ofalus i’r mater hwn dros y misoedd diwethaf hyn a dod i’r casgliad y byddai pennu canran ar gyfer unrhyw fuddiant penodol yn rhy gul ac artiffisial yn ddamcaniaethol ac yn ymarferol. Yr wyf wedi egluro fy safbwynt ar y mater hwn. Dywedais dro ar ôl tro, a chefnogwyd hynny gan y Prif Ysgrifennydd sawl gwaith, y bydd gan fusnes ddylanwad cryf yn y trefniadau newydd. Ni allwn gyflawni’r diwygiadau uchelgeisiol hyn heb fusnes. Fodd bynnag, nid oes angen dynodi lefel isaf o gynrychiolaeth busnes ar y cyngor. Bydd y Cynulliad hwn yn penodi i’r cyngor newydd yn unol ag egwyddorion Nolan. Yr ydym am sicrhau y bydd aelodaeth y cyngor yn cynnwys yr amrediad eang o fuddiannau sydd yn gysylltiedig â dysgu ôl-16, ac na fydd un elfen yn tra-arglwyddiaethu. Gobeithiwn a disgwyliwn dderbyn llawer o geisiadau oddi wrth y sector busnes. Croesawaf yn arbennig geisiadau oddi wrth ymgeiswyr sydd yn cynrychioli mwy nag un buddiant. Nid ydym yn dymuno dynodi lefelau aelodaeth isaf ar gyfer unrhyw fuddiant. Fe’ch anogaf i wrthod gwelliant Alun, sydd braidd yn orchmynnol.

Mae gwelliant 9 Elin yn tynnu sylw at anghenion ardaloedd gwledig. Credaf y byddai Elin yn derbyn nad yw’r angen am hyblygrwydd yn gyfyngedig i ardaloedd gwledig. Mae i ardaloedd trefol difreintiedig eu problemau eu hunain. Cefnogaf y gwelliant gan ei fod yn dynodi materion a phryderon gwledig a fynegwyd o fewn y Pwyllgor. Yr wyf yn falch o gefnogi gwelliant Elin ar y sail honno.

Yn y ddadl heddiw, cawsom lawer o gyfraniadau cadarnhaol. Nodais nifer o sylwadau. Yr oedd Jonathan Morgan yn cwestiynu sail ein penderfyniad i drosglwyddo ariannu dosbarthiadau chwech i’r cyngor cenedlaethol. Os ydym i gael ymagwedd gyfannol at benderfyniadau strategol ynghylch ariannu addysg a hyfforddiant ôl-16 yng Nghymru, ni allwn hepgor un elfen bwysig o’r trefniant ariannu hwnnw o’r hafaliad. Er gwaethaf hynny, credwn y dylid sianelu’r cyllid ar gyfer dosbarthiadau chwech drwy awdurdodau addysg lleol. Cefnogaf y dull gweithredu hwn, ond rhaid iddo gyd-fynd â methodoleg ariannu ymarferol. Codwyd y mater hwnnw gan lawer o Aelodau yn y ddadl heddiw. Cefnogir y cynnig hwn gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.

Gan droi at rai o’r materion eraill a gododd Jonathan Morgan, cwestiynodd ein hymrwymiad i ddiddymu cwangos. Yr ydym yn cyfrannu’n sylweddol at yr ymrwymiad hwnnw. Byddwn yn creu un corff cyhoeddus newydd a noddir gan y Cynulliad i ddisodli pump sydd yn bod ar hyn o bryd. Mae hynny’n cyfrannu i ryw raddau at yr ymrwymiad arbennig hwnnw.

Ymdriniais â’r cwestiwn a gododd Jonathan Morgan ac eraill am natur a datblygiad y consortia cymunedol dros addysg a hyfforddiant ar lefel leol. Mae’n bwysig inni ganiatáu i’r rheini ddatblygu’n organig bron. Fodd bynnag, fel Cynulliad, mae angen inni bennu fframwaith y gall y cyrff hynny ddatblygu oddi mewn iddo. Rhaid cael rhestr sylfaenol o flaenoriaethau os ydym i sicrhau hyfywedd y consortia cymunedol dros addysg a hyfforddiant ac os ydynt i allu gyflawni’r ymrwymiad i gynnig ehangder, dewis a chyfle.

Cododd Jenny Randerson fater ariannu a’r gwahaniaeth rhwng addysg bellach a meysydd eraill. Cydnabyddir hynny ac mae materion gwirioneddol yn y fan hyn. Dyna pam mai un o dasgau cynnar y Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru fydd dechrau ymchwiliad manwl i a chynnal adolygiad cynhwysfawr o’r fethodoleg ariannu y gellir ei weld ei fod yn un credadwy a theg. Bydd hynny’n her aruthrol i’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru yn ei flwyddyn gyntaf.

Soniodd Jocelyn Davies am ei phryderon mewn perthynas ag anghenion addysgol arbennig. Rhannaf y pryderon hynny. Mae’r Mesur Dysgu a Medrau yn rhoi dyletswydd i’r Cynulliad sicrhau y sefydlir trefniadau i ymdrin ag anghenion addysgol arbennig pobl mewn addysg ôl-16 a chyn-19. Byddaf yn gofyn i’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru roi cyngor ar hynny.

Soniodd nifer o Aelodau am eu pryderon mewn cysylltiad â pholisïau cyflogaeth mewn colegau. Materion i’r colegau yw’r rhain. Dywedodd Richard Edwards ‘nid ydym am gael yr ateb hwnnw; nid ydym am osgoi cyfrifoldeb’. Fodd bynnag, y ffaith yw mai colegau yw’r cyflogwyr, yr undebau llafur sydd yn cynrychioli eu staff a bod polisïau cyflogaeth yn faterion i’w trafod. Byddem yn esgeulus pe na baem yn ystyried y pryderon a fynegwyd yn y Siambr a’r sylwadau a gyflwynwyd gan yr undebau llafur. Fodd bynnag, mae materion cyflogaeth yn faterion i gyflogwyr ac i drafodaethau priodol.

Cyfeiriodd Ann Jones at y gwasanaeth gyrfaoedd yng Nghymru a chroesawodd sefydlu Gyrfaoedd Cymru. Bu croeso cyffredinol i hynny drwy’r sector. Mae gwasanaeth cyngor, gwybodaeth ac arweiniad i bob oed ag un ffocws yn un a groesewir gan bawb. Edrychaf ymlaen at weithio gyda Gyrfaoedd Cymru wrth iddynt gyflawni’r swyddogaethau pwysig y bydd yn gyfrifol amdanynt yn y Gymru newydd a ragwelwn.

Cyfeiriodd Val Feld at y cyfraniadau a wnaethpwyd eisoes gan lawer o gyflogwyr fel arweinwyr cymunedol a thrwy eu rhan mewn gwahanol gyrff. Yr wyf yn sicr y bydd cyflogwyr yn ymateb i’r her ac yn achub ar y cyfle a gynigir gan y trefniadau newydd yng Nghymru. Ar bob lefel yn y cyrff newydd, yr wyf yn sicr y daw arweinwyr busnes ymlaen, lawer ohonynt o wirfodd calon i gyfrannu o’u medrau a’u profiad i’r pwnc pwysig hwn o addysg a hyfforddiant. Croesawaf y brwdfrydedd a amlygwyd mewn llawer cylch nas gwelir efallai yn y cyfryngau. Er hynny, yr wyf yn ymwybodol drwy deithio ar hyd a lled Cymru fod ymrwymiad i weithio gyda ni i wireddu’r agenda newydd hon yng Nghymru.

Dywedodd Val Feld hefyd fod angen cydnabod cyfraniad gwerthfawr darlithwyr ac athrawon. Mae hynny’n amlwg a gwerthfawrogwn y gwaith a gyflawnant. Rhaid sicrhau eu profiad a’u harbenigedd wrth ystyried y modd y cyflenwir yr agenda hon. Byddaf yn sicrhau bod cynrychiolaeth briodol o’r buddiannau hynny yn y strwythurau newydd. Ymdriniais â’r rhan fwyaf o’r materion pwysig a godwyd yn y ddadl. Dywedodd John Griffiths ei fod yn gobeithio y byddai’r Cyngor Cenedlaethol dros Addysg a Hyfforddiant i Gymru’n arloesol ac yn ddyfeisgar. Rhannaf y gobaith hwnnw. Gobeithiaf y bydd yn gafael yn y cyfleoedd a fydd ar gael os â’r Mesur yn ei flaen fel yr ydym yn disgwyl, gan ein galluogi i gyflwyno’r mesurau yng Nghymru.

Cododd Gareth Jones fater cymwysterau. Mae hynny’n fater i’r Pwyllgor Addysg Cyn-16, ond y mae’n sicr yr ymgynghorir â ni yn ei gylch. Gwnaeth gais hefyd am leoli’r pencadlys yng Nghonwy. Derbyniaf hynny fel cais difrifol, ond hyd yn oed os nad oedd, yr hyn a ddylai fod yn flaenaf yn ein meddwl yw’r mater o staff, a lle y maent wedi eu lleoli ar hyn o bryd. Rhaid inni beidio â cholli golwg ar effaith y newid hwn ar y bobl sydd yn gweithio yn y sector. Rhaid rhoi ystyriaeth briodol i hynny, gan gydnabod mai corff i Gymru gyfan fydd hwn ac y dylid, felly, ei weld fel hynny. Dylem ystyried sut y gallwn gyflawni’r nod honno orau.

A oes modd ichi gadarnhau y bydd y Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) yn berthnasol i weithwyr y cynghorau hyfforddi a menter a’r cynghorau cyllido wrth iddynt drosglwyddo eu cyflogaeth i’w cyflogwyr newydd, y cyngor cenedlaethol?

Byddaf yn ateb y cwestiwn hwnnw maes o law, gan ei fod wedi ei godi gennych chi a chan Karen Sinclair, a chan ei fod yn fater o’r pwys mwyaf i’r staff sydd yn gweithio yn y sector ar hyn o bryd.

O ran y ffordd ymlaen, yr wyf yn llwyr ddeall bod newid yn peri annifyrrwch, ond mae’n angenrheidiol os ydym i godi medrau a doniau yng Nghymru i lefel gymharol â’n cystadleuwyr. Byddwn yn gwneud tri pheth dros y flwyddyn nesaf. Yn gyntaf, yr ydym yn benderfynol o gynnal momentwm y rhaglenni presennol a gyflenwir gan y cynghorau hyfforddi a menter a Chyngor Cyllido Addysg Bellach Cymru, er mwyn sicrhau cyflawni’r targedau a’r ymrwymiadau presennol. Yn ail, rhaid inni fanteisio ar bob cyfle posibl i ddefnyddio arian Ewropeaidd, o’r rhaglenni newydd fydd ar gael, yn y modd mwyaf effeithiol. Mewn rhai meysydd busnes bydd hynny’n golygu datblygu a dyfnhau ein hymateb i anghenion addysg a medrau ledled Cymru. Bydd yn golygu cynllunio a chyflenwi rhaglenni i ateb ein hanghenion er mwyn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol yng Nghymru. Yn drydydd, byddwn yn cynllunio er mwyn trosglwyddo swyddogaethau’n haws i’r cyngor newydd a’r cyrff olynol eraill.

Mae fy swyddogion wedi cael trafodaethau dechreuol eisoes ag uwch weithredwyr, wrth i’r cyrff presennol ddechrau cynllunio ar gyfer y trawsnewid. Dros y flwyddyn sydd i ddod bydd staff y Cynulliad yn cydweithio’n agos ag uwch dimau o’r sector, gan ddefnyddio eu profiad ymarferol wrth ddatblygu trefniadau synhwyrol a chadarn ar gyfer y dyfodol. Bydd hyn yn enghraifft o bartneriaeth yn gweithredu—dull newydd, gynhwysol o weithio gan y Cynulliad yng Nghymru.

Un o’r cwestiynau cyntaf y bydd staff yn ei ofyn yw sut y bydd y newidiadau’n effeithio arnynt hwy’n bersonol. Manteisiaf ar y cyfle hwn i dawelu eu meddyliau heddiw. Pwysleisiaf fy mod yn disgwyl y cymhwysir ymarfer cyflogaeth da ac i’r holl staff gael eu trin yn deg ac yn gyfartal. Bydd y recriwtio i swyddi rheoli uwch yn y cyngor newydd yn digwydd drwy gystadlu. Islaw’r lefel honno, ac yn achos yr holl swyddi yn y cyngor a’r cyrff olynol eraill, bydd y staff yn trosglwyddo gyda’i gwaith. Bydd y trosglwyddiadau hynny’n ddarostyngedig i’r Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) 1981. Penderfynwyd hefyd y bydd staff mewn swyddi a adnebir yn anhrosglwyddadwy yn ymuno â’r cyngor newydd ar delerau tebyg i’r rhai lle y mae’r Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Gwarchod Cyflogaeth) yn uniongyrchol berthnasol.

Wrth gwrs, mater i’r cyngor fydd penderfynu pa lefelau staffio sydd yn briodol ar gyfer ei swyddogaethau a maint y gweithrediadau busnes. Os gwelir bod angen rhai gostyngiadau, byddai’r Cynulliad yn disgwyl i’r cyngor gymryd camau priodol er mwyn rhesymoli ei strwythur staff. Mae pob busnes yn edrych yn barhaus ar ei gostau staff ac ni fydd y cyngor yn eithriad. Fodd bynnag, rhaid cofio nad yw arbedion mewn swyddi staff o reidrwydd yn golygu nifer gyfatebol o ddiswyddiadau. Lle bynnag y bo modd, anogir y cyngor i broffilio ei weithgareddau fel y gall fanteisio ar golli naturiol a therfynu contractau tymor byr er mwyn clustogi gostyngiadau mewn lefelau staffio. Bydd posibiliad hefyd o drosglwyddo neu benodiadau i’r Cynulliad, y cyrff a noddir ganddo neu i rannau eraill o’r sector cyhoeddus, ar gyfer staff na fydd eu hangen efallai er mwyn cyflawni anghenion tymor hwy y cyngor newydd ar ôl iddo ystyried ei strwythur trefniadol.

Credaf fy mod wedi ymdrin â’r rhan fwyaf o’r pryderon a godwyd yn y ddadl heddiw. Mae consensws eang oddi mewn i’r sectorau addysg a hyfforddiant bod angen newid ar frys. Er y mynegwyd gwahanol safbwyntiau ynghylch y modd y cyflawnwn yr hyn y dymunwn, nid oedd anghytuno yn y Pwyllgor â’r angen am newid. Drwy weithio law yn llaw ag ymarferwyr, cyflogwyr, undebau llafur, y sector gwirfoddol ac amrediad eang o bartneriaid eraill, gallwn adeiladu system addysg a hyfforddiant ôl-16 newydd. Dengys y cynllun gweithredu sut y gwnawn hynny. Bydd y trefniadau newydd yn dileu gwastraff a dyblygu, yn cynyddu’r dewis i fyfyrwyr, ac yn osgoi cystadlu diangen. Byddant yn codi safonau, yn ein galluogi i gyrredd ein targedau dysgu ac yn troi Cymru’n wlad sydd yn dysgu er budd unigolion, eu cymunedau a busnes.

Teimlir effeithiau’r system newydd hon mewn llawer o rannau o’n bywydau wrth wella medrau sylfaenol, wrth fynd i’r afael ag allgáu cymdeithasol a datblygu cymunedau, ac wrth greu cyfoeth. Bydd yn paratoi unigolion yng Nghymru ar gyfer yr economi sydd yn seiliedig ar wybodaeth a medrau yn yr unfed ganrif ar hugain, ac yn sicrhau bod cyfle gan bawb i barhau ag addysg a hyfforddiant gydol eu hoes. Bydd y strwythurau newydd yn cyflenwi system addysg a hyfforddiant ôl-16 ar gyfer Cymru sydd wedi ei seilio’n gadarn ar ansawdd, cydlyniad a dewis. Gofynnaf ichi gefnogi’r cynnig, gwrthwynebu’r gwelliannau a nodais yn gynharach, a chefnogi gwelliannau 1 a 4 Christine Humphreys, a gwelliannau 3, 5 a 9 Elin Jones.